- nowość
-
W empik go
O mężczyźnie, który widział dźwięki. Zagadki umysłu - ebook
O mężczyźnie, który widział dźwięki. Zagadki umysłu - ebook
Poznaj fenomeny ludzkiego umysłu
Zanurz się w niesamowity, fascynujący, a czasem przerażający świat ludzkiego umysłu. Daj się porwać jego tajemnicom i poznaj jego zagadki – od ludzi czujących smak ludzkiego głosu, przez sawantów w oka mgnieniu dokonujących w swoich głowach oszałamiających obliczeń, aż do osób posługujących się echolokacją niczym nietoperze.
Ta książka jest idealna dla osób zafascynowanych niesamowitymi opowieściami. To kolekcja najbardziej niewiarygodnych historii o talentach, ale również o psikusach, jakie płata nam umysł. Mężczyźni rozwijający objawy ciąży, kiedy ich partnerki spodziewają się dziecka, zahipnotyzowani pacjenci poddawani bezbolesnym operacjom, ludzie, którzy dzielą swoje głowy z wieloma osobowościami.
Przygotuj się na podróż, która na zawsze zmieni twoje spojrzenie na potęgę i tajemnicę ludzkiego umysłu!
Joanna Zaręba – absolwentka Wydziału Biologii UW, z wykształcenia i zamiłowania nauczycielka, którą niezbadane koleje losu zaprowadziły do korporacji. W pracy kierowniczka sympatycznego zespołu, po godzinach coach kreatywności, pisarka, zapalona czytelniczka i opiekunka dwóch czarnych jak noc kocurów. Jej szerokie zainteresowania obejmują psychologię, filozofię, zarządzanie ludźmi i jakością, ale również czytelnicze zgłębianie tajemnic wszechświata, kolekcjonowanie minerałów i prowadzenie sennika.
Spis treści
Spis treści
- Wstęp
- Synestezja
- Echolokacja
- To nic nie boli. Wrodzona analgezja
- Zespół sawanta
- Osobowość mnoga
- Fałszywe wspomnienia
- Nie mogę zapomnieć
- „Dziwne zboczenie natury”. Somnambulizm
- Podróże oneironautów, czyli świadome śnienie
- Hipnoza
- Narkotyk, który zawsze masz pod ręką
- „Doktorze, ja nie żyję”. Zespół Cotarda
- Ten Trzeci
- Dusiołki i zmory
- Ciężarni ojcowie
- Zakończenie
- Bibliografia
Kategoria: | Literatura faktu |
Zabezpieczenie: |
Watermark
|
ISBN: | 978-83-7147-137-7 |
Rozmiar pliku: | 1,2 MB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
Fascynacja ludzkim umysłem i właściwościami ludzkiego mózgu to coś, co łączy nas wszystkich. W tym kontekście teolog odnajdzie pretekst do rozważania na temat wolnej woli lub istnienia nieśmiertelnej duszy, filozof zagłębi się w rozmyślania o istocie człowieczeństwa i naturze poznania, biolog przyjrzy się ewolucji struktur mózgowych, anatom zachwyci się skomplikowaną budową tego narządu, neurolog z zainteresowaniem pochyli się nad wpływem uszkodzeń mózgu na procesy zachodzące w ciele i umyśle, psychiatra w skomplikowanej równowadze pomiędzy ludzkimi doświadczeniami a działaniem neurotransmiterów poszuka przyczyn naszego cierpienia. Oczywiście pozostaje od wieków nierozwiązana zagadka pochodzenia i zasady działania świadomości, która rozpala umysły badaczy z tak różnorodnych dziedzin, że aż trudno je wszystkie wymienić. Nawet obecna eksplozja zainteresowania sztuczną inteligencją ma swoje korzenie w fascynacji umysłem. Można by długo tak wyliczać. Z tą zagadką wiąże się tak wiele tematów, tak wiele nici prowadzi różnymi korytarzami labiryntu wiedzy, że dałoby się o tym napisać oddzielną książkę. Zresztą na pewno już ją napisano…
Ta książka jest jednak o czymś zupełnie innym. Napisałam ją, żeby pokazać ci, jak niesamowitymi tworami są ludzki mózg i umysł. W tym momencie powinnam przyznać się do czegoś bardzo ważnego – nie jestem naukowczynią, a to nie jest podręcznik. Piszę tę książkę, ponieważ podobnie jak ty jestem zafascynowana światem i jego zagadkami oraz wyzwaniami stojącymi przed nauką. Zabieram cię w tę podróż, żeby pokazać, co powoduje, że ten temat mnie porywa, i dlaczego uważam, że przemówi również do ciebie. Dla mnie – jako autorki – jednym z wielkich wyzwań były dwa słowa: mózg i umysł. To się może wydawać dziwne, piszę przecież właśnie o nich, a na samym początku otwarcie oświadczam, że są one dla mnie problematyczne. Cóż… przynajmniej mogę szczerze przyznać, że nie jestem sama z moimi trudnościami. Mózg i umysł to para partnerów w zbrodni, za którymi uganiają się najlepsi detektywi nauki, próbując odkryć ich wzajemne powiązania i różnice między nimi. Czasami odnoszą sukcesy, niekiedy muszą się jednak poddać. Skąd bowiem bierze się umysł? Wiemy, że bez mózgu umysł nie pojawi się na scenie, ale czy jest wyłącznie jego wytworem? Jeżeli spytasz ateisty, zapewne powie, że owszem, mózg wytwarza umysł, a może po prostu świadomość, a po jego śmierci nie ma już mowy o umyśle. Osoba wierząca uzna za oczywiste, że nieśmiertelna dusza wymaga przynajmniej jakiejś części umysłu, która przetrwa śmierć mózgu. Przez długi czas, kiedy nauka musiała funkcjonować na podstawie religijnych dogmatów, ten obowiązujący pogląd prowadził jednak do kolejnego problemu. Mariaż umysłu z duszą odrywał świadomość od ciała i prowadził badaczy do następnej zagadki: umysł i dusza jako niematerialne byty, które choć oddzielone od tego, co zawierają nasze czaszki i nasze ciała, musiały jakoś na nie oddziaływać. Jak jednak miałyby to robić? Przez swój brak materialności w interakcjach z organizmem przypominałyby duchy przenikające przez ściany, pozbawione możliwości dotknięcia ich po drodze. Kartezjusz (1596–1650), matematyk, fizyk, filozof religii i umysłu, badacz poznania, zaproponował własne rozwiązanie tej zagadki – otóż dusza i ciało miały spotykać się w jedynej części mózgu, która nie była symetryczna, a zatem wyróżniała się na tle innych, mianowicie w szyszynce. Tam właśnie niczym agrafka spinająca dwie warstwy materiału znajdować się miało połączenie pomiędzy tym, co materialne, i tym, co duchowe. I chociaż ta teoria okazała się błędna, to pozostawiła swoje ślady w naszej kulturze. Jeżeli rozejrzysz się w internecie za materiałami dotyczącymi czakr, zobaczysz, że szyszynka nadal pozostaje niezwykle popularnym organem wśród osób poszukujących rozwoju duchowego. Trzecie oko, związane właśnie z szyszynką, uznaje się za czakrę odpowiedzialną za intuicję, a nawet jasnowidzenie. Przy odrobinie wysiłku znajdziesz ćwiczenia pozwalające ci je otworzyć; rzecz jasna, piszę o tym z przymrużeniem oka. Głównie po to, żeby wskazać ci kolejną pułapkę, na jaką natrafiamy, próbując rozszyfrować ciemne sprawki naszych mózgów i umysłów – bliskie powiązania z duchowością, metafizyką, a nawet ezoteryką. Niezależnie od tego, w co wierzysz, magia i badania nad umysłem zawsze zbliżały się do siebie i pomimo wysiłków naukowców nadal jakoś udaje im się ciągnąć ten romans we współczesnej kulturze. To jedna z przyczyn, dla których temat zagadek umysłu jest dla mnie tak fascynujący. Wyjaśnia wiele zjawisk, które traktowano jako paranormalne, choć czasami wciąż się je za takie uważa.
Szybka wycieczka na dowolne forum ezoteryczne, do działu snów, pozwoli ci odnaleźć opisy „demonicznych nawiedzeń”, będących tak naprawdę objawami paraliżu sennego lub koszmarów. Doprowadzeni do ostateczności przez trudne warunki i bliskość śmierci himalaiści przysięgną, że ktoś niewidzialny towarzyszył im we wspinaczce, wspierając ich w trudnych chwilach. Zanim jednak uwierzysz w duchy lub anioły, przeczytaj rozdział o poczuciu obecności, bo nauka ma swoje sugestie dotyczące roli kształtowania się obrazu ciała w tej sprawie. Ta książka składa się z kilku rozdziałów, które aż się proszą o dopisanie uwagi: „To nie magia”. Efekty hipnozy są namacalne i spektakularne, lecz sama hipnoza wciąż pozostaje kwestią dyskusyjną. Nietrudno sobie wyobrazić zdolność do pogrążenia kogoś w hipnozie jako magiczną moc. Mimo to nie ma w tym nic nadzwyczajnego, a część efektów hipnozy można osiągnąć z całkowicie przytomnymi i świadomymi ochotnikami wykazującymi należytą motywację. Niektóre efekty histerii i jej dawne oraz obecne objawy (histeria, jak się okazuje, również ulega modom) potrafią przywodzić na myśl Egzorcystę. Łuk histeryczny, kiedy ciało sztywnieje i się wygina, a jedynymi punktami podparcia są głowa i czubki stóp, konwulsje, nagłe znieczulenia kończyn lub całego ciała, paraliż, utrata wzroku lub słuchu przy jednoczesnym braku jakichkolwiek fizycznych zaburzeń – trudno się dziwić, że kiedyś uznawano takie stany za szatańską interwencję. A co powiedzieć o osobie, która uważa się za żywego trupa i domaga się złożenia do trumny jeszcze za życia, podobnie jak słynna pacjentka doktora Cotarda, którego nazwiskiem został opisany zespół objawów psychiatrycznych? Czy zespół Cotarda może stanowić wyjaśnienie legend o wampirach lub zombie?
Kolejną kwestią jest trudność określenia, jak i dlaczego powstają niektóre fenomeny. O ile genetyka ma dla nas pewne wskazówki co do mutacji powodujących brak odczuwania bólu, o tyle nadal niełatwo wyjaśnić, jaki konkretnie czynnik stoi za przeświadczeniem, że jesteśmy martwi, albo za tym, że partner ciężarnej kobiety sam odczuwa objawy ciąży. Nawet tak częste i dobrze zbadane kwestie jak migreny, którym znany neurolog Oliver Sacks poświęcił całą książkę, nadal nie są w pełni zrozumiałe dla nauki. Opracowano co prawda skuteczne metody leczenia, ale nadal nie odkryto przyczyn. Niedawno gdzieś w sieci rzucił mi się w oczy artykuł, którego autor zwrócił uwagę na powiązanie mniejszego ukrwienia siatkówki oka z migreną, jednak nie ustalił, czy mowa o skutku, czy raczej przyczynie.
W miarę rozwoju technik obrazowania i badań genetycznych oraz tworzenia nowych leków na nasze choroby nauka dokonywała wielu przełomów, ale sporo zagadek umysłu wciąż pozostaje niewyjaśnionych. Zbierając materiały do książki, wielokrotnie trafiałam na zwroty typu „podejrzewa się” czy „możliwe powiązanie”, jednak rzadko kiedy odpowiedź była prosta i jednoznaczna. Mózg to struktura niesamowicie skomplikowana, a w dodatku zmieniają go życiowe doświadczenia. „Neuroplastyczność” to termin ostatnio niezwykle głośny. Oznacza – w przeciwieństwie do tego, co uważano kiedyś, iż nasz myślący organ w pewnym momencie kończy swój rozwój i przestaje się zmieniać – że mózg wciąż reaguje na zmiany i potrafi się do nich dostosować. To wszystko sprawia, że niezwykle trudno go w pełni zbadać, a jeszcze trudniej nadążyć za jego kolegą – umysłem. Nawet sama świadomość wciąż pozostaje poza naszym zasięgiem poznawczym, chociaż istnieje wiele fascynujących teorii na temat tego, jak i gdzie powstaje.
Gdyby nasz detektyw naukowiec zdołał wreszcie dopaść mózg i umysł i doprowadzić ich jako podejrzanych na przesłuchanie, to czy w ogóle umiałby ustalić, który z nich jest odpowiedzialny za konkretne zjawisko? Można powiedzieć, że synestezja jest efektem budowy mózgu, ale to, jak rozwija się osoba z synestezją, w jaki sposób jej odbieranie świata wpływa na charakter i podejście do życia, to już domena umysłu. Sołomon Szerieszewski, synesteta i mnemonista, dokonywał cudów zapamiętywania, ale przez swoje wysoce wizualne wyobrażenia świata nie był w stanie pojąć terminów abstrakcyjnych, takich jak nicość czy nieskończoność, nie radził sobie z poezją ani literaturą.
Wrodzona analgezja, czyli brak uczucia bólu, to choroba czysto fizyczna, trudno nawet powiedzieć, że dotyczy konkretnie mózgu, a nie np. wszystkich szlaków nerwowych, ale główny problem z nią pojawia się na granicy między mózgiem a umysłem. Mózg dziecka buduje nowe połączenia neuronalne poprzez naukę, w ten sposób zapamiętuje, że należy unikać bodźców bólowych. Jeżeli dotkniesz gorącego żelazka, natychmiast cofniesz rękę – to odruch. Jednocześnie odruch nie wystarcza. Dorosły unika bólu całkiem świadomie. Nie skoczysz z pierwszego piętra na chodnik, ponieważ wiesz, że będzie bolało. Dziecko dorastające z wrodzoną analgezją również to wie, ale nie w tym samym sensie. Wie, że może zrobić sobie w ten sposób krzywdę, ale tylko dlatego, że powiedzieli mu to rodzice. Z kolei ty zapewne masz za sobą kilka wywrotek, poślizgnięć, zderzeń z twardymi obiektami lub innymi ludźmi, skoków z niedużej – ale jednak zbyt dużej – wysokości, upadków ze schodów, a może z huśtawki na placu zabaw. Ty nie tylko wiesz, ale też rozumiesz, ponieważ czujesz. Mózg i umysł znów tworzą nierozłączną parę.
Wiele dolegliwości psychicznych nie ma jednoznacznej przyczyny, co niezwykle frustruje zarówno lekarzy, jak i samych chorych. Przykładowo pokolenia psychiatrów próbowały ustalić dokładne przyczyny schizofrenii. Jedni skupiali się na czynnikach genetycznych, inni szukali uszkodzeń mózgu, a pozostali wskazywali na czynniki środowiskowe. W pewnym momencie dziejowym ukuto nawet krzywdzący termin matki „schizofrenogennej”, czyli kobiety, której metody wychowawcze miały rzekomo doprowadzać do rozwoju schizofrenii u dzieci. Ta próba wyjaśnienia schizofrenii nie tylko przyczyniła się do stygmatyzacji matek, lecz także zwiększyła cierpienie rodzin, które desperacko usiłując poradzić sobie z chorym członkiem rodziny w czasach, kiedy leczenie było nieskuteczne lub dawało nieznaczne efekty, musiały jeszcze znieść ból bycia obwinianym o całą sytuację. Obecnie uznaje się, że na rozwój schizofrenii mają wpływ zarówno czynniki genetyczne, jak i wczesne warunki środowiskowe czy procesy socjologiczne i neurobiologiczne zachodzące w mózgu. Nie ma jednej prawidłowej odpowiedzi.
Co jeszcze fascynuje mnie w zagadkach umysłu (pamiętając oczywiście o jego wspólniku, czyli mózgu)? Można by pomyśleć, że skoro każdy z nas ma umysł i każdy z nas, przynajmniej w jakiejś części, jest umysłem, to nie powinniśmy mieć problemu z ustaleniem, jak on właściwie działa. Tymczasem okazuje się, że umysł wcale nie jest najlepszy w próbie zrozumienia samego siebie. Mimo że codziennie, w każdej chwili używamy pamięci, wciąż mamy tendencję do jej przeceniania. Wydaje nam się, że działa ona jak aparat fotograficzny, idealnie przedstawiając przywołane wspomnienia, a tymczasem każde wydobycie wspomnienia z jej magazynu powoduje jego zniekształcenie. Ba, nie jest wcale tak trudno przekonać nas, że pamiętamy coś, co nigdy się nie wydarzyło. Czasem mamy przebłyski déjà vu, kiedy nagle opanowuje nas przekonanie, że to, co dzieje się teraz, już kiedyś się nam przytrafiło. Są ludzie, którzy deklarują nawet, że posiadają wspomnienia z poprzednich wcieleń. A co powiedzieć o osobach, w których głowach ukrywa się cała dodatkowa osobowość? Gdzie w ogóle przebiega granica pomiędzy rozmową z samym sobą – jak ktoś kiedyś powiedział, czasami warto pogadać z kimś inteligentnym – a rozmową ze swoją drugą osobowością, która, nawiasem mówiąc, może być innej płci, innej narodowości albo w innym wieku?
No i oczywiście pozostaje kwestia cudownej różnorodności ludzkich umysłów i mózgów. Oczywiście, żyjemy w czasach, w których termin „neuroróżnorodność” wyrobił już sobie markę, ale mając go na myśli, ludzie wciąż kojarzą różnice między mózgami wyłącznie ze spektrum autyzmu. A przecież różnimy się też na wiele innych sposobów. Kiedy najsłynniejszy z mnemonistów, Sołomon Szerieszewski, dostał od swojego szefa burę za nierobienie notatek odnośnie do jego instrukcji, był już dorosłym człowiekiem, spotykającym na co dzień innych ludzi. Mimo to konfrontacja z przełożonym uświadomiła mu coś, na co sam nigdy wcześniej nie wpadł: jego pamięć jest nie tylko lepsza, lecz także zupełnie inna niż pamięć pozostałych. Człowiek myślący obrazami, synesteta, genialny mnemonista, który wprawił w zdumienie słynnego rosyjskiego psychologa, ojca neuropsychologii Aleksandra Łurię, nie zauważył, że inni się od niego różnią. A mimo to sposób, w jaki odbierał świat, był diametralnie odmienny od sposobu, w jaki ja go postrzegam. Nawet pomiędzy osobami na pierwszy rzut oka podobnymi istnieje ocean różnic. I nawet jeżeli wydaje nam się, że jesteśmy uosobieniem przeciętności, to prawda może być zupełnie inna. Pisząc tę książkę, rozmawiałam z wieloma znajomymi o jej kolejnych rozdziałach. W trakcie tych konwersacji natrafiłam na kogoś, kto czasami nie pamięta ostatnich kilku sekund, kogoś, dla kogo jeden z dni tygodnia ma swój kolor, kogoś, kto spotkał swoją zmorę podczas ataku paraliżu sennego i wściekły wysłał ją do diabła, lunatyka wstającego z łóżka i wędrującego we śnie, człowieka odgrywającego swoje sny, osobę przez pewien czas uzależnioną od swoich marzeń, kogoś, kto podczas ataku migreny ma trudności z mówieniem, a nawet kogoś, kto na własnej skórze doświadczył czegoś, co nazywa się (dość dramatycznie) syndromem eksplodującej głowy (halucynacji słuchowej występującej podczas zapadania w sen, podczas której jasne światło i odgłos podobny do wybuchu lub wystrzału wyrywają nas z drzemki, w którą właśnie odpływaliśmy). Ja sama mogę przyznać się do tego, że padłam ofiarą kilku trików mojego mózgu. Mam tu na myśli omamy słuchowe i wzrokowe powstające na granicy snu i jawy. Jako dziecko przeżyłam trzy niezwykle trudne noce. Podczas pierwszej postawiłam na nogi cały dom, twierdząc, że szczur szura za boazerią. Rodzice przeszukali cały pokój, zanim zorientowali się, że coś jest nie tak: w sypialni nigdy nie mieliśmy boazerii, a szczur okazał się wytworem zasypiającego mózgu. Kolejnej nocy, kiedy usłyszałam wodę lejącą się z odkręconego kranu w barku, wiedziałam już, że to nie może być prawda, ale mimo to wstałam, żeby to sprawdzić. Oczywiście w barku nigdy nie było żadnego kranu, dlatego zupełnie straciłam cierpliwość do tych sztuczek i kiedy trzeciej nocy spod mojej poduszki dobiegło gromkie beknięcie, zignorowałam je zupełnie. Halucynacje nie powróciły nigdy więcej.
Pisząc tę książkę, nie tylko zrozumiałam, jak różne potrafią być nasze mózgi i jak odmienne umysły mogą z nich powstać, lecz także pojęłam, że każdy z nas jest jedyny w swoim rodzaju, nawet jeżeli pozory mówią co innego. Na swój sposób wszyscy jesteśmy niesamowici.
------------------------------------------------------------------------
Pojęcie czakr jest oczywiście starsze od Kartezjusza i nie pochodzi z naszego kręgu kulturowego, ale nietrudno uwierzyć, że ta nietypowa nieparzystość szyszynki mogła zwrócić uwagę badaczy i filozofów innych kultur już wcześniej.BIBLIOGRAFIA
American Psychiatric Association, Zaburzenia snu i czuwania. DSM-5. Selections, red. M. Skalski, Urban & Partner, Wrocław 2017.
R. Bailey, Maladaptive Daydreaming Is My Addiction: How Excessive Daydreams and Escapism Affect the Reality We Try to Escape, Immersive Information LLC, 2022.
Osvaldo Cairó Battistutti, The Savant Syndrome. Intellectual Impairment, Astonishing Condition, , 2021.
Basil Biju, Maju Mathews, A Couvade Syndrome Variant?, „Psychosomatics” 2006, vol. 47, issue 4, s. 363–364.
Josef Brauer, Sigmund Freud, Studia nad histerią, tłum. R. Reszke, Wydawnictwo KR, Warszawa 2015.
Kumar Budur, Maju Mathews, Manu Mathews, Couvade syndrome equivalent?, „Psychosomatics” 2005, vol. 46 issue 1, s. 71–72, 10.1176/appi.psy.46.1.71 (dostęp: 12.06.2024).
Adam Bytof, Oneironautyka. Sztuka świadomego snu, Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa 1996.
Leon Chertok, Hipnoza i sugestia, tłum. B. Kupis, Interpress, Warszawa 1993.
Lidia Cierpiałkowska, Psychopatologia, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2021.
Roger Clarke,Ghosts: A Natural History: 500 Years of Searching for Proof, St. Martin’s Press, United Kingdom 2014.
„Columbian Centinel” 29.12.1790, https://encyclopediavirginia.org/12581-65816b35f1d81b3/ (dostęp: 12.06.2024).
Congenital analgesia: The agony of feeling no pain, BBC.com, 17.07.2012, https://www.bbc.com/news/magazine-18713585 (dostęp: 12.06.2024).
Kenneth Day, Mental Deficiency (Amentia): A. F. Tredgold, „The British Journal of Psychiatry” 1993, vol. 163, issue 5, s. 702–704, https://www.cambridge.org/core/journals/the-british-journal-of-psychiatry/article/abs/mental-deficiency-amentia-a-f-tredgold/839DD45826C18B1A066723A545B95B41 (dostęp: 12.06.2024).
Sean Day, Synesthesia and Synesthetes, , 2022.
David Enoch, Basant K. Puri, Hadrian N. Ball, Uncommon Psychiatric Syndromes, Routledge, Abingdon 2020 , https://doi.org/10.4324/9781315381145 (dostęp: 12.06.2024).
Harald J. Freyberger, Wolfgang Schneider, Rolf-Dieter Stieglitz, Kompendium psychiatrii, psychoterapii, medycyny psychosomatycznej, tłum. A. Bilikiewicz, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2023.
Gazzaniga Michael S., Instynkt świadomości. Jak z mózgu wyłania się umysł?, tłum. A. Nowak-Młynikowska, Smak Słowa, Sopot 2020.
John Geiger, Ten Trzeci, tłum. E. Spirydowicz, Amber, Warszawa 2009.
Lisa Genova, Zrozumieć pamięć. Jak pamiętamy i dlaczego zapominamy?, tłum. J. Dziubińska, Wydawnictwo Filia, Poznań 2021.
Vladimir A. Gheorghiu, Hipnoza. Rzeczywistość i fikcja, tłum. D. Bieńkowska, Wiedza Powszechna, Warszawa 1984.
Donald R. Griffin, Widzenie w ciemnościach, tłum. Z. Majlert, Wiedza Powszechna, Warszawa 1962.
Christian Guilleminault, Ceyda Kirisoglu, Gang Bao, Viola Arias, Allison Chan, Kasey K. Li., Adult chronic sleepwalking and its treatment based on polysomnography, „Brain” 2005, vol. 128, issue 5, s. 1062–1069, https://doi.org/10.1093/brain/awh481 (dostęp: 12.06.2024).
Justin Heckert, The Hazards of Growing Up Painlessly, „The New York Times Magazine” 15.11.2012, https://www.nytimes.com/2012/11/18/magazine/ashlyn-blocker-feels-no-pain.html (dostęp: 12.06.2024).
Richard Hunter, Ida MacAlpine, Three Hundred Years of Psychiatry, 1535-1860. A History Presented in Selected English Texts, Oxford University Press, London 2013.
William James, Doświadczenia religijne, tłum. J. Hempel, Vis-á-Vis/Etiuda, Kraków 2024.
Julian Jaynes, The Origin of Consciousness in the Breakdown of the Bicameral Mind, Houghton Mifflin, Mariner Books, Boston 1976.
Tim Johnson, What is Human Echolocation? An Emerging Mobility Concept for the Blind, , 2012.
Daniel Keyes, Człowiek o 24 twarzach, tłum. A. Bartkowicz, Wielka Litera, Warszawa 2015.
Honorata Korpikiewicz, Hipnoza i sugestia, Andromeda, Poznań 1992.
Pooja Patnaik Kuppili, Rishab Gupta, Raman Deep Pattanayak, Sudhir K. Khandelwal, Delusional denial of pregnancy: Unique presentation of Cotard’s syndrome in a patient with schizophrenia, „Asian Journal of Psychiatry” 2017, vol. 30, s. 26–27, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1876201817304628 (dostęp: 12.06.2024).
Stephen LaBerge, Howard Rheingold, Exploring the World of Lucid Dreaming, Ballantine Books, New York 1989.
Peretz Lavie, Czarowny świat snu, tłum. M. Skalski, Prószyński i S-ka, Warszawa 1998.
Guy Leschziner, Jak sen staje się udręką, tłum. A. Jurga, Amber, Warszawa 2022.
Elizabeth Loftus, Katherine Ketcham, The Myth of Repressed Memory. False Memories and Allegations of Sexual Abuse, St. Martin’s Press, New York 2013.
Boris Luban-Plozza i in., Zaburzenia psychosomatyczne w praktyce lekarskiej, tłum. R. Czepczyński, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1995.
Aleksandr R. Łuria, The Mind of a Mnemonist. A Little Book about a Vast Memory, Harvard University Press, Cambridge 1987.
Paul R. Martin, Liczenie baranów. O naturze i przyjemnościach snu, tłum. A. Gralak, Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza, Warszawa 2011.
Jack A. Meacham, Reminiscing as a process of social construction The Art and Science of Reminiscing, red. Jeffrey D. Webster, Barbara Haight, Taylor & Francis, New York 1995, s. 37–48, https://www.researchgate.net/publication/264231618_Reminiscing_as_a_process_of_social_construction (dostęp: 12.06.2024).
Theodore Millon, Roger Davis, Zaburzenia osobowości we współczesnym świecie, tłum. H. Grzegołowska-Klarkowska i in., Instytut Psychologii Zdrowia, Polskie Towarzystwo Psychologiczne, Warszawa 2005.
Debbie Nathan, Sybil Exposed: The Extraordinary Story behind the Famous Multiple Personality Case, Tantor Media, 2011.
Suzanne O’Sullivan, Śpiące królewny. Tajemnicze przypadki ze świata neurologii, tłum. J. Dzierzgowski, Wydawnictwo Znak Litera Nova, Kraków 2023.
Julian Ochorowicz, Psychologia i medycyna, Warszawa 1916.
Leo Oldwitch, Tajemniczy świat snów, tłum. Z. Lew-Starowicz, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1995.
Robert B. Oxnam, 11 × ja. Moje życie z osobowością mnogą, tłum. A. Pokojska, Wydawnictwo Znak, Kraków 2005.
Campbell Perry, Hypnotic coercion and compliance to it: a review of evidence presented in a legal case, „International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis” 1979, vol. 27, issue 3, s. 187–218, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/541134/ (dostęp: 12.06.2024).
Pullen’s Giant, https://langdondownmuseum.org.uk/the-collections/james-henry-pullen-collection-a-resident-of-earlswood/pullens-giant/ (dostęp: 12.06.2024).
Vilayanur S. Ramachandran, Sandra Blakeslee, Oliver Sacks, Phantoms in the Brain: Probing the Mysteries of the Human Mind, William Morrow and Company, Harper Collins, New York 1999.
Antje A. T. S. Reinders, Dick J. Veltman, Dissociative identity disorder: out of the shadows at last?, „The British Journal of Psychiatry” 2021, vol. 2019, issue 2, s. 413–414, https://www.cambridge.org/core/journals/the-british-journal-of-psychiatry/article/dissociative-identity-disorder-out-of-the-shadows-at-last/8E2884FA8669A9A64790E5C47AD72DC7 (dostęp: 12.06.2024).
Hakim Saboowala, Walking Corpse Syndrome or Cotard’s Syndrome, , 2017.
Oliver Sacks, Halucynacje, tłum. J. Łoziński, Zysk i S-ka, Poznań 2014.
Oliver Sacks, Mężczyzna, który pomylił swoją żonę z kapeluszem, tłum. B. Jarząbska-Ziewiec, Zysk i S-ka, Poznań 2017.
Flora Rheta Schreiber, Sybil. The Classic True Story of a Woman Possessed by Sixteen Personalities, Regnery, Chicago, Illinois 1973.
Francesca Siclari, Ramin Khatami, Frank Urbaniok, Lino Nobili, Mark W. Mahowald, Carlos H. Schenck, Michel A. Cramer Bornemann, Claudio L. Bassetti, Violence in sleep, „Brain” 2010, vol. 133, issue 12, s. 3494–3509, https://doi.org/10.1093/brain/awq296 (dostęp: 12.06.2024).
Patrick A. Simon., Couvade syndrome. What male sympathetic pregnancy is & how you can fight it, P. A. Publishing House, Pennsylvania 2020.
Jerzy Siuta, Współczesne koncepcje w badaniach nad hipnozą, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998.
Peter Suedfeld, Jane S. P. Mocellin, The “Sensed Presence” in Unusual Environments, „Environment and Behavior” 1987, vol. 19, issue 1, s. 33–52, https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0013916587191002 (dostęp: 12.06.2024).
Etienne Trillat, Historia histerii, tłum. Z. Podgórska-Klawe, E. Jamrozik, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1993.
Robin Waterfield, Hidden Depths. The Story of Hypnosis, Picador, London 2011.
Cameron West, First Person Plural. My Life as a Multiple, Smashwords Edition, Los Gatos 2013.