Aromaterapia - ebook

WSTĘP

Zapach potrafi zrobić coś, czego nie potrafi wiele innych bodźców. Może w ciągu kilku sekund przenieść człowieka do konkretnego miejsca, przywołać dawno zapomniane wspomnienie, zmienić nastrój, wywołać uczucie spokoju albo przeciwnie — natychmiast wzbudzić niechęć. Zapach świeżo skoszonej trawy może przypomnieć dzieciństwo. Aromat pieczonego ciasta może przywołać kuchnię rodzinnego domu. Woń sosnowego lasu może sprawić, że człowiek zaczyna oddychać głębiej, choć jeszcze chwilę wcześniej siedział przy biurku. Zapach lawendy może kojarzyć się z wieczorem i odpoczynkiem, cytrusów z czystością i świeżością, a mięty z chłodem i pobudzeniem. Nie dzieje się tak dlatego, że zapachy mają w sobie jakąś tajemniczą, nadprzyrodzoną moc. Powód jest znacznie ciekawszy: zmysł węchu jest bardzo bezpośrednio związany z funkcjonowaniem mózgu, pamięcią, emocjami i zachowaniem.

Właśnie na tym niezwykłym połączeniu opiera się aromaterapia — praktyka wykorzystująca przede wszystkim aromatyczne substancje pochodzenia roślinnego, a szczególnie olejki eteryczne, jako element wspierający samopoczucie i wybrane aspekty codziennej troski o siebie. Przez stulecia ludzie wykorzystywali pachnące rośliny, żywice, korzenie, kwiaty, nasiona i oleiste ekstrakty w celach kosmetycznych, obrzędowych, higienicznych, leczniczych i po prostu dla przyjemności. Współczesna aromaterapia jest jednak czymś więcej niż prostym powtarzaniem dawnych receptur. Łączy tradycję wykorzystywania roślin aromatycznych z wiedzą o chemii substancji roślinnych, fizjologii człowieka, zmysłach, bezpieczeństwie i wynikach badań naukowych.

I właśnie dlatego warto podejść do niej jednocześnie z zainteresowaniem i rozsądkiem.

Aromaterapia znajduje się bowiem w bardzo ciekawym miejscu. Z jednej strony mamy do czynienia z rzeczywistymi substancjami chemicznymi, które można dokładnie analizować. Olejek eteryczny nie jest abstrakcyjną „energią rośliny”, lecz mieszaniną wielu związków chemicznych, których skład zależy między innymi od gatunku rośliny, odmiany, części rośliny, warunków uprawy, klimatu, gleby, czasu zbioru oraz sposobu pozyskiwania. Z drugiej strony działanie zapachu nie sprowadza się wyłącznie do chemii. Ten sam aromat może być przyjemny dla jednej osoby i odpychający dla drugiej. Na reakcję wpływają doświadczenia, wspomnienia, kultura, oczekiwania i indywidualna wrażliwość.

Dlatego aromaterapia jest dziedziną, której nie warto przedstawiać ani jako cudownego rozwiązania wszystkich problemów, ani jako całkowicie bezwartościowej mody. Prawda jest znacznie bardziej interesująca. Niektóre zastosowania aromatycznych substancji mają długą historię i znajdują częściowe potwierdzenie w badaniach. W przypadku innych dowody są ograniczone, niespójne albo dotyczą bardzo konkretnych sytuacji, których nie można automatycznie rozszerzać na wszystkie problemy zdrowotne. Jeszcze inne popularne twierdzenia są po prostu marketingiem ubranym w język „naturalności”.

Ta książka powstała właśnie po to, aby przejść pomiędzy tymi skrajnościami.

Nie będzie tutaj ani opowieści o tym, że jedna kropla konkretnego olejku rozwiąże wszystkie problemy człowieka, ani równie uproszczonego stwierdzenia, że skoro coś jest naturalne, to nie może działać. Rośliny produkują tysiące związków chemicznych, a część z nich ma bardzo wyraźną aktywność biologiczną. Kofeina jest naturalna. Nikotyna jest naturalna. Atropina jest naturalna. Mentol jest naturalnym składnikiem wielu roślin. Naturalne pochodzenie substancji nie mówi samo w sobie, czy jest ona bezpieczna, skuteczna, nieszkodliwa czy odpowiednia dla każdego człowieka. To jedna z najważniejszych zasad, jakie warto zapamiętać przed rozpoczęciem przygody z aromaterapią.

Podobnie „mocny” zapach nie oznacza automatycznie „mocniejszego działania”. Większa ilość olejku nie musi oznaczać większej korzyści. W niektórych sytuacjach zwiększenie dawki może jedynie zwiększyć ryzyko podrażnienia skóry, bólu głowy, nudności, reakcji alergicznej lub innych działań niepożądanych. Olejki eteryczne są silnie skoncentrowanymi produktami roślinnymi. Kilka kropel może odpowiadać dużej ilości materiału roślinnego, z którego olejek został pozyskany. Właśnie dlatego zasada „więcej znaczy lepiej” jest w aromaterapii wyjątkowo kiepskim doradcą.

Zanim jednak przejdziemy do bezpieczeństwa, warto zrozumieć, czym właściwie jest aromaterapia.

Termin ten jest stosunkowo nowy w porównaniu z historią wykorzystywania pachnących roślin. Współczesna aromaterapia jako określona koncepcja rozwinęła się przede wszystkim w XX wieku, choć jej korzenie sięgają znacznie dalej. Ludzie od tysięcy lat spalali aromatyczne żywice, wykorzystywali pachnące rośliny, przygotowywali maceraty, oleiste ekstrakty, balsamy i perfumy. W różnych cywilizacjach aromaty miały rozmaite znaczenia. Mogły być częścią religijnych rytuałów, higieny, pielęgnacji ciała, przygotowywania leków, balsamowania, kosmetyki albo zwyczajnego życia codziennego.

Nie należy jednak wyobrażać sobie, że starożytni Egipcjanie, Grecy, Rzymianie czy mieszkańcy średniowiecznej Europy stosowali aromaterapię dokładnie tak, jak rozumiemy ją dzisiaj. To byłoby historycznym uproszczeniem. Dawne kultury miały własne systemy medyczne i własne wyobrażenia o działaniu roślin. Wykorzystywały substancje aromatyczne, ale nie znały współczesnej chemii organicznej, farmakologii ani mikrobiologii. Wiedza o roślinach była przede wszystkim praktyczna, empiryczna i przekazywana przez kolejne pokolenia. Czasami była niezwykle trafna. Czasami mieszała obserwacje z teoriami, które z punktu widzenia współczesnej nauki są błędne.

To rozróżnienie będzie w tej książce bardzo ważne. Tradycja jest cenna, ponieważ pokazuje, jak ludzie przez wieki obserwowali rośliny i wykorzystywali ich właściwości. Nie jest jednak automatycznie dowodem naukowym. Fakt, że jakaś roślina była używana przez setki lat, może być interesującą wskazówką, ale nie oznacza jeszcze, że wszystkie przypisywane jej właściwości zostały potwierdzone. Historia może powiedzieć nam, że ludzie coś stosowali. Badania muszą odpowiedzieć na inne pytanie: czy rzeczywiście działało, w jakich warunkach, u kogo, w jakiej dawce i z jakimi ograniczeniami?

To bardzo istotne szczególnie w przypadku aromaterapii, ponieważ rynek pełen jest informacji, które brzmią naukowo, ale wcale nie muszą takie być.

Wystarczy kilka minut w internecie, aby znaleźć stwierdzenia, że określony olejek „oczyszcza organizm”, „usuwa toksyny”, „równoważy hormony”, „zabija wszystkie bakterie”, „reguluje gospodarkę hormonalną”, „leczy depresję”, „usuwa pasożyty”, „naprawia jelita” albo „wzmacnia odporność”. Problem nie polega na tym, że każda z takich informacji musi być w stu procentach fałszywa. Problem polega na tym, że często ogromnie upraszczają one rzeczywistość, wykorzystują wyniki badań laboratoryjnych tak, jakby były badaniami klinicznymi, albo przedstawiają niewielki efekt jako potężne działanie lecznicze.

Jeżeli na przykład jakiś składnik olejku wykazuje aktywność wobec określonego mikroorganizmu w warunkach laboratoryjnych, nie oznacza to automatycznie, że wdychanie tego olejku spowoduje ten sam efekt w organizmie człowieka. To fundamentalna różnica. Badanie in vitro, czyli wykonywane poza żywym organizmem, może być bardzo interesujące, ale nie jest tym samym co badanie kliniczne z udziałem ludzi. Pomiędzy probówką a człowiekiem znajduje się ogromna przestrzeń biologiczna.

Podobnie wynik badania na kilkunastu czy kilkudziesięciu osobach nie powinien być przedstawiany jako ostateczny dowód skuteczności. W nauce znaczenie mają nie tylko same wyniki, lecz również jakość badania, liczebność grupy, sposób jej doboru, grupa kontrolna, sposób pomiaru efektu, czas obserwacji i możliwość powtórzenia wyników przez innych badaczy. W przypadku aromaterapii dochodzi jeszcze jeden szczególnie interesujący problem: zapach jest bodźcem, którego nie da się łatwo „wyłączyć” w taki sam sposób jak tabletki placebo.

Jeżeli człowiek otrzymuje przyjemny zapach, jego oczekiwania mogą mieć znaczenie dla tego, jak ocenia swój nastrój czy poziom stresu. Nie oznacza to, że wszystko jest „tylko placebo”. Efekty psychologiczne są rzeczywistymi elementami ludzkiego doświadczenia i mogą mieć znaczenie dla samopoczucia. Jeżeli określony zapach pomaga komuś się wyciszyć przed snem, łatwiej się zrelaksować po ciężkim dniu albo stworzyć przyjemne skojarzenie podczas wieczornego rytuału, nie trzeba tego deprecjonować tylko dlatego, że efekt ma komponent psychologiczny. Właśnie dlatego aromaterapia jest interesująca: może działać poprzez złożone połączenie bodźca zapachowego, układu nerwowego, emocji, pamięci, kontekstu i oczekiwań.

Zmysł węchu ma przy tym szczególną relację z mózgiem. Cząsteczki zapachowe docierają do receptorów w nabłonku węchowym znajdującym się w górnej części jamy nosowej. Receptory te rozpoznają określone cechy chemiczne cząsteczek, a sygnał jest przekazywany do struktur układu węchowego w mózgu. Przetwarzanie informacji zapachowej jest silnie powiązane z obszarami uczestniczącymi w emocjach i pamięci. To między innymi dlatego zapach może tak szybko uruchomić wspomnienie. Czasami człowiek nie potrafi od razu powiedzieć, z czym kojarzy mu się dana woń, a mimo to pojawia się bardzo konkretne poczucie znajomości sytuacji.

To doświadczenie można wykorzystać w codziennym życiu bez przypisywania olejkom nadprzyrodzonych właściwości. Jeżeli ktoś stworzy sobie spokojny wieczorny rytuał, w którym zawsze pojawia się ten sam delikatny aromat, przygaszone światło, książka i kilka minut odpoczynku, po pewnym czasie sam zapach może stać się sygnałem dla mózgu: „nadszedł czas na wyciszenie”. Nie oznacza to, że olejek „wyłącza stres”. Raczej tworzy element środowiska, który może pomagać w budowaniu określonego nawyku i stanu psychicznego.

W tym miejscu pojawia się jedna z najbardziej rozsądnych dróg korzystania z aromaterapii: traktowanie jej jako elementu codziennego dobrostanu, a nie jako zamiennika medycyny.

Można wykorzystać aromaty do stworzenia przyjemnej atmosfery w domu. Można używać ich jako części wieczornego rytuału relaksacyjnego. Można wykorzystywać wybrane zapachy podczas masażu, oczywiście po właściwym rozcieńczeniu i z uwzględnieniem przeciwwskazań. Można korzystać z aromatów w sposób, który pomaga kojarzyć określone czynności z odpoczynkiem. Można też po prostu używać ich dlatego, że są przyjemne. To ostatnie uzasadnienie jest zresztą całkowicie wystarczające. Nie wszystko musi być terapią. Czasami zapach pomarańczy jest po prostu zapachem pomarańczy i człowiekowi jest przyjemniej, kiedy go czuje.

Właśnie dlatego warto rozróżnić aromaterapię od perfumiarstwa. Obie dziedziny wykorzystują zapach, ale ich cele mogą być inne. Perfumy mają przede wszystkim tworzyć określony profil zapachowy i wrażenie estetyczne. Aromaterapia koncentruje się natomiast na wykorzystaniu substancji aromatycznych, zwłaszcza olejków eterycznych, w kontekście samopoczucia i określonych zastosowań. Granica nie zawsze jest idealnie ostra, ponieważ człowiek może przecież używać zapachu zarówno dla przyjemności, jak i w ramach określonego rytuału relaksacyjnego.

Jeszcze ważniejsze jest rozróżnienie pomiędzy olejkiem eterycznym a zwykłym olejkiem zapachowym.

Te określenia bywają stosowane zamiennie, choć nie oznaczają tego samego. Olejek eteryczny jest naturalnym, lotnym ekstraktem aromatycznym uzyskiwanym z materiału roślinnego określoną metodą, najczęściej przez destylację z parą wodną lub tłoczenie w przypadku niektórych surowców, zwłaszcza skórek owoców cytrusowych. Jego skład jest mieszaniną wielu naturalnie występujących substancji. Olejek zapachowy natomiast może być kompozycją substancji aromatycznych opracowaną przede wszystkim po to, aby uzyskać określony zapach. Może zawierać związki syntetyczne, naturalne albo ich połączenie.

Nie oznacza to, że olejek zapachowy jest automatycznie „zły”, a olejek eteryczny automatycznie „dobry”. To kolejne miejsce, w którym należy unikać prostych podziałów. Syntetyczne substancje zapachowe mogą być doskonale przebadane i bezpieczne w określonych zastosowaniach. Naturalny olejek eteryczny może natomiast powodować podrażnienia, reakcje alergiczne, fototoksyczność w określonych przypadkach albo inne działania niepożądane. „Naturalny” i „syntetyczny” opisują pochodzenie substancji, a nie automatycznie jej profil bezpieczeństwa.

Dlatego kupując olejek, warto wiedzieć, co właściwie znajduje się w butelce. Nazwa rośliny na etykiecie nie zawsze mówi wszystko. Znaczenie ma łacińska nazwa botaniczna, część rośliny, sposób pozyskiwania, pochodzenie surowca, sposób przechowywania oraz informacje dotyczące składu i bezpieczeństwa. W przypadku niektórych olejków znaczenie ma również chemotyp, czyli określony profil chemiczny olejku związany między innymi z odmianą rośliny i warunkami jej wzrostu.

W świecie aromaterapii często spotkamy nazwy takie jak lawenda, mięta pieprzowa, eukaliptus, drzewo herbaciane, rozmaryn, cytryna, pomarańcza, bergamotka, kadzidłowiec czy ylang-ylang. Każdy z tych olejków ma własny skład chemiczny i własny profil zastosowań. Nie należy jednak zakładać, że nazwa rośliny automatycznie oznacza jedną konkretną funkcję. Olejek nie jest pojedynczym lekiem. Jest mieszaniną wielu substancji, a jego właściwości zależą od całego profilu chemicznego.

To właśnie chemia pozwala wyjaśnić, dlaczego olejki mają tak intensywny zapach. Zawierają związki lotne, które łatwo przechodzą do fazy gazowej i mogą docierać do receptorów węchowych. Wśród głównych grup związków obecnych w olejkach znajdują się między innymi monoterpeny, seskwiterpeny, alkohole, estry, aldehydy, ketony i fenole. Nie trzeba jednak zapamiętywać tych nazw na początku książki. Ważniejsze jest zrozumienie, że „olejek eteryczny” nie oznacza jednej substancji. Jest to złożona mieszanina chemiczna, a jej skład może mieć znaczenie zarówno dla zapachu, jak i dla właściwości biologicznych oraz bezpieczeństwa.

Właśnie z tego powodu olejków eterycznych nie powinno się traktować jak zwykłych olejów spożywczych. Są bardzo skoncentrowane. Nie należy również automatycznie zakładać, że skoro coś pochodzi z rośliny, można bezpiecznie nakładać to bezpośrednio na skórę w dużej ilości. W praktyce aromaterapeutycznej olejki stosowane miejscowo najczęściej rozcieńcza się w odpowiednim oleju bazowym. Stężenie dobiera się do celu, obszaru ciała, wieku, wrażliwości oraz sytuacji użytkownika.

Bezpieczeństwo będzie jednym z głównych tematów tej książki właśnie dlatego, że aromaterapia bywa przedstawiana jako dziedzina całkowicie pozbawiona ryzyka. To mit.

Olejek eteryczny może być naturalny, pięknie pachnieć i jednocześnie być substancją wymagającą ostrożności. Kontakt niektórych olejków ze skórą może prowadzić do podrażnienia lub uczulenia. Niektóre olejki cytrusowe mogą zwiększać wrażliwość skóry na światło, zależnie od rodzaju olejku i sposobu jego pozyskania. Niektóre substancje aromatyczne mogą być nieodpowiednie dla małych dzieci. Ostrożności wymagają także osoby z określonymi chorobami, kobiety w ciąży i karmiące piersią oraz osoby przyjmujące leki, jeśli istnieje możliwość interakcji lub przeciwwskazań. Szczególnie ważne jest również, aby olejków nie stosować doustnie na własną rękę tylko dlatego, że ktoś w internecie napisał, że „tak działa najlepiej”.

Aromaterapia nie potrzebuje ryzykownych eksperymentów, żeby być interesująca.

Wręcz przeciwnie. Najbardziej wartościowe zastosowania często są bardzo proste. Kilka minut świadomego odpoczynku przy przyjemnym zapachu. Delikatny masaż z odpowiednio rozcieńczonym olejkiem. Zapach towarzyszący wieczornemu rytuałowi. Aromat wykorzystany w przestrzeni, w której człowiek pracuje lub odpoczywa. Świadome budowanie otoczenia, które sprzyja określonemu nastrojowi. To niewielkie rzeczy, ale ich wartość może wynikać z regularności, kontekstu i indywidualnej reakcji, a nie z magicznej „mocy” jednej rośliny.

Warto również pamiętać, że aromaterapia nie powinna być konkurencją dla lekarza, farmaceuty czy psychoterapeuty. Jeżeli człowiek ma wysoką gorączkę, silny ból, duszność, poważną infekcję, objawy neurologiczne, ciężką reakcję alergiczną albo inne niepokojące objawy, nie powinien zastępować profesjonalnej pomocy medycznej olejkiem eterycznym. Aromat może być elementem komfortu, ale nie powinien stać się wymówką do odkładania właściwej diagnostyki i leczenia.

Ta zasada jest szczególnie ważna przy problemach psychicznych. Zapach może wpływać na nastrój i może być elementem relaksacji, ale nie oznacza to, że olejek eteryczny jest leczeniem depresji, zaburzeń lękowych czy innych poważnych problemów psychicznych. Jeżeli człowiek cierpi, ma objawy utrzymujące się długo albo jego funkcjonowanie wyraźnie się pogarsza, potrzebuje odpowiedniej pomocy. Aromaterapia może być dodatkiem do dbania o siebie, ale nie powinna być przedstawiana jako substytut profesjonalnej terapii.

W książce będziemy więc często zadawać jedno bardzo proste pytanie: „Skąd to wiemy?”.

Jeżeli jakaś właściwość wynika z tradycji, będziemy traktować ją jako element historii i praktyki tradycyjnej. Jeżeli została zaobserwowana w badaniach laboratoryjnych, warto powiedzieć dokładnie, czego dotyczyło badanie. Jeżeli istnieją badania z udziałem ludzi, trzeba sprawdzić, czego rzeczywiście dowiodły. Jeżeli dowody są słabe lub niejednoznaczne, nie ma powodu udawać, że są mocne. Nauka nie traci wartości dlatego, że czasami odpowiada „nie wiemy jeszcze”. Przeciwnie — umiejętność powiedzenia „nie mamy wystarczających dowodów” jest jednym z jej największych atutów.

Aromaterapia jest zresztą doskonałym przykładem tego, jak łatwo człowiek może pomylić trzy różne rzeczy: możliwość, prawdopodobieństwo i pewność.

To, że coś jest możliwe, nie oznacza, że zostało udowodnione. To, że istnieje pewien mechanizm biologiczny, nie oznacza, że ma on znaczący efekt kliniczny. To, że wiele osób mówi o jakimś doświadczeniu, nie oznacza automatycznie, że doświadczenie to będzie identyczne u wszystkich. Jeżeli dziesięć osób mówi, że zapach lawendy pomaga im się odprężyć, jest to interesująca obserwacja. Nie oznacza jednak, że można na tej podstawie stwierdzić, że lawenda „leczy stres” u każdego człowieka.

To samo dotyczy indywidualnych doświadczeń. Jeśli konkretny zapach poprawia komuś samopoczucie, ten fakt jest ważny dla tej osoby. Nie trzeba go unieważniać tylko dlatego, że nauka nie potwierdziła identycznego efektu w każdych warunkach. Ale nie należy również robić z osobistego doświadczenia uniwersalnego prawa biologicznego.

W aromaterapii ogromne znaczenie ma kontekst.

Wyobraźmy sobie człowieka, który wraca po całym dniu pracy do domu. Odkłada telefon, bierze prysznic, włącza delikatne światło, przygotowuje herbatę, siada w wygodnym fotelu i przez piętnaście minut nie robi niczego poza spokojnym oddychaniem. W pomieszczeniu pojawia się łagodny zapach, który kojarzy mu się z odpoczynkiem. Po kilku tygodniach taki rytuał może rzeczywiście stać się skutecznym sposobem na przejście z trybu pracy do trybu odpoczynku. Czy odpowiada za to wyłącznie olejek? Prawdopodobnie nie. Znaczenie ma cały zestaw zachowań. Zapach może być jednak jednym z elementów, które pomagają utrwalić rytuał.

To ważne, ponieważ pozwala odejść od myślenia o aromaterapii jak o magicznym przełączniku. Olejek nie musi „robić czegoś” z człowiekiem, aby mieć wartość. Może być częścią środowiska, które pomaga człowiekowi robić coś dla siebie.

Takie podejście jest również znacznie bardziej praktyczne.

Nie potrzebujemy kilkudziesięciu buteleczek, aby zacząć poznawać aromaterapię. Nie musimy od razu kupować całego zestawu zawierającego kilkadziesiąt olejków. Nie musimy też tworzyć skomplikowanych mieszanek. Znacznie lepszym początkiem jest poznanie kilku podstawowych zasad: czym różnią się olejki, jak czytać etykiety, jak przechowywać olejki, jak rozcieńczać je do zastosowania na skórę, kiedy ich nie stosować, jak rozpoznać dobrą jakość produktu i jak obserwować własną reakcję.

Dopiero później można eksperymentować z kompozycjami zapachowymi.

Warto też prowadzić własne notatki. Aromaterapia jest dziedziną, w której indywidualna reakcja może mieć znaczenie. Można zapisać nazwę olejku, sposób zastosowania, rozcieńczenie, porę dnia, czas ekspozycji i własne odczucia. Po kilku tygodniach można zobaczyć, które aromaty rzeczywiście odpowiadają danej osobie, a które nie. Jeden zapach może być świetny rano, ale męczący wieczorem. Inny może być przyjemny w małej ilości, ale zbyt intensywny w dyfuzorze. Jeszcze inny może początkowo wydawać się nieciekawy, ale z czasem stać się ulubionym.

W tym sensie aromaterapia może być również nauką o własnych preferencjach.

Nie oznacza to oczywiście, że każdy eksperyment jest dobrym pomysłem. W książce będziemy odróżniać eksperymentowanie z zapachem od eksperymentowania ze zdrowiem. Można testować, czy bardziej podoba nam się aromat lawendy czy pomarańczy. Można obserwować, czy dany zapach pomaga stworzyć przyjemniejszą atmosferę podczas wieczornego odpoczynku. Nie powinno się natomiast samodzielnie testować wysokich dawek olejków, ich doustnego stosowania czy innych ryzykownych metod tylko po to, aby sprawdzić, „czy rzeczywiście działają”.

Warto również przyjrzeć się językowi, którym opisuje się aromaterapię. Słowa takie jak „detoks”, „oczyszczanie”, „równowaga”, „energia”, „naturalne uzdrawianie” czy „wzmocnienie odporności” mogą brzmieć atrakcyjnie, ale często są bardzo nieprecyzyjne. Co dokładnie oznacza „oczyszczanie organizmu”? Jaki proces biologiczny ma zostać zmieniony? Jak mierzymy efekt? Co oznacza „równowaga hormonalna”? Którego hormonu dotyczy? W jakiej tkance? Jaką metodą to zmierzono?

Im bardziej precyzyjnie zadamy pytanie, tym łatwiej odróżnić rzeczywistą wiedzę od marketingu.

To będzie jedna z najważniejszych umiejętności, które ta książka ma przekazać. Nie chodzi wyłącznie o zapamiętanie listy olejków. Znacznie ważniejsze jest nauczenie się myślenia o nich. Jeżeli na etykiecie albo stronie internetowej ktoś twierdzi, że konkretny olejek ma kilkanaście cudownych zastosowań, warto zapytać: jakie są dowody? Czy chodzi o badania laboratoryjne, badania na zwierzętach, badania z udziałem ludzi, czy tylko doświadczenia użytkowników? Czy badanie dotyczyło wdychania, stosowania na skórę, czy podawania doustnego? Czy dawka zastosowana w badaniu odpowiada dawce, z jaką człowiek ma kontakt podczas zwykłego używania olejku? Czy wynik był istotny klinicznie, czy tylko statystycznie?

Takie pytania mogą wydawać się przesadnie ostrożne, ale właśnie one chronią przed najczęstszymi błędami.

Aromaterapia nie potrzebuje cudów. Potrzebuje dobrych informacji.

W tej książce będziemy więc poruszać się pomiędzy kilkoma światami. Pierwszym będzie świat historii — czyli pytanie, skąd wzięło się zainteresowanie aromatycznymi roślinami i jak ludzie wykorzystywali je przez wieki. Drugim będzie świat biologii i chemii — czyli próba zrozumienia, czym są olejki eteryczne i dlaczego ich skład ma znaczenie. Trzecim będzie świat codziennego zastosowania — jak można korzystać z zapachów w domu, podczas odpoczynku, pielęgnacji czy masażu. Czwartym będzie świat nauki — czyli to, co rzeczywiście możemy powiedzieć na podstawie dostępnych badań. Piątym, i być może najważniejszym, będzie świat bezpieczeństwa.

Bo dobry przewodnik po aromaterapii nie powinien przede wszystkim uczyć, jak używać jak największej ilości olejków.

Powinien uczyć, kiedy użyć ich mniej.

To pozornie niewielka różnica, ale w praktyce jest ogromna. Jeżeli ktoś zaczyna przygodę z aromaterapią, łatwo wpaść w pułapkę kolekcjonowania. Najpierw kupuje jedną butelkę. Potem drugą. Potem zestaw dziesięciu. Potem piętnaście mieszanek. W końcu półka zaczyna wyglądać jak małe laboratorium, a właściciel zastanawia się, dlaczego właściwie kupił olejek z rośliny, której nazwy nie potrafi wymówić. Sama liczba produktów nie zwiększa wiedzy. Czasami zwiększa tylko liczbę buteleczek.

Znacznie bardziej wartościowe jest poznanie kilku olejków naprawdę dobrze.

Warto wiedzieć, czym się różnią, jak pachną, jakie mają typowe zastosowania, jakie są ich ograniczenia, jak należy je przechowywać i kiedy należy z nich zrezygnować. Warto również nauczyć się czytać informacje producenta i rozpoznawać sygnały ostrzegawcze. Jeżeli produkt jest reklamowany jako „leczący wszystko”, obiecuje natychmiastowe rezultaty albo sugeruje, że lekarze ukrywają jego cudowne właściwości, należy zachować szczególną ostrożność. Dobra jakość produktu nie wymaga teorii spiskowej.

Równie ważna jest jakość samego surowca. Olejek eteryczny powinien być przechowywany w odpowiednich warunkach, zwykle w szczelnie zamkniętym, odpowiednim opakowaniu chroniącym zawartość przed światłem i nadmiernym ciepłem. Olejki są podatne na procesy utleniania, a zmiany chemiczne zachodzące podczas niewłaściwego przechowywania mogą wpływać na ich właściwości i bezpieczeństwo. Dlatego stara, źle przechowywana butelka niekoniecznie jest tym samym produktem, który znajdował się w niej w dniu zakupu.

W dalszej części książki będziemy także przyglądać się sposobom wykorzystania olejków. Inaczej wygląda aromatyzowanie pomieszczenia, inaczej stosowanie olejku na skórę, inaczej używanie go podczas masażu, a jeszcze inaczej przygotowywanie produktów kosmetycznych. Każda droga kontaktu z organizmem ma własne zasady bezpieczeństwa. Nie można przenosić zaleceń z jednej metody na drugą.

Szczególnie ważne jest to w przypadku stosowania olejków na skórę. Skóra jest barierą biologiczną, a nie kawałkiem papieru, na który można nanieść dowolną substancję. Olejki mogą wchodzić w kontakt z komórkami skóry i wywoływać różne reakcje. Rozcieńczanie zmniejsza stężenie substancji aromatycznych i pozwala ograniczyć ryzyko podrażnień. Nie oznacza jednak, że każde rozcieńczenie jest odpowiednie dla każdego człowieka i każdego zastosowania. Wiek, stan skóry, miejsce aplikacji i indywidualna wrażliwość mają znaczenie.

Warto również pamiętać o zwierzętach domowych. Organizm psa czy kota nie jest po prostu mniejszą wersją organizmu człowieka. Zwierzęta różnią się metabolizmem i zdolnością przetwarzania niektórych substancji. Dlatego zasady bezpiecznego stosowania olejków w domu, w którym mieszkają zwierzęta, wymagają dodatkowej ostrożności. To kolejny przykład sytuacji, w której zdanie „przecież to tylko naturalny olejek” nie jest wystarczającym argumentem.

Podobnie nie należy zakładać, że dzieci mogą korzystać z olejków w taki sam sposób jak dorośli. Małe dziecko ma inny organizm, inną masę ciała, inne proporcje powierzchni skóry do masy ciała i inną wrażliwość na niektóre substancje. W przypadku najmłodszych szczególnie ważne jest ograniczenie niepotrzebnej ekspozycji i przestrzeganie zaleceń bezpieczeństwa. „Naturalny” nie jest synonimem „przeznaczony dla niemowląt”.

Aromaterapia wymaga więc pewnej pokory.

Pokory wobec roślin, ponieważ rośliny nie są biernymi dekoracjami. Produkują związki chemiczne po to, aby przetrwać, komunikować się ze środowiskiem, przyciągać zapylacze, odstraszać roślinożerców i chronić się przed różnymi zagrożeniami. Człowiek nauczył się wykorzystywać część tych związków, ale nie oznacza to, że zostały one „zaprojektowane” dla naszego zdrowia.

Potrzebna jest również pokora wobec nauki. Nie wszystko zostało jeszcze dokładnie zbadane. Niektóre olejki są lepiej poznane, inne znacznie gorzej. Wyniki badań mogą być obiecujące, ale wymagają dalszego potwierdzenia. Czasami badania przynoszą wyniki sprzeczne. Czasami okazuje się, że efekt jest niewielki. Czasami to, co wyglądało obiecująco w laboratorium, nie daje znaczących rezultatów u ludzi. Tak wygląda normalny rozwój wiedzy.

I potrzebna jest wreszcie pokora wobec własnego organizmu.

To, że coś działało dobrze na jedną osobę, nie oznacza, że będzie odpowiednie dla drugiej. Jeżeli jakiś zapach powoduje ból głowy, nudności, podrażnienie albo po prostu jest nieprzyjemny, nie ma żadnego obowiązku „przyzwyczajania się”. Jeżeli ciało daje wyraźny sygnał, że coś mu nie odpowiada, najlepszą odpowiedzią często jest przerwanie stosowania.

Aromaterapia ma być wsparciem, a nie kolejnym obowiązkiem.

To szczególnie ważne w świecie, w którym nawet odpoczynek potrafimy zamienić w projekt. Człowiek kupuje dziesięć olejków, trzy dyfuzory, specjalne świece, aplikację do medytacji i poradnik „jak osiągnąć idealny relaks w siedem minut”, po czym stresuje się, że nie zdążył się zrelaksować zgodnie z harmonogramem. Tymczasem czasami najskuteczniejszym zastosowaniem aromaterapii jest po prostu stworzenie spokojnej przestrzeni i danie sobie kilku minut bez kolejnego zadania do wykonania.

Właśnie dlatego ta książka nie będzie próbowała przekonać czytelnika, że aromaterapia jest rozwiązaniem wszystkiego.

Jej celem jest coś bardziej użytecznego: pokazać, co rzeczywiście warto wiedzieć, zanim zacznie się korzystać z aromatycznych substancji. Wyjaśnić historię, podstawy chemii, różnice między produktami, mechanizmy związane z węchem, możliwe zastosowania, ograniczenia dowodów naukowych oraz zasady bezpiecznego użytkowania. A przede wszystkim nauczyć rozróżniać informację od reklamy.

Podczas lektury warto więc zachować dwie rzeczy jednocześnie: ciekawość i zdrowy sceptycyzm.

Ciekawość pozwala odkrywać świat roślin, ich zapachów, historii i chemii. Sceptycyzm chroni przed obietnicami, które brzmią zbyt pięknie, aby były prawdziwe. Jedno bez drugiego może prowadzić do skrajności. Sama ciekawość może sprawić, że uwierzymy w każdą efektowną historię. Sam sceptycyzm może z kolei spowodować, że odrzucimy również rzeczy, które rzeczywiście mogą być pomocne. Najrozsądniejsza droga znajduje się pomiędzy nimi.

Można interesować się aromaterapią i jednocześnie pytać o dowody.

Można lubić olejek lawendowy i jednocześnie wiedzieć, że nie jest on magicznym lekarstwem.

Można czerpać przyjemność z zapachu mięty i jednocześnie przestrzegać zasad bezpieczeństwa.

Można korzystać z tradycyjnej wiedzy o roślinach i jednocześnie sprawdzać, co potwierdziła współczesna nauka.

I można uznać, że naturalne wsparcie ma swoją wartość, bez udawania, że zastępuje całą współczesną medycynę.

Właśnie takie podejście będzie towarzyszyć nam przez całą książkę.

Na końcu warto również powiedzieć kilka słów o tym, jak z niej korzystać. Nie trzeba czytać jej od pierwszej do ostatniej strony, aby zacząć stosować zawarte w niej zasady. Można potraktować ją jak przewodnik i wracać do konkretnych fragmentów wtedy, gdy pojawi się potrzeba. Jeżeli dopiero zaczynasz, warto najpierw poznać podstawy dotyczące olejków eterycznych, ich jakości, przechowywania i bezpieczeństwa. Jeżeli masz już doświadczenie, szczególnie przydatne mogą okazać się informacje dotyczące różnic między tradycyjnymi zastosowaniami a tym, co wynika z badań. Jeżeli interesują Cię konkretne aromaty, dalsze rozdziały pozwolą spojrzeć na nie nie tylko przez pryzmat zapachu, ale również składu, zastosowania i ograniczeń.ROZDZIAŁ 3. Jak zapach wpływa na człowieka?

Zapach jest jednym z tych elementów codzienności, których zwykle nie zauważamy, dopóki nagle nie przestaną być dostępne. Oddychamy przez nos tysiące razy dziennie, a wraz z każdym oddechem do naszego organizmu trafia informacja o otaczającym świecie. Zwykle nie zastanawiamy się nad tym, że właśnie w tej chwili nasz mózg analizuje mieszaninę cząsteczek znajdujących się w powietrzu. Robi to automatycznie, błyskawicznie i w dużej mierze poza naszą świadomą kontrolą.

Możemy zamknąć oczy i przez chwilę nie patrzeć na świat. Możemy zatkać uszy. Możemy odwrócić głowę od czegoś, czego nie chcemy oglądać. Z zapachem jest trudniej. Dopóki oddychamy normalnie, nos nieustannie pobiera próbki otoczenia. Powietrze może pachnieć lasem, deszczem, kawą, pieczonym chlebem, dymem, perfumami albo środkiem czystości. Czasami wystarczy jeden krótki wdech, aby pojawiło się wspomnienie, którego nie przywoływaliśmy od dziesięciu czy dwudziestu lat.

To właśnie ta niezwykła zdolność zapachu do wywoływania emocji i wspomnień sprawia, że aromaterapia jest tak interesującym tematem. Jednocześnie jest to obszar, w którym łatwo przejść od uzasadnionego stwierdzenia „zapach może wpływać na nasze doświadczenie i samopoczucie” do znacznie mocniejszego, a nie zawsze uzasadnionego twierdzenia „konkretny olejek leczy określoną chorobę”. Między tymi zdaniami znajduje się ogromna przestrzeń, którą trzeba dokładnie poznać.

Żeby zrozumieć, dlaczego zapach może być dla człowieka tak ważny, trzeba najpierw przyjrzeć się samemu zmysłowi węchu.

Węch jest zmysłem chemicznym. Oznacza to, że nie odbiera światła, jak wzrok, ani fal mechanicznych, jak słuch. Rozpoznaje określone substancje chemiczne obecne w powietrzu. Cząsteczki zapachowe docierają do nosa podczas oddychania, a specjalne komórki receptorowe znajdujące się w nabłonku węchowym reagują na ich obecność.

To, co nazywamy „zapachem”, nie jest więc czymś, co istnieje w powietrzu jako jedna konkretna rzecz. Zapach jest doświadczeniem powstającym w wyniku kontaktu organizmu z określonymi substancjami chemicznymi oraz przetwarzania informacji przez układ nerwowy.

W powietrzu może znajdować się ogromna liczba różnych cząsteczek. Nie wszystkie są zapachowe w znaczeniu, które nas interesuje, ale część z nich jest wystarczająco lotna, aby przedostać się do nosa. Tam rozpoczyna się niezwykle skomplikowany proces biologiczny.

Podczas wdechu powietrze przepływa przez jamę nosową. W jej górnej części znajduje się nabłonek węchowy zawierający wyspecjalizowane neurony receptorowe. To właśnie one są pierwszym ogniwem układu odpowiedzialnego za rozpoznawanie zapachów.

Każdy z tych neuronów posiada receptory węchowe, czyli białka zdolne do rozpoznawania określonych cech cząsteczek zapachowych. Człowiek posiada setki funkcjonalnych typów receptorów węchowych. Co niezwykle istotne, pojedynczy zapach nie musi oznaczać pobudzenia tylko jednego rodzaju receptora. Przeciwnie — wiele zapachów jest rozpoznawanych dzięki charakterystycznym kombinacjom aktywowanych receptorów.

Można to porównać do alfabetu. Pojedyncze litery same w sobie nie są jeszcze słowem, ale odpowiednia kombinacja liter pozwala rozpoznać konkretną nazwę. W podobny sposób mózg może analizować wzorzec aktywności receptorów i na jego podstawie tworzyć doświadczenie określonego zapachu.

Nie oznacza to jednak, że mózg posiada prostą tabelę typu „receptor numer 17 = lawenda”. System jest znacznie bardziej złożony. Receptory reagują na różne cząsteczki, a jedna cząsteczka może wpływać na wiele receptorów. Informacja jest następnie przetwarzana na kolejnych etapach układu węchowego.

Po aktywacji neuronów receptorowych sygnał trafia do struktur określanych jako kłębuszki w opuszce węchowej. To właśnie tam informacje z różnych receptorów są organizowane i przetwarzane. Następnie sygnały przekazywane są dalej do kolejnych obszarów mózgu odpowiedzialnych za identyfikację zapachu, jego znaczenie emocjonalne oraz powiązanie z innymi doświadczeniami.

Warto przy tym podkreślić coś, co ma ogromne znaczenie dla aromaterapii: zapach nie jest po prostu informacją „odbieraną przez nos”. Nos jest pierwszym etapem. Ostateczne doświadczenie zapachu powstaje w mózgu.

Dlatego dwie osoby mogą wąchać dokładnie ten sam olejek i opisywać go zupełnie inaczej. Jedna może powiedzieć „świeży i przyjemny”, druga „zbyt intensywny”, a trzecia „pachnie jak gabinet dentystyczny”. I każda z tych osób może rzeczywiście doświadczać czegoś innego.

Wrażenie zapachu zależy bowiem nie tylko od właściwości chemicznych substancji. Znaczenie ma również doświadczenie, pamięć, kontekst, oczekiwania, kultura, a nawet aktualny stan organizmu.

Szczególnie fascynujące jest połączenie węchu z obszarami mózgu związanymi z emocjami i pamięcią. Układ węchowy ma bezpośrednie połączenia z obszarami mózgu uczestniczącymi między innymi w przetwarzaniu emocji i wspomnień, w tym z elementami układu limbicznego. Popularne stwierdzenie, że „zapach trafia prosto do układu limbicznego”, jest pewnym uproszczeniem, ale wskazuje na rzeczywiście ważną cechę organizacji układu węchowego.

Właśnie dlatego zapach może czasami wywołać emocję szybciej, niż zdążymy świadomie powiedzieć sobie, co właściwie czujemy.

Wyobraźmy sobie zapach mokrej ziemi po deszczu. Dla jednej osoby będzie to po prostu charakterystyczny zapach gleby. Dla innej może oznaczać wakacje spędzane na wsi. Jeszcze inna osoba może natychmiast przypomnieć sobie ogród dziadków. Sam zapach jest bodźcem chemicznym. Wspomnienie i emocja są już wynikiem działania całego systemu nerwowego.

Podobnie działa zapach świeżo upieczonego ciasta. Dla jednej osoby może oznaczać święta. Dla innej niedzielne poranki. Dla jeszcze innej nie będzie znaczyć absolutnie nic szczególnego.

Nie ma jednego uniwersalnego „zapachu szczęścia”.

To jedna z najważniejszych rzeczy, które trzeba zrozumieć, rozmawiając o wpływie aromatów na człowieka.

Zapachy i wspomnienia są bardzo mocno powiązane, ale ich znaczenie jest indywidualne. Aromat, który dla jednej osoby kojarzy się ze spokojem, dla innej może być źródłem dyskomfortu. Lawenda może przywoływać wspomnienie przyjemnego hotelu albo wakacji, ale równie dobrze może przypominać zapach kosmetyku używanego w nieprzyjemnym okresie życia.

To samo dotyczy olejków eterycznych. Nie istnieje gwarancja, że każdy człowiek zareaguje na lawendę uspokojeniem, na cytrynę pobudzeniem, a na miętę poczuciem świeżości w dokładnie takim samym stopniu.