-
W empik go
Enuma Eliš - ebook
Enuma Eliš - ebook
Klasyka na e-czytnik to kolekcja lektur szkolnych, klasyki literatury polskiej, europejskiej i amerykańskiej w formatach ePub i Mobi. Również miłośnicy filozofii, historii i literatury staropolskiej znajdą w niej wiele ciekawych tytułów.
Seria zawiera utwory najbardziej znanych pisarzy literatury polskiej i światowej, począwszy od Horacego, Balzaca, Dostojewskiego i Kafki, po Kiplinga, Jeffersona czy Prousta. Nie zabraknie w niej też pozycji mniej znanych, pióra pisarzy średniowiecznych oraz twórców z epoki renesansu i baroku.
Kategoria: | Klasyka |
Zabezpieczenie: | brak |
Rozmiar pliku: | 254 KB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
Literatura asyro – babilońska, lub wprost asyryjska czy babilońska, jest odkryciam cale świeżem. Największa część pism tej literatury pochodzi z ruin Biblioteki Asurbanipala, zwanego u nas z grecka Sardanapalem.
Wykopali ją w gruzach pałaców królewskich w mieście Kujundżik, leżącem na zwaliskach Niniwy Layarb i Rassam (1845 – 1853). Później inne liczne badania robione w całej Mezopotamii.
Sarbanapal (668 – 626) był przedostatnim królem Asyryi. Wojownik to był i myśliwiec zawołany, prawodawca znakomity, budowniczy rozkochany w architekturze, wreszcie miłośnik wielki pamiątek piśmieniczych swego kraju. Upadek Asyryi w 20 lat po jego panowaniu stanowi szczególną zagadkę historyczną: nie tu oczywiście miejsce do jej rozbioru, trzeba jednak przyznać, że Sardanapal był osobistością niepospolitą. – Do największych jego dzieł należał ów dom ksiąg, które gromadził pracowicie, nakazując spisywanie tekstów, jakiekolwiek znane były w ziemiach Szenaaru (Mezopotamii). Czynił on to świadomie, nie tylko dla "chwały i rozkoszy własnej", lecz "aby najdalszym wiekom pozostawić pamięć czasów minionych".
Marzenie Sardanapala urzeczywistniło się całkowicie: po wielu stuleciach uczeni odkopali jego bibliotekę – i w dzisiejszych pustyniach Asyryi znaleźli dowody, że na25 – 30 wieków przed Chr. kwitła tu cywilizacya potężna i stały miasta większe, niż Paryż i Londyn; – że siła tej kultury wpływała nie tylko na narody dzikie, jak plemiona Heberów, Arabów, Medów, ale również na kulturalne państwa Małej Azyi i Egiptu.
Odkryto cały okres dziejów świata, dotychczas wiadomy niedokładnie z baśni Herodota, z fragmentów zatraconych ksiąg Berozusa i wzmianek Damaskiosa; odkryto język nieznany, język, który tem jest w rodzinie semickiej, czem sanskryt w grupie języków aryjskich; odkryto nowy tajemniczy system pisma klinowego, odkryto dzieje prawieczne całego szeregu ludów: asyryjczyków, babilończyków, medów, mandów, scytów, chaldajów chititów, – i wreszcie na dnie tego całego kołowrotu plemion – najdawniejsze luby Mezopotamii, Sumirów i Akabów*) – luby rasy turańskiej, która się okazuje pramatką cywilizacyi.
Nie mało bowiem pierwiastków kultury przejęli barbarzyńscy najeźbzcy sumiccy od pierwotnych, kulturalnych mieszkańców tej ziemi.
Przyjęli od nich pismo; przejęli wiele wyrazów i pojęć nieznanych sobie przedtem; przejęli wreszcie liczne wierzenia a zapewne i legendy. – Sumiry i Akabowie zleli się z najeźdcami; język ich wymarł, ale stał się mową świętą, mową kapłanów i uczonych, jak w Europie łacina lub hebrajszczyzna.
Nie mały był to tryumf pracowitości uczonych odczytać to cubotworne pismo klinowe, ryte na cegłach – przed tysiącami lat. Było to niegbyś pismo obrazkowe, hieroglificzne, jak w Egipcie, Chinach i Meksyku, ale z biegiem czasu, odpowiednio bo materyału (cegły), obrazki te przyjęły typ schematyczny; aby rzecz wyrozumieć, trzeba się było uczyć tych 400 – 500 znaków – i to w dwóch językach asyro-babilońskim i sumiro-akabyjskim. Takie znaczenie mają znalezione w Bibliotece Sardanapala liczne syilabaria, które też były uczonym podstawą bo odróżnienia obu typów lingwistycznych.
Wielkie niespodzianki kryła treść tych tablic, które dziś w dużym stopniu już są znane. Sama już liczba tych tabliczek zawsze bywa mistycyna: już to siedem, już dwanaście; tablice znaczą raz planety, raz – konstelacye.
Na tablicy, stanowiącej niejako dzieło wstępne Biblioteki – Sardanapal ogłasza:
–-
*) Kwestya Sumirów – Akadów jest dotąd sporną. Niektórzy (Halevy, jakiś czas Delitsch] przeczą ich istnieniu. Ostatecznie przyjęta się teorya, że Akadowie byli pierwotnymi mieszkańcami Szenaaru, który następnie zdobyli Semici. Dalej zaczęto odróźniać Sumirów, jako nie semitów od semitów-Akadów. Świeżo jednak Edward Meyer ogłosił pracę, w której dowodzi, że Sumirowie przybyli do Mezopotamii później 06 Semitów .
Dom Asurbanipala, króla królów, króla Asyryi,
Który ufa potędze Assura i Belit,
Któremu Nebo i Tasmitu dali ucho daleko słyszące,
Który posiada oko daleko widzące,
Który poznał nawskroś szlachetną sztukę pisania na tabliczkach,
Tak jak nieznał jej żaden z królów, moich przodków!
Wszystko, ile jej było – –
Mądrość boga Nebo ku pokrzepieniu człowieka,
Spisałem na tablicach, zgromadziłem w jednem miejscu,
Abym mógł na nie patrzeć i treść ich odczytywać i t… d.
Poczem Sardanapal rzuca przekleństwo na tych, którzyby dzieło jego – tak pracowicie gromadzone – zniszczyli i zmarnowali.
Biblioteka była ułożona systematycznie podług działów. Każda cegiełka nosiła nazwę od pierwszych wyrazów rozprawy. Istniał dokładny katalog.
Ilość cegieł była ogromna. Samo B r i t ish Museum, posiada dziś tych cegieł 20.000 z górą. Niemało też ma uniwersytet Pensylwański, Louvre, Berlin, Florencya.
Początkowo badano gruzy Niniwy, dalej Chorsabadu, Assuru, Babelu, Borsipy, Uru, Telloh, Sippar, Nipuru.
Cegiełki – czyli księgi babilońskie* obejmują wszystkie działy wiedzy ówczesnej: hymny religijne, spisy imion boskich i królewskich, opisy bitw, budynków, obliczenia podatków, sprawozdania wielkorządców, sprawy dotyczące architektury, kodeksy prawodawcze, tablice miar i wag, rysunki i cyfry astronomiczne, elementarze, gramatyki szkolne i t… d.
Są tu dzieła teologiczne, nauczające, historyczne.
Najciekawszem jednakże odkryciem były teksty religijno-poetyckie, które przywykliśmy nazywać epopeją babilońską.
Były to księgi święte Asyryi i Babilonu, a zapewne przedtem Sumiro-Akadów. Mamy tu cały szereg legend, dotyczących teogonii i kosmogonii, bohaterów pierwotnych, bogów i bogiń. – Istniały też legendy półhistoryczne o królach-patryarchach i wojownikach bohaterskich; istniały wreszcie opowiadania codzienne lub też bajki w typie Czopowym.
–-
*) Mówimy bez różnicy asyryjskie lub babilońskie, gdyż asyryjczycy wszystką naukę zapożyczyli z Babilonu, językiem zaś mówili prawie tym samym, co Babilon.
Co się tyczy legend epickich, był to niewątpliwie cyklus mytów, malujących przedewszystkiem w sposób obrazowy – obserwacye astronomiczne babilończyków. Koło to było zapewne związane w całość jednolitą, ale ponieważ niemało z tych cegieł pokruszyło się, wiele zaginęło, wiele jest nie czytelnych – przeto znamy je dość niedokładnie.
Z tego przecież, co się zachowało, widoczną jest analogia tych podań z Biblią, jako też z podaniami Egiptu, Persyi, Grecyi, a nawet Indyi. – Coraz bardziej się upowszechnia miemanie, że centrem kultury pierwotnej – był nie Egipt, lecz Asyrya lub raczej Babilon.
Dzieje Babilonu (resp. Sumiru) sięgają 3000 lat przed Chr. – Język asyryjski grał na całym Wschodzie taką rolę, jaką grał język grecki w pierwszych stuleciach przed Chr. i po Chr., w krainach Śródziemnomorskich – lub jaką gra za naszych czasów francuski. Korespondencya królów egipskich z asyryjskiemi, niedawno odkryta w Tell-el-Amarna, prowadzoną jest w języku asyryjskim.
Cała prawie nasza wiedza astronomiczno-kalendarzowa, astrologia i czarnoksięstwo – pochodzi z Babilonu. Niemało też pojąć religijnych, czysto babilońskich – przechowało się do naszych czasów, niemało też zjawisk życiowych, praktycznych.
Sprawa łączności podań babilońskich z Biblią – ma pewien ton drażliwy ze względu na nasz stosunek do Pisma Świętego hebrajczyków. Nie idąc przecie tak daleko jak Delitzsch lub Jeremias, można mimo to znaleźć wielkie podobieństwa pomiędzy jedną a drugą grupą podań. Bardzo ostrożnie, a przenikliwie zestawia oba cykle Zimmern w swej doskonałej książeczce: Biblische und Babylonische Urgeschichte.
Sprawa "Bibel – Babel" wywołała niemało wrzawy ostatniemi czasy; spór dotąd nie rozwiązany, w każdym razie staje się coraz bardziej wiarogodnem, że zwłaszcza pierwiastki księgi Berešit Żydzi poznali w Babilonie – i przyswoili sobie tę tradycyę. – Nie idzie zatem, aby wszystko z tego źródła pochodziło – i próżnem zdaje mi się poszukiwanie tożsamości legend. Np. powieść o wieży babilońskiej nacechowana jest widoczną niechęcią do Babilonu – i nie mogła powstać w Babilonie; historya o drzewie edeńskiem (wystawiona na jednym rysunku) nigbzie się w tekscie nie powtarza. – Z drugiej strony tekst żydowski, spisywany późno, jest prawie całkowicie oczyszczony od pierwiastków wielobożnych, choć tu i ówdzie – mimo wszystko – pierwotny duch się ujawnia.
* * *
Księgi epickie babilońskie – są niezmiernie stare. Kopiści zaznaczają zawsze, że ich gabru (kopia) – jest spisane podług starego egzemplarza. – Na wielu zaznaczono: kimalabiri-šušathir (podług oryginału wiernie spisane). Miejscami już i wówczas stare cegły były zniszczone; kopista pisze: c h i - b i (zepsute pismo), albo ulidi (niewiem) albo ul alsich (nie mogę odczytać).
Istotnie cały ten splot baśni ma charakter niezmiernej dawności – i zbaje się prawdopodobnem, że księgi te były od niepamiętnych czasów po wielokroć przepisywane. Powieść o Stworzeniu Świata, o Potopie, o jego bohaterze Utanapištim, o Gilgamešu – istnieje w kilku redakcych, starszych i nowszych, raczej w kilku odpisach.
Autorzy są nieznani; również i kopiści, którzy na przykład w Egipcie, zawsze na papirusach imię swe podają.
W każdym razie autorowie tych powieści – byli to ludzie wielkiego napięcia duchowego, a nie pozbawieni artyzmu. Budowa poematów świadczy o znacznym rozwoju sztuki poetyckiej. Odróżniono w tych epikach zupełnie regularnie zbudowane strofy ośmiowierszowe. Każde dwa wiersze stanowią ćwierć strofy, a każdy wiersz dzieli się na dwie połowy, zazwyczaj połączone za pomocą tzw. paralelizmu myśli, ulubionego też i w Biblii; paralelizm polega natem, że w danym wierszu albo dwa razy powtarza się dwojakim sposobem wypowiedziana ta sama ideja – albo mamy jej wzmocnienie – albo przeciwieństwo, np. z legendy o Gilgamešu.
On obmył swój oręż, on oczyścił broń swoją,
Włosy swoje na grzbiet opuścił.
Rzucił szatę splamioną, włożył szatę czystą –
Napierśnikiem się okrył, pasem się obcisnął i t… d.
Nie zawsze jednak poeta trzyma się tej metody. W powieści Adapy mamy jakby umyślnie wiersz łamany w ten sposób, że zakończenie danego wiersza znajduje się w następnym; dalej mamy początek nowego zdania i t… d. (tak zwane po francusku enjambements).
Nie mało tam oczywiście znajdziemy naiwności i brutalnych wyrażeń: ale i te nawet świadectwa pierwocizny artystycznej tych utworów – stanowią ich niemały urok.
Rzuca się pytanie, czy i o ile te poematy mogą być nazwane epiką? Gdybyśmy pod wyrażem epopei rozumieli utwór bardzo ściśle określony – walkę plemion (ludzkich czy boskich) w szerokich ramach, obraz społeczeństwa i wieku wcielony w kilku typach, wreszcie szereg obrazów połączonych w konieczną jedność – to być może to, co nam zostawił Babilon, nie zupełnie odpowiada pojęciu epopei.
jest to raczej cykl rapsodów mitologicznych, który jednak ma takie samo prawo do tytułu epopei, jak Edda skandynawska; jest to bowiem przedewszystkiem teogonia, księga religijna, malująca nam koncepcye Babilonu o powstaniu bytu, o pierwotnych walkach potęg natury, o układzie gwiazd (czyli bogów) na firmamencie niebieskim, w makrokosmie, któremu ściśle odpowiadają fenomena ziemi czyli mikrokosmu. Można też księgi te określić jako dzieło astrologiczno-polityczne. – Wynikiem badania gwiazd jest panowanie Babilonu nad ziemią.
Epopeja babilońska jest zarówno teogonią i astrologią, jak biblią, jak wreszcie Iliadą.
W pewnem znaczeniu i biblia mogła by być zaliczoną do poematów epickich, gdyż jest w niej nie mało tego pierwiastku. Opiewa ona gest a Dei per hebraeos: głównym bohaterem jest tu Jehowa; narzędziem jego walk – naród wybrany.
Epos babilońskie ma charakter analogiczny: tylko tutaj występuje całe zgromadzenie bogów, a istota ludzka bardzo słabą gra rolę. Ludzie ci zresztą są to właściwie gwiazdy; ich czyny i walki – to metafora zjawisk odbywających się na niebie – tak, iż można powiedzieć, że głównej cechy epopei – typu człowieka – Babilon nie stworzył. Mimo to jednak poematy babilońskie –
mogą być bezwarunkowo zaliczone do typu epickiego, jako obraz danego świata w granicach jego pojęć i w postaci istot nadludzkich.
W takim samym charakterze moglibyśmy do naszej seryi wprowadzić fragmenta Biblii, jako epopeję hebrajską. Ponieważ jednak księga ta przybrała dla nas wyjątkowe znaczenie – przeto ją w naszym zbiorze pominiemy.
* * *
Epos babilońskie nie doszło do nas w całości. Posiadamy fragmenta: niektóre zachowane szczęśliwie, niektóre w ułamkach nader pokruszonych. Z katalogów Sardanapala widać, że dział literacki był w jego księgozbiorze bardzo obfity. Były tam nietylko teksty religijno-epickie, ale też hymny, psalmy, a nadto legendy półhistoryczne lub bajki w rodzaju Ezopowym, które już to zaginęły, już to w szczątkach jedynie nas doszły (Historya o lisie, Historya o koniu, O potężnym byku, O wylewie Eufratu, O królu Sargonie, Jako Adapa przybył do Nipuru, Jako Marduk był w Sumer i Akad i t… d.).
Rzeczy, które mniej więcej się zachowały są następujące:
1) Dzieje stworzenia świata – zwane od pierwszych wyrazów oryginału Enuma eliš. – Jest to tzw. Siedem tablic (Seven tablets of creation – wydał King). – Pozatem fragmenta: kosmogonia Chaldejska, zwana też kosmogonia z Eridu; fragment o stworzeniu księżyca i słońca, o stworzeniu zwierząt, o robaku bólu zębów. – Ułamkowa wreszcie wersya asyryjska Genezy.
2) Legendy z cyklu Stworzenia Świata: O złych demonach i księżycu wiosennym; dalej walka Bela z potworem Labbu (Lewiatanem) – zachowanym w bardzo szczątkowej formie; ogłoszone w t. XVI. Cuneiform Texts.
3) Legendy o ptaku Zu – i powiązane z jego historyą – przygody króla Etany: była to, zdaje się, powieść obszerna i w kompozycyi urozmaicona, ale dochowała się w nadkruszonej postaci – tak iż trudno powiązać ją w całość zamkniętą; luki należy zapełniać domysłami.
4) Legendy o Adapie – pierwszym lub drugim patryarsze na ziemi.
5) Największy poemat babiloński: G i 1 g a m e ś. 12 tablic opiewających – – jako mówią – 12 znaków zodyaku.
6) Historya Potopu – wtrącona, jako szczegół do dziejów Gilgameša – mieści się na XI. tablicy eposu, a nadto istnieje w oddzielnych starobabilońskich fragmentach (szczątek dziejów Utanapištim, rozmowa Ea z Atrahazisem, tzw. fragment Scheil).
7) O bogach podziemnych… a) Zejście Ištar do piekieł, b) Nergal i Ereškigal… c) Diii i b… d) I r a.
Z tych najlepiej dochowany fragment (a); inne posiadamy w okruchach.
Uwaga. Z powodu zniszczenia wielu cegiełek – zmuszeni byliśmy w przekładzie naszym to i owo uzupełniać. Pozwoliliśmy sobie na to, zważywszy, że praca nasza ma charakter raczej literacki niż naukowy. Z prawa tego jednakże korzystaliśmy bardzo umiarkowanie – i za każdym razem ostrzegamy czytelnika pisząc R. (rekonstrukcya). Uzupełnienia te nie roszczą sodie najmniejszej pretensyi do ścisłości; są czysto prowizoryczne.
* * *
Aby dać czytelnikom pojęcie o języku i tonie tych starobabilońskich poematów, dajemy tu fragment w transskrypcyi łacińskiej podług Dhorme'a.
1) enu-ma e-liš la nabu-u ša-ma-mu
2) šap-liš am-ma-tum šu-ma la zak-rat
3) Apsu-ma riš-tu-u zaru-šu-un
4) mu-um-mu Ti-ham-at mu-al-lida-at gim-ri-šu-un
5) me-šu-nu iš-te-niš i-hi-qu-u-ma
6)… gi-pa-ra la ki-is-sura susa-ra la še'… –
7) enu-ma ilani la šup-pu-uma-nama
8) šu-ma la zuk-ku-ru ši-ma-tu la (ši-mat)
9) ib-ba-nuu-ma ilani ki-rib ša
10) (ilu) Lah-mu u (ilu) Laha-mu uš-ta-puu…
11) adi ir-bu-u…
12) An-šar u Ki-šar ib-ba-nu eli-šu-nu
13) ur-ri-ku ume… us-si-ru…
14) (ilu) Anu a-pil-šu-nu dani-nu…
15) Anšar (ilu) A-num… (Stworzenie świata)
1) (ilu) Gilgameš ana ša-šu-ma izaka-ra ana Uta-napiš
2) ana-at-ta-la-Uum-ma Uta-napištim [tim ruu-qi
3) mina-tuka ul ša-na-a ki-aiaa-tima at-ta
4) u at-ta ul ša-na-ta kia ia-ti-ma at-ta
5) gu-mum-murka lib-bi ana a-piš tu-qu-nu-ti
6) ui-na ahi nada-at-ta eli siri-ka
7)… kii ta-az-ziz-ma ina puhur itlani bala-taš'-u
8) Uta-napištim ana ša-šu-ma iza-kara ana (ilu) Gilgameš.
9) lu-up-teka (ilu) Gilgameš amat ni-sir-ti
10) upi-riš-ta ša ila-ni ka-aša lu-ug-bika.
11) (alu) šu-ri-ip-pak alu ša ti-du-šu at-ta
12) ina ahi (naru) Pu-rat-ti šak-nu
13) alu šu-u la-bir-ma ilani kir-bušu
14) ana śakan abu-bi*) ulla lib-ba-šu-nu ilani rabute.
(Potop)
Oba te urywki wzięto z początku odpowiednich rapsodów. Nie podajemy tłumaczenia – które czytelnik znajdzie w miejscem właściwem.
Dla ułatwienia czytania podanych dalej fragmentów – w krótkich słowach zaznaczamy główne postaci bogów asyro-babilońskich. Bogowie – krążą trójcami, przytem każdy posiada małżonkę czyli żeński odpowiednik swej osoby. Trzecia osoba najczęściej gra rolę gońca, posła bogów.
1. Apsu – Tiamat (Tihamat) – Muummu, pierwsza trójca bogów – Apsu – ocean pierwotny otaczający pierwotną otchłań (wodę) czyli Chaos. Jestto Tiamat – pratworzywo bytu, zwana też "Ummu-hubur**)" – mater totalitatis, skąd u Berozusa O m o r o k a. – Muummu – znaczy bezład i stanowi określenie-
* Potop.
** Ummu – hubur – tłumaczą też Matka północy. Północ była podług astronomii babil. – Krainą centralną pierwotnego Chaosu. – Berozusa imię Omoroka – wyprowadzają inni z Ummu – uruk tj. Matka (miasta) Erech.
Tiamat, a zarazem – jako osoba oddzielna, – jest to poseł najstarszych bogów. *)
2. Lahmu i Lahamu – pierwotne, pół-smokowate istoty – oznaczające niebo i ziemię.
3. Anšari Kišar – ich potomkowie, wyobrażają toż samo. – Ich trzecie osoby nie znane. – Anšar póżniej przeszedł w Aššura.
4. Anu – Bel – Ea, główna trójca bogów. Anu jest bogiem nieba, Bel ziemi, Ea morza i jako taki odziedziczył imię Muummu. Bóg Ea jest przyjacielem i opiekunem ludzi. Jest to bóg-człowiek, ilu a melu.
5. Sin – Samaš – Ištar stanowią trójcę czysto astralną. Są to księżyc – słońce – gwiazda Venus. – Ištar jest boginią jutrzenki – miłości i wojny.
Małżonka Sina zowie się Nin gal, zwana też Sarratu – królowa; małżonka Samaša – Aya. Jego dzieci są Ket t u (sprawiedliwość) i Mesaru (prawo).
Małżonkiem Ištar – jest biblijny Tammuz, raczej Dunuzi (Abonis).
6. Marduk – syn Ca – bóg wiosny, bóg Babilonu, król bogów, zjednoczenie pięćdziesięciu istot (imion) boskich, bóg zbawiciel, bóg stwórca świata i człowieka.
Jego małżonka zowie się Sarpanitu (twórczyni nasion).
W Assyryi wszystkie tytuły Marduka przeniesiono na Assura.
7. Dabu – syn Marduka – bóg mądrości i pisma. Żona jego zowie się Taš m e t tj. umiejętność modłów.
8. Adad – Gibil – Ninib – trójca zjawisk natury. Adad – oznacza deszcz, burzę i piorun (jako bóg piorunu zowie się Ramman). Gibil – jest bogiem ognia, a małżonka jego N i nk a s i – boginią wina. Ninib – główny poseł bogów: jest to Hyperyon grecki, a zarazem bóg wojny i łowiectwa.
9. Tammuz (Dunuzi, Abonis) – jest to bóg wegetacyi wiosennej, ukochany przez Ištar, a który ginie -
*) Damaskios jeden z ostatnich filozofów greckich, wygnany przez Justyniana z Aten, w Dziele: Πεoί τών άoχών – podaje wiadomości o tych trzech bóstwach, które rozumie abstrakcyjnie: Wieczność – życie – duch, jako też Twórczość – potęga – rozum – wreszcie Jedność – konieczność – działanie.
od tej miłości. – Jego towarzysz zowie się Giš – ziba "drzewo prawdy".
Nisaba – to Ceres babilońska.
10. Bóg piekieł Nergal – pierwotnie był bogiem słońca, ale był to bóg upału, żaru, niszczącego gorąca – jak Tyfon grecki: przeto jest on władcą ognia piekielnego. Żona jego zowie się Ereškigal, jest to siostra bogini Ištar. Ma ona drugiego małżonka Ninazu, jako też i Nergal ma drugą żonę Mammitu – boginię przeznaczeń.
11. Aniołowie – w rodzaju Cherubinów i Serafinów: duchy ziemskie Anu-nnaki (synowie Anu) oraz Igigi – duchy niebios.
12. Drobni bogowie. Muummu – goniec Apsu, Gaga – poseł Anšara, Ilabrat – goniec Anu, Namtaru, demon zarazy – goniec piekła; Papsukal – goniec par excellence bogów, niższy stopniem od Niniba.I. Stworzenie Świata
Siedm tablic, które nazwano od pierwszych wyrazów Enuma elis *, obejmuje dzieje pierwotnego chaosu, stworzenia pierwszych bogów i wojen które toczyli ze sobą bogowie, a wreszcie stworzenie świata ziemskiego.
Tablice te miejscami są cale Bobrze zachowane, miejscami zniszczone tak, że trzeba się tylko domyślać ich treści. Częściowo urywki pozostałe z pism Berozusa pozwalają na to uzupełnienie.
Pismo to, mimo pewną naiwność formy – świadczy o dawnej kulturze i zawiera cały światopogląd, który nader umiejętnie objaśnia K. Winckler w swej Geschichte Israels i i… pracach. Był to światopogląd astrologiczny, w którym niebo i ziemia są niby wzajemnem zwierciadłem – w wielkim i małym rozmiarze.
Losy ziemi wypisane są na gwiazdach; gwiazdy – to bogowie; historya bogów – to historya ziemi, a ponieważ dzieje świata koncentrują się w Babilonie – przeto historya ziemi to historya Babilonu przedewszystkiem i bogów Babilońskich. Enuma-elis – jest nie tyko księgą religijno-astrologiczną; jest to również dzieło polityczne, etyczne, i w pewnem znaczeniu, naukowe.
Jest to nauka ściśle teologiczna, która zarówno największe jak, najdrobniejsze zjawiska objaśnia całym szeregiem motywów potęgi boskiej. Istnieje n… p… należąca raczej Bo folkloru, do medycyny ludowej pieśń o bólu zębów, która brzmi w następujący sposób:
Kiedy Anu stworzył niebo,
Kiedy niebo stworzyło ziemię,
Kiedy ziemia stworzyła rzeki,
Kiedy rzeka stworzyła rowy,
Kiedy rowy stworzyły glinę,
Kiedy glina – stworzyła robaka;
Wówczas robak zwrócił się do Anu z zapytaniem:
Cóż ty mi dasz jako jadło?
Cóż ty mi dasz jako wino?
–-
* Enuma eliś – "kiedy na górze", te dwa początkowe słowa tablic o stworzeniu świata – nadały nazwę całemu poematowi – tak jak pierwsze dziesięć cap. Genesis zowią się Beresit – od pierwszego słowa Biblii. – Rozciągnęliśmy tą nazwę na całą książką.
ENUMA ELIS
I otóż – po długiej rozprawie robak zażądał, aby mu wolno było mieszkać w dziąsłach i żywić się krwią ludzką. Anu go za to przeklina, a ta klątwa jest wypróbowanem lekarstwem na ból zębów.
Podobnie jak w tej rzeczy drobnej babilończyk zaczyna od stworzenia nieba, taktem bardziej jeszcze w sprawach wyższych. Ze wzglądu na splot różnych abstrakcyjnych podścielisk – w eposie babilońskim odróżniają po za ogólną retoryką astrologiczną teogonię, jako wyjaśnienie wszystkich początków; dzieje walki potęg światła i ciemności; rzut (projekcyę) mytu o czterech porach roku na rok wszechświatowy; uzyskanie tablic przeznaczenia tj. panowanie nad światem; myt dynastycznego legitymizmu i na koniec dopiero stworzenie świata widzialnego.
Ostatecznym wynikiem tego procesu jest uznanie Marduka za najwyższego boga, a ponieważ Marduk jest przedewszystkiem bogiem Babilonu, przeto stolica Marduka jest głównym punktem ziemi. Królowie babilońscy są synami Marduka – i jako tacy "z łaski Bożej" są królami królów i do nich należy panowanie nad ziemią.
Jeżeli teraz przeniesiemy całe to rozumienie rzeczy na przestwór nieba, to będziemy mieli obraz kolosalnej walki duchów niebieskich, mgławic, elementów, gwiazd i planet, o tablice przeznaczenia czyli o władzę nad bytem.
Z jednej strony Tihamat i Qingu, z drugiej Anu i Marduk – stają do walki. Marduk – bóg wiosny, król Babilonu, zwycięża dawne bogi: przed nowym światem kultury uchodzi i znika Chaos pierwotny.
W Marduku jednoczy się niby w Jehowie pięćdziesięciu bogów którzy zresztą nie tracą swej iwidualności. Zdobywszy władzę nad bytem, Marduk tworzy człowieka, aby ten budował świątynie, w których bogu miło będzie przebywać.
Taka jest babilońska księga Genesis. Kosmogonia ta, prócz głównych siedmiu tablic, znaną jeszcze jest w innych odmiankach, jako to: Geneza Chaldejska fragment o stworzeniu bydła i zwierząt, fragment o stworzeniu nieba przez Anu, legendy o stworzeniu słońca i księżyca, o księżycu wiosennym, o walce Bela z Lewiatanem.
Niektóre z tych fragmentów podajemy niżej.
U Berozusa dzieje pierwotne świata są przedstawione podobnie, choć w skróceniu; natomiast ów dziejopis, kapłan babiloński, podaje niektóre wiadomości – w naszym tekście niezamieszczone.
Niewątpliwie, tekst Enuma elis, był powszechnie znany w Babilonie a zapewnie obszerniejszy lub też uzupełniony innemi powieściami.
We właściwem miejscu wskazujemy odmianki podług ksiąg Berozusa.
Tekst w piśmie klinowem wydał King (The seven Tablets of creation).
Tłumaczenia i komentarz ogłosili: Gunkel (Schöpfung und Chaos), Jensen (Mythen und Epen), wreszcie O. Paul Dhorme ( Choix de textes religieux Assyro-Balyloniens). – Pisarze ci podają teksty w głoskach łacińskich.
* * *
I. Kiedy na górze niebo jeszcze nie było nazwane, Kiedy na dole ziemia nie miała imienia: *
–-
* Imie – byt. Nie miały imienia – nie istniał.
Wtedy Apsu, * pierwotnego prarodzica, I Muummu ** – Tiamat *** pramacierzy wody – były zmięszane ze sobą. Życia **** jeszcze nie było, ani zwierza, ani ptaka,
Ani pól, ani lasów,
Ani drzewa się nie utrwaliły, ani sitowie nie było widzialne; Żaden z bogów jeszcze nie powstał,
Żadne nazwisko nie było nazwane, żadne przeznaczenie –
[przeznaczone:
10 Aż oto bogowie się urodzili w łonie ***** zjednoczonych
[wód Apsu i Tiamat. Powstali naprzód Lahmu ****** i Lahamu, *******
Aż upłynęły czasy… narodzili się wtedy Ansar ******** i Kiśar, ********* Aż upłynęły czasy… Wtedy się zjawił Anu, ********** syn ich potężny Anu, syn Ansar i Kisar. Narodził się Ca, *********** któremu los nadał Mądrość, wszechwiedzę, rozumienie… Bóg siły wielkiej, znawca czarnoksięztwa – 20 Nieporównany z nikiem… Powstały też inne bogi:
–-
* Apsu – jest to pierwotny bóg świata; imię jego tłumaczą: Ocean. Właściwie jest to tylko pierścień wody, otaczający chaos czyli otchłań pierwotną – Tiamat. – Apsu uchodzi za małżonka Otchłani – U greków zwany – Apason.
** Muummu – znaczy właściwie burzliwość, bezład, chaos; jest to określenie Tiamat. Zarazem jako wydzielone bóstwo – jest on gońcem Apsu i Tiamat. U gr. Moumis.
*** Tiamat – otchłań, woda pierwotna, morze chaotyczne, pramacierz bytu. W Bilii – poprostu Tehom (nieosobista otchłań). U Berozusa Taute lub Tamte – pratworzywo bytu. – Trójca pierwotna: Apsu-Tiamat-Muummu.
**** R. Życia – lasów.
***** R. w łonie – Tiamat.
****** i ****** Lahmu i Lahamu bogi najpierwsze – w postaci gadzin lub smoków; są to ochrońce świątyń.
******** Ansar, u gr. Assoros, był pierwotnem imieniem boga Assura, który po zwycięstwie Assyryi stał się głównym bogiem. – Ansar oznacza niebo.
********* Kisar – jego małżonka – ziemia.
********** Anu po upadku pierwszych bogów – jest głową Panteonu babil. Jest synem Ansar i Kisar. – Małżonka jego zowie się Antu. Anu-Bel-Ea stanowią drugą trójcę babilońską. – Anu jest bogiem czysto babilońskim; w czasach asyryjskich – znika.
*********** E-a (u gr. Aos, Oannes) jest to Apollon i Prometeusz babiloński, ojciec czarnoksięztwa, przyjaciel ludzi. Zestawienie tego imienia E-a z hebr. Jao, Jahu – nie utrzymało się. Są to wyrazy niezależne; przedtem czytano go Nua. – Ea – jest – to "bóg człowiek" (ilu amelu).
Marduk * – Istar ** – i siostra jej Eres-kigal, ***
I bogi niższe Igigi, **** Anunnaki… *****
Nowe bogi naruszyły spokój Apsu
I widział on, iż się zbliża wielka burza.
Królestwo iego szło do schyłku
A Tiamat w gniewie się rzucała.
Nowe bogi chciały uwięzić praojców,
Chciały same nad światem panować ******
Apsu – wielki ojciec bogów
Zawezwał Muumu ******* gońca swego i rzecze:
– "Muumu, gończe, który serce me radujesz,
Wstań – idźmy do Tiamat!"
Poszli – przed obliczem Tiamat się kładą
I rozważają czyny bogów swoich dzieci.
Apsu usta otworzył i rzecze
I do prześwietnej Tiamat mówi słowo:
– Nie ustają knowania ich przeciw mnie!
nie mam spokoju we dnie! Nie mam spokoju w nocy!
Zniszczę ich drogi – rozpędzę ich –
niechaj wrzawa ich ucichnie, byśmy mogli spać spokojnie!
Gdy Tiamat usłyszała te słowa
Zawyła z gniewu – i wołała zemsty!
Była pełna wściekłości
I zło obmyśliła w swym duchu:
– Zniszczymy wszystko, cośmy porodzili.
niechaj ich droga będzie pełna klęski, a uczyńmy sobie drogę dobrą!
Muummu odparł i dał radę Muummu,
Straszliwą radę dał bogu Apsu! 50
– ldź! Ich wielki pochód złam!
Obyś mógł odpoczywać we dnie! Obyś mógł odpoczywać w nocy!"
Apsu to słyszy, twarz mu promienieje.
–-
* Marduk – syn Ea… bóg wiosny, główny później bóg Babilonu.
** Istar – bogini wojny i miłości; zwana też Ishar (Asera). U greków Astarte.
*** Ereskigal – siostra jej – bogini piekieł.
**** Igigi i ***** Anunnaki – bogowie niżsi, przciwstawni, pierwsi – to b… nieba, drudzy – ziemi. – Urywek R. Powstały – Anunnaki.
****** R. Nowe bogi – panować.
******* Muummu – tu występuje jako osoba oddzielna; goniec boga Apsu.
Złe zamiary powziął względem bogów – swoich dzieci –
jako lew się nasrożył – Drżą mu kolana – chwieje się głowa –
Apsu – Tiamat – Muumu zmienili serca,
Pełni trwogi, wzburzenia i gniewu –
Głos ich drżał – i siedzieli w niezmiernej żałości.
Tymczasem Ea, * który wszystko przenika, odkrył ich zamiar
I wyruszył, aby zaśpiewać czyste zaklęcia!
* * *
** Anu, mściciel bogów,
Pomięszał ducha Tiamat.
Ta wzburzona – chce na zawsze
Unicestwić zło, co grozi…
Anu idzie przeciw niej. Anu rzecze:
Uderzyli na nas –
Jak ogień się rzucili –
Oto nie mamy odpoczynku!
Apsu jest pełny trwogi –
On i Muumu – nasi jeńce!
Żywo – wyruszmy – zbudźmy się!
Oczy nasze ciężkie – zbudźmy się!
Pomsta! Niechaj w burzy zostaną unicestwieni! ***
Tiamat usłyszała słowa świetnego boga.
Rzecze: Zginiesz! Stańmy do walki.
Bogowie w niebiosach ruszyli przeciw bogom stworzycielom.
Przeklinają światło – idą pobok Tiamat –
Idą też stworzeni Lahmu i Lahamu ****
Idą wściekli – rozważają rzecz bez odpoczynku we dnie i w nocy –
Przygotowują walkę – pustoszą – wyją –
W wici się gromadzą – stają do boju –
Matka hubur'u ***** stworzycielka wszystkiego,
Przysposobiła oręż niezrównany, porodziła węże olbrzymie
O zębach zaostrzonych, nielitościwe w rzezi, -
* Ea – za pomocą zaklęć zwycięża starych bogów.
** Tutaj tekst zniszczony. Domyślać się należy, że pierwsze pokolenie bogów zostało przełamane, ale na nowo się wyzwoliło, ile że Anu znów się oddał Snowi. To też walka nowa się rozpoczyna.
*** E. Anu mściciel – unicestwieni.
**** Lahmu i Lahamu – jako pierwotne smokowate bóstwa – stają po stronie Dawnego porządku, choć później Anu ich ściąga na swoją stronę.
***** Hubur-totalitas. – Tiamat zowie się matką wszystkiego, co się w tym wierszu Owa razy powtarza. Inni tłumaczą hubur – północ. Obacz wyżej.
Jadem miasto krwi napełniła ich ciało,
Zgrozą przybrała okropne smoki,
Blaskiem je napełniła, bała im postać wysoką.
Ktokolwiek na nie spojrzy – unicestwion będzie ze strachu;
Ciało ich się wypręża, nikt ich napaści nie wstrzyma.
Wywołała węże, gady potworne i Lahmy *
Potwory-wichry, psy wściekłe, ludoskorpiony,
Wichropędy, ludoryby, tryki,
Zbrojne orężemnieomylnym, nie lękające się starcia w boju!
Wszechwładna pani rozkazów – nikt im się nie oprze!
Razem jedenaście potworów tej ikry zrodziła.
Śród bogów pierworodnych, co jej wojsko tworzyli –
Podniosła Qingu, wielkim go uczyniła śród nich,
Aby stał na czele wojska, aby kierował jej wiciami,
Aby pierwszy miecz podniósł bo góry, aby rozwinął natarcie –
Dała mu pierwszeństwo w boju, najwyższe dowództwo.