Biblia i chrzest. Źródło zbawienia - ebook

WSTĘP OD REDAKTORÓW SERII

_Jeden z żołnierzy włócznią przebił Mu bok i natychmiast wypłynęła krew i woda._

Ewangelia według św. Jana 19,34

Przejmujący obraz przebitego boku Jezusa przez wieki karmił duchową wyobraźnię niezliczonych wiernych. Ewangelista wyjaśnia: „Stało się to bowiem, aby się wypełniło Pismo” (J 19,36). Święty Tomasz z Akwinu podąża za tą myślą i dochodzi aż do porównania otwartego serca Chrystusa do Pisma jako całości, ponieważ Jego męka odsłania tajemną głębię trynitarnej miłości Boga ukrytej w słowie – zarówno spisanym, jak i wcielonym. Ojcowie Kościoła – podobnie łacińscy, greccy, jak również syryjscy – także widzieli w wypłynięciu krwi i wody symbol sakramentów kultu chrześcijańskiego. Z boku Chrystusa umarłego na krzyżu Boskie życie zostało udzielone ludzkości. Bok Chrystusa jest źródłem życia Boga, które wierzący otrzymują z Jego łaski, przez pokorne, ludzkie znaki Słowa i Sakramentu. Rozpoznanie życiodajnej symbiozy między Pismem Świętym a sakramentem, tak wyraźnie poświadczonej w nauczaniu ojców Kościoła, okazało się trudne do utrzymania we współczesnym świecie. Jakkolwiek Kościół mocno podkreśla jedność Słowa i Sakramentu, „wierni nie są zawsze świadomi tej więzi”, więc „nader stosowne jest zgłębienie więzi między słowem i sakramentem, zarówno w działalności duszpasterskiej Kościoła, jak w badaniach teologicznych” (Benedykt XVI, _Verbum Domini_, 53). Niniejsza seria wydawnicza chce się przyczynić do tego „zgłębiania” – i zaprezentować teologię biblijną każdego z siedmiu sakramentów.

Jedną z klasycznych definicji teologii jest „wiara szukająca zrozumienia”. Teologia katolicka działa w przekonaniu, iż depozyt wiary – ten, który teologia stara się zrozumieć – został doprowadzony do pełni w Jezusie Chrystusie, jest wiarygodnie przekazywany w Piśmie Świętym i Tradycji oraz autentycznie interpretowany przez Urząd Nauczycielski Kościoła (zob. _Dei Verbum_, 7–10). W związku z tym nauczanie Kościoła katolickiego jest _initium fidei_, czyli punktem wyjścia wiary do refleksji teologicznej. Zasadniczym celem tej serii jest nie wykazanie prawdy katolickiej doktryny sakramentalnej, ale jej pełniejsze zrozumienie. Krótko mówiąc – chcemy pogłębić docenianie Bożych darów i wezwania płynącego z sakramentów poprzez odnowione spotkanie z Jego Słowem w Piśmie.

Tomy tej serii badają zatem głębokie korzenie sakramentów w objawieniu Starego i Nowego Testamentu. Ponieważ studium Pisma powinno zawsze być „duszą teologii świętej” (_Dei Verbum_, 24), używamy wyrażenia „teologia biblijna”, by wskazać, że nasz cykl włącza się w teologiczne czytanie Biblii w celu ożywienia zrozumienia sakramentów. Wytyczne dla takiej teologicznej interpretacji Pisma Świętego określa _Katechizm Kościoła katolickiego_ 112–14 (por. _Dei Verbum_, 12): należy zwracać uwagę (1) na całą treść i jedność Pisma Świętego, (2) na żywą Tradycję całego Kościoła oraz (3) na analogię wiary. Rozwińmy więc w kilku słowach każde z tych kryteriów.

Zgodnie z charakterem serii jako „teologii biblijnej” treść i jedność Pisma Świętego jest tym kryterium, które w znacznym stopniu określa strukturę każdego tomu. _Katechizm_ podaje pomocne streszczenie naszego podejścia do tego kryterium. Podążając za „Boską pedagogią zbawienia”, autorzy poszczególnych książek serii próbują wyjaśnić, w jaki sposób znaczenie siedmiu sakramentów, podobnie jak wszystkich znaków i symboli liturgicznych, „ma swoje korzenie w dziele stworzenia i w kulturze ludzkiej, ukonkretnia się w wydarzeniach Starego Przymierza, a w pełni objawia w osobie i dziele Chrystusa” (KKK, 1145). Każdy tom bada (a) wątki Starego Testamentu (w tym między innymi zarysowane figury sakramentów), które (b) osiągają swoje spełnienie w posłudze, a nade wszystko w paschalnej tajemnicy wcielonego Chrystusa.

Przyjęcie przez nas nauczania Kościoła na temat sakramentów sprawia, że kościelna Tradycja odgrywa w tych książkach integralną rolę w podejściu do Biblii. Mówiąc bardziej konkretnie – wyróżnione w nich teksty proponują wybrane ilustracje z nauczania i praktyki Kościoła postbiblijnego; ukazują, nieraz zaskakujące, sposoby, w jakie Tradycja urzeczywistnia ciągłe przyjmowanie przez Kościół biblijnego Słowa.

W przypadku sakramentów dbałość o analogię wiary oznacza między innymi pamiętanie zawsze o ich początku i końcu w wiecznym życiu Najświętszej Trójcy, o ich związku z misjami Syna i Ducha, ich kościelnym kontekście, doksologicznym charakterze, soteriologicznym celu, o ich powołaniowym znaczeniu i eschatologicznym horyzoncie.

Seria adresowana jest do szerokiego grona czytelników. Chociaż jej głównymi odbiorcami są katolicy obrządku rzymskiego, mamy nadzieję, że docenią ją również inni, zwłaszcza katolicy obrządków nierzymskich, a także chrześcijanie wschodni, którzy nie są w pełnej komunii z biskupem Rzymu, ale mają zbliżoną teorię i praktykę sakramentalną. Protestanccy chrześcijanie oczywiście znacznie się różnią w swoich poglądach na kult sakramentalny, a więc ich odbiór prawdopodobnie też będzie odmienny. Mamy nadzieję, że seria ta pomoże wierzącym protestantom przynajmniej lepiej zrozumieć, w jaki sposób katolickie nauczanie o sakramentach rodzi się z Pisma Świętego i jest przez nie ożywiane.

Modlimy się, aby wszyscy czytelnicy tych książek wspólnie rozkoszowali się sycącym pokarmem słowa Bożego (por. Iz 55,2), aby szukali jedności w wierze i miłości, do której jesteśmy wezwani przez nasz wspólny chrzest zanurzający w życie Trójcy Przenajświętszej. Bogu niech będzie chwała!

Timothy C. Gray

John Sehorn

PODZIĘKOWANIA

O chrzcie myślę i piszę z przerwami od około dziesięciu lat, począwszy od czasu spędzonego na Uniwersytecie Ludwika i Maksymiliana w Monachium w latach 2011–2012, czyli na rok przed wstąpieniem do Zakonu Kaznodziejskiego. Chociaż ta książka bardzo różni się od projektu przedstawionego przeze mnie w ramach stypendium im. Aleksandra von Humboldta, które umożliwiło mi ten rok studiów w Monachium, to bez niego niniejsza praca byłaby znacznie uboższa. Jestem wdzięczny Fundacji Humboldta za jej hojne wsparcie, a także wspaniałym kolegom z Monachium i nie tylko, dzięki którym mogłem wówczas przetestować niektóre z moich koncepcji. Szczególną wdzięczność kieruję do profesora Knuta Backhausa za jego życzliwość, wspaniałomyślność i gościnność.

Chciałbym podziękować również Timowi Grayowi i Johnowi Sehornowi, redaktorom tej serii, za zaproszenie mnie do napisania niniejszej książki. Praca z Johnem jako redaktorem była przyjemnością, a jego liczne trafne sugestie uczyniły książkę znacznie lepszą. Dziękuję też mojemu koledze z Providence College, Stephenowi Longowi, który był tak uprzejmy, by przeczytać i skomentować cztery rozdziały na temat Starego Testamentu oraz inne fragmenty roboczej wersji tekstu, i z którym podczas całego procesu pisania często rozmawiałem. Gdyby nie te wymiany zdań, być może pominąłbym kilka ważnych aspektów biblijnej teologii chrztu. Za liczne ulepszenia stylistyczne jestem wdzięczny siostrze dominikance Agnes Marii od św. Jana z klasztoru Matki Bożej Łaskawej, która ofiarnie przeczytała cały tekst, a także redaktorom z wydawnictwa Baker Academic.

Specjalne podziękowania należą się dr Robin Jensen z Uniwersytetu Notre Dame za pozwolenie mi na wykorzystanie dwóch wykonanych przez nią zdjęć starożytnych baptysteriów z Neapolu i Henchir Sokrine. Jej studia pokazały wielką wartość badania architektonicznych i artystycznych przedstawień chrztu dla zgłębiania teologii tego sakramentu we wczesnym Kościele. Zamieszczone w tekście krótkie streszczenia niektórych prac dr Jensen są tylko wierzchołkiem góry lodowej.

Cytaty biblijne w całej książce pochodzą z wydania New Revised Standard Version (NRSV), chyba że zaznaczono inaczej1. Kursywa w tych cytatach wskazuje na tekst zaznaczony przeze mnie.

SKRÓTY

AB

Anchor Bible

ABD

_Anchor Bible Dictionary_, red. N. Freedman, t. 1–6, Doubleday, New York 1992

A_c_T

_Acta Theologica_

ACW

Ancient Christian Writers

ANF __

_Ante-Nicene Fathers_

AYBRL

Anchor Yale Bible Reference Library

BTS

Biblical Tools and Studies

BZNW

Beihefte zur Zeitschrift für die neutestamentliche Wissenschaft

CBET

Contributions to Biblical Exegesis and Theology

CBQ

Catholic Biblical Quarterly

CTQ __

_Concordia Theological Quarterly_

ESV

English Standard Version

FC

Fathers of the Church

IBC

Interpretation: A Bible Commentary for Teachingand Preaching

ICC

International Critical Commentary

JBL __

_Journal of Biblical Literature_

JSHJ __

_Journal for the Study of the Historical Jesus_

JSNT __

_Journal for the Study of the New Testament_

JSNTSup

Journal for the Study of the New Testament Supplement Series

JSOTSup

Journal for the Study of the Old Testament Supplement Series

JSPHL __

Journal for the Study of Paul and His Letters

KJV

King James Version

KKK __

_Katechizm Kościoła katolickiego_

LCL

Loeb Classical Library

LXX

Septuaginta

NIGTC

New International Greek Testament Commentary

NovT

_Novum Testamentum_

NovTSup

Supplements to Novum Testamentum

NPNF_¹_

_Nicene and Post-Nicene Fathers, seria 1_

NRSV

New Revised Standard Version

OTL

Old Testament Library

PNTC

Pillar New Testament Commentary

RSV

Revised Standard Version

SBT

Studies in Biblical Theology

SNTW

Studies of the New Testament and Its World

SP

Sacra Pagina

TNTC

Tyndale New Testament Commentaries

VT __

_Vetus Testamentum_

WBC

Word Biblical Commentary

WUNT

Wissenschaftliche Untersuchungen zum Neuen Testament

Skróty do polskich przekładów Pisma Świętego użytych w tłumaczeniu książki:

BP

Biblia Paulistów. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Edycja Świętego Pawła, Częstochowa 2016, wydanie online.

BPK

Biblia Pierwszego Kościoła, Oficyna Wydawnicza Vocatio, Warszawa 2017.

BPO

Biblia Poznańska. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, t. 1–4, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 1991–1994.

BT

Biblia Tysiąclecia. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Pallottinum, Poznań 2003, wydanie online (lub wyd. V z www.pismo.swiete.pl).

BW

Biblia Warszawska (www.biblia-online.pl; dostęp: styczeń 2025).

EIB

Przekład dosłowny (2002) wydany przez Ewangeliczny Instytut Biblijny (www.biblia.oblubienica.eu; dostęp: styczeń 2025).

TNP

Przekład Toruński Nowego Przymierza (www.biblia-online.pl; dostęp: styczeń 2025).

UBG

Uwspółcześniona Biblia Gdańska (www.biblia-online.pl; dostęp: styczeń 2025).Wprowadzenie.
Źródło zbawienia

_Gdy nawiedzasz ziemię i nawadniasz ją, i szczodrze darzysz ją bogactwem, strumień Boży obfituje w wodę. Zapewniasz zboże, bo tak przysposabiasz ziemię._

Psalm 65,10; BPO

_Oświecenie jest z darów Bożych najpiękniejszym i najwspanialszym._

Grzegorz z Nazjanzu, Mowa 40,3

_Chrzest narodził się w ziemi Izraela. Elementy materialne, których używa jako symbolu, musimy interpretować zgodnie z ich znaczeniem dla dawnych Żydów. To właśnie w żydowskim porządku symboliki znajdziemy wyjaśnienie chrztu._

Jean Daniélou, The Bible and the Liturgy

Według Arystotelesa starożytny grecki filozof Tales z Miletu, zastanawiając się nad naturą wszechświata, zasugerował, że wszystko powstało z wody2. Patrząc z naszej perspektywy XXI wieku, można by łatwo wyśmiać tę wczesną próbę zrozumienia świata. Jeśli jednak pomyślimy o znaczeniu wody, idea ta, choć z pewnością błędna, może się okazać nie aż tak bardzo przesadzona. Około siedemdziesięciu procent ludzkiego ciała składa się z wody. Mniej więcej tyle samo procent powierzchni Ziemi pokrywa woda oceanów, mórz i jezior. Życie każdego żywego organizmu na naszej planecie jest zależne od wody, bezpośrednio lub pośrednio. Wchłaniają ją rośliny; piją ją zwierzęta. W świecie przyrody, nawet jeśli rzeczy nie są zbudowane z wody w takim sensie, jak proponował to Tales, jest ona jednak źródłem życia. Nic więc dziwnego, że ta substancja, tak ważna dla każdej żywej istoty, powinna odgrywać kluczową rolę również w Bożym planie zbawienia.

Pismo Święte i liturgia pełne są obrazów związanych z wodą. W Piśmie Świętym woda służy jako potężny symbol, oznaczający życie, śmierć, czystość, a w jednej z najsłynniejszych biblijnych opowieści – drogę do wolności. Obecny w Kościele katolickim obrzęd błogosławienia wód chrzcielnych czerpie z licznych przekazów pochodzących zarówno ze Starego, jak i z Nowego Testamentu; odwołuje się do bogatego kalejdoskopu symboli biblijnych, by naświetlić znaczenie chrztu: wody stworzenia, potop, przejście przez Morze Czerwone, chrzest Jezusa w Jordanie oraz woda i krew wypływające z boku Chrystusa na krzyżu. Wszystkie te elementy biblijnego opisu rzucają światło na ten fundamentalny sakrament.

Biblijna teologia chrztu

W ubiegłym stuleciu powstało kilka znaczących prac na temat chrztu widzianego z perspektywy biblijnej. Łączy je wspólna cecha: każda z nich skupia się głównie, jeśli nie wyłącznie, na tekstach Nowego Testamentu. W większości przypadków sięgają one nie wcześniej niż do żydowskich praktyk związanych z myciem i oczyszczeniem mniej więcej w czasach Nowego Testamentu3. Powód tego ograniczenia powinien być oczywisty. Obrzęd chrzcielny pojawia się w Nowym Testamencie, a Stary Testament nie mówi nic wprost o tym podstawowym chrześcijańskim sakramencie.

Niemniej podejście w niniejszej pracy będzie inne, inspirowane pismami ojców Kościoła, a także kościelną liturgią. Proponuję szersze rozumienie teologii chrztu, sięgające do licznych tekstów Starego Testamentu. W swoim klasycznym dziele _Biblia i liturgia_ Jean Daniélou pisze: „Jeśli chcemy zrozumieć prawdziwy sens chrztu, to jasne jest, że musimy skierować wzrok na Stary Testament”4. Chrześcijanie pierwszych wieków, podążając za autorami Nowego Testamentu, dostrzegli prefiguracje chrztu w niektórych starotestamentowych historiach, na przykład o stworzeniu, potopie i arce Noego, przejściu przez Morze Czerwone czy obmyciu się Syryjczyka Naamana w rzece Jordan. Dlatego w niniejszym opracowaniu przyjrzymy się tym, jak również innym tekstom ze Starego Testamentu, z których część nie budzi nawet tradycyjnie skojarzeń chrzcielnych. Uzasadnieniem takiego podejścia jest fakt, iż podstawowy zasób obrazów dla zrozumienia znaczenia chrztu powinien pochodzić z samej Biblii. A jak już wspomniałem, Stary Testament obfituje w metaforykę odnoszącą się do wody. Nawet teksty niepowiązane wyraźnie z chrztem mogą coś wnieść do odczytania sensu tego sakramentu.

W pierwszej części książki zajmiemy się zbadaniem czterech aspektów metaforyki wody w Starym Testamencie, by zobaczyć, jakie światło rzucają one na chrzest. Można by zapożyczyć wspaniałe sformułowanie od Richarda Haysa i opisać tę część pracy jako ćwiczenie z „czytania do tyłu” – to znaczy z ponownego odczytywania tekstów Starego Testamentu w świetle nowego objawienia, które Bóg uczynił w Chrystusie5. W rozdziale pierwszym zaczniemy od zastanowienia się nad związkiem między wodą, życiem i zbawieniem. Oczywistym punktem wyjścia dla tego tematu są opisy stworzenia z Księgi Rodzaju, ale woda często służy jako obraz zbawienia w prorockich tekstach Starego Testamentu, zwłaszcza, choć nie wyłącznie, w Księdze Izajasza. Nie jest więc zaskakujące, że pierwszy sakrament chrześcijańskiej inicjacji powinien wykorzystywać wodę. Choć w Piśmie Świętym przeważnie kojarzy się ona z życiem, może również oznaczać śmierć. Rozdział drugi skoncentruje się zatem na niektórych tekstach Starego Testamentu, w których wody niosą śmierć albo co najmniej groźbę takiego zniszczenia. Związek między tym tematem a chrześcijańskim chrztem powinien być oczywisty, szczególnie w świetle Pawłowego rozumienia chrztu jako umierania i powstawania z martwych z Chrystusem (Rz 6,1–11; Kol 2,11–12). Jeden z najsłynniejszych epizodów w całym Piśmie Świętym, czyli przejście przez Morze Czerwone, kojarzy wodę z wyzwoleniem, ponieważ Bóg otwiera drogę pośrodku wód, aby poprowadzić Izraelitów do wolności. Wielu pierwszych chrześcijan, naprowadzonych słowami z 10 rozdziału Pierwszego Listu do Koryntian, widziało w tym wydarzeniu rodzaj chrztu. Co więcej, wejście do ziemi obiecanej opisane w Księdze Jozuego przywołuje obraz tej wcześniejszej przeprawy i spełnia ową nadzieję, na którą wskazuje wydarzenie z Morza Czerwonego. Te dwie historie, jak również wywodzące się z nich tradycje, będą tematem rozdziału trzeciego. Kilka tekstów chrzcielnych w Nowym Testamencie mówi również o chrzcie jako oczyszczeniu. Aby lepiej te teksty zrozumieć, w rozdziale czwartym przyjrzymy się starotestamentowemu pojęciu czystości zarówno rytualnej, jak i moralnej, by zobaczyć, jakie światło może ono rzucić na aspekty chrztu związane z oczyszczeniem. Taka typologia symboliki wody jest bez wątpienia sztuczna i – jak zobaczymy – kategorie te mocno się na siebie nakładają. Niemniej przed zaproponowaniem syntezy pomocne będzie omówienie każdego tematu z osobna.

W drugiej części książki skierujemy uwagę na Nowy Testament – skupimy się przede wszystkim, choć nie wyłącznie, na wyraźnych odniesieniach do chrztu. Dwa pierwsze rozdziały tej części, czyli piąty i szósty, poświęcone są ewangeliom, a dokładnie skupiają się na chrzcie Jezusa udzielonym przez Jana Chrzciciela oraz wszechobecnej symbolice wody w Ewangelii według św. Jana. W rozdziale siódmym zbadamy – z różnych perspektyw – motyw bycia ochrzczonym „w imię”, szczególnie w odniesieniu do starotestamentowego rozumienia imienia Pana. Według mnie łączenie chrztu z imieniem Boga oznacza, iż obrzęd ten odnosi się zarówno do obecności Boga, jak i do oddawania Mu czci. Podobnie jak wszystkie sakramenty, chrzest czerpie swoją moc z męki, śmierci i zmartwychwstania Chrystusa6. Nikt nie ukazuje tego związku wyraźniej niż św. Paweł. Jego rozumienie chrztu jako zjednoczenia wierzącego z tymi zbawczymi wydarzeniami będzie tematem rozdziału ósmego. By opisać, co się dzieje podczas chrztu, Paweł odwołuje się do obrazu umierania i zmartwychwstania z Chrystusem, a także do metaforyki ubioru. Na tym zagadnieniu skupimy się w rozdziale dziewiątym, gdzie przyjrzymy się tekstom chrzcielnym z listów do Galatów i Kolosan, a także innym fragmentom, w których Paweł używa języka ubioru jako sposobu napominania. Płynność tego obrazu sugeruje, iż istnieje ścisły związek między chrztem a życiem chrześcijańskim. Rozdział 10 zatrzymuje się na Pierwszym Liście św. Piotra, który według niektórych badaczy ma bliskie powiązanie z wczesnymi liturgiami chrzcielnymi. Bez względu na to, czy tak jest, czy nie, Pierwszy List św. Piotra zawiera ważne stwierdzenie na temat chrztu (1 P 3,21), a także rozwija temat nowego narodzenia, który inne teksty Nowego Testamentu łączą z chrztem. Dodatkowo list ten rozwija rozumienie Kościoła jako świątyni i królewskiego kapłaństwa. Pierwszy List św. Piotra służy więc jako odpowiednie przejście do rozdziału 11, w którym omawiam nowotestamentowe rozumienie czystości w odniesieniu do chrztu. Podczas gdy prawo Mojżesza mówi szeroko o dwóch rodzajach czystości: rytualnej i moralnej, teksty Nowego Testamentu dotyczące chrztu wydają się skupiać prawie wyłącznie na czystości jako kategorii etycznej. Niemniej jednak etyczne rozumienie czystości nadal pozostaje w związku z rytuałem, ponieważ chrzest służy za wejście do chrześcijańskiego kultu. Ostatni rozdział tego studium został poświęcony różnym przedstawieniom jedności chrzcielnej u św. Pawła. Dla niego chrzest jest ukierunkowany na jedność – uzdrowienie podziałów między Żydami a poganami, a także między ludźmi o bardzo różnym pochodzeniu. Nie jest to jednak jedność, która niweluje różnice. Jedność, do jakiej prowadzi chrzest, charakteryzuje się raczej różnorodnością darów i ról. Wszystkie te role służą wspieraniu misji Kościoła polegającej na przyprowadzaniu innych ludzi do uzdrawiającej jedności z Chrystusem.

Namaszczenie chrzcielne

Sakrament chrztu, zarówno historycznie, jak i w dzisiejszej praktyce Kościoła katolickiego, obejmuje szereg obrzędów: egzorcyzmy, ubranie w białą szatę, namaszczenie olejem oraz inne czynności, w tym czytania z Pisma Świętego. Natomiast centralnym aktem tego sakramentu jest skąpanie w wodzie, czy to przez polewanie, czy przez zanurzanie. Chociaż wcześniejsze prace na temat chrztu słusznie obejmują nowotestamentowe odniesienia do namaszczenia lub opieczętowania (np. 2 Kor 1,22), ja zasadniczo ograniczę to studium do fundamentalnej symboliki wody. Zobaczymy jednak, że nawet w tekstach, które mówią tylko o wodzie, idea namaszczenia nie okazuje się odległa. Chrzest Chrystusa jest Jego królewskim pomazaniem, a my w naszym chrzcie zostajemy do Niego przyłączeni, namaszczeni, aby Mu służyć i królować z Nim jako część nowego stworzenia, którego On jest pierworodnym. Wody chrztu są źródłem zbawienia jako instrument: czerpią moc z autentycznego źródła – Chrystusa, który paradoksalnie daje nam nowe życie przez śmierć. Wyzwala nas i przygotowuje do oddawania czci w Jego nowej świątyni.

PRZYPISY

1 Podstawowym źródłem cytatów biblijnych w polskim tłumaczeniu jest _Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia_, Pallottinum, Poznań 2003, wydanie online. Inne przekłady występują wówczas, gdy są bliższe cytatowi angielskiemu lub/i treści książki. Ich źródła zostały oznaczone skrótami (zob. Skróty) – przyp. tłum.

2 Arystoteles, _Metafizyka_, ks. I, 983b.

3 Wiele studiów nad chrztem bada zjawisko „chrztu prozelitów”, tu jednak nie będzie o nim mowy. Nie uważam, by te paralele szczególnie rozjaśniały biblijną teologię chrztu. Czytelnikom zainteresowanym owym tematem proponuję książkę G.R. Beasleya-Murraya: _Baptism in the New Testament_ (Eerdmans, Grand Rapids 1962), s. 18–31.

4 J. Daniélou, _The Bible and the Liturgy_, University of Notre Dame Press, Notre Dame 1956, s. 71.

5 R.B. Hays, _Reading Backwards. Figural Christology and the Fourfold Gospel Witness_, Baylor University Press, Waco 2014.

6 KKK, 1115.

7 Klasycznym studium obrazu wody jako chaosu i jego związku z eschatologią jest książka Hermanna Gunkela _Schöpfung und Chaos in Urzeit und Endzeit_, Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1921. Na temat niedawnej krytyki niektórych koncepcji Gunkela zob. D.T. Tsumura, _Creation and Destruction. A Reappraisal of the_ Chaoskampf _Theory in the Old Testament_, Eisenbrauns, Winona Lake 2005.

8 NRSV: „a wind from God”, ale w przypisie podano alternatywnie: „the spirit of God” albo „a mighty wind” i tę drugą opcję cytuje tu autor – przyp. tłum.

9 Język, jakim tekst mówi o tym wietrze, jest niejednoznaczny, co z różnych powodów skłoniło późniejszych czytelników do zinterpretowania „wiatru” z Rdz 1,2 jako odniesienia do Ducha Bożego (rzeczywiście, użyte tu hebrajskie wyrażenie może być odczytane dosłownie jako „Duch Boży”, i tak robią starsze tłumaczenia, takie jak RSV i KJV). Podobnie jak w wielu starożytnych językach, w języku hebrajskim jedno słowo (ruaḥ) może mieć kilka znaczeń: „oddech, tchnienie”, „wiatr” lub „duch”. Przydawka _elohim_ znaczy dosłownie „bóg” albo „bogowie”, ale może być również użyta w funkcji stopnia najwyższego (stąd tłumaczenie „potężny wiatr”).

10 Krótką dyskusję na ten temat można znaleźć w książce Clausa Westermanna _Genesis 1–11. A Commentary_, przeł. John J. Scullion, Augsburg, Minneapolis 1984, s. 215–219.

11 Zob. G.J. Wenham, _Genesis 1–15_, WBC 1, Word, Waco 1987, s. 64–65; C. Westermann, _Genesis 1–11_, s. 217.

12 Na temat związku między rzekami a sanktuarium zob. G.J. Wenham, _Sanctuary Symbolism in the Garden of Eden Story_, w: _I Studied Inscriptions from before the Flood. Ancient Near Eastern, Literary, and Linguistic Approaches to Genesis 1–11_, red. R.S. Hess, D.T. Tsumura, Eisenbrauns, Winona Lake 1994, s. 399–404.

13 Tertulian, _O chrzcie_, 3, przeł. E. Stanula, w: _Wybór pism_, PSP t. 5, ATK, Warszawa 1970, s. 135.

14 NRSV, chcąc zachować język inkluzywny, określa podmiot czasowników zaimkami w liczbie mnogiej. Niestety zaciemnia to fakt, że w psalmie użyto rzeczownika rodzaju męskiego _ish_, który został później zinterpretowany mesjanistycznie.

15 W całej książce kursywa w cytatach biblijnych oznacza tekst wyróżniony przeze mnie – autora.

16 Obszerne omówienie symboliki starożytnych baptysteriów można znaleźć w: R.M. Jensen, _Living Water. Images, Symbols, and Settings of Early Christian Baptism_, Supplements to Vigiliae Christianae 105, Brill, Leiden 2011, zwł. s. 233–287.

17 Zob. rozdz. 7 książki.

18 L.M. Morales, _Who Shall Ascend the Mountain of the Lord? A Biblical Theology of the Book of Leviticus_, New Studies in Biblical Theology, InterVarsity, Downers Grove 2015, s. 19.

19 Zob. rozdz. 6 i 11.

20 Księga Izajasza 1–12. To jest standardowy podział. Krótkie omówienie struktury tej księgi, zwłaszcza jej pierwszej połowy, podaje Ch.R. Seitz, _Isaiah 1–39_, IBC, John Knox, Louisville 1993, s. 7–10.

21 Na temat symboliki świątyni w ogrodzie z Księgi Rodzaju 2–3 zob. wspomnianą już pracę G. Wenhama _Sanctuary Symbolism_ oraz: J.D. Levenson, _Sinai and Zion. An Entry into the Jewish Bible_, Harper & Row, San Francisco 1987, s. 143–44.

22 O związku między tą wyrocznią a Iz 40 pisze B.S. Childs w książce _Isaiah_, OTL, Westminster John Knox, Louisville 2001, s. 299–300.

23 J. Blenkinsopp, _Isaiah 40–55. A New Translation with Introduction and Commentary_, AB 19A, Doubleday, New York 2002, s. 203.

24 Powrócimy do tego tekstu w rozdz. 3, by zastanowić się nad nim z perspektywy wyjścia z Egiptu.

25 W angielskim tekście źródłowym (za NRSV): _rivers_; w Biblii Pierwszego Kościoła (dalej w tekście: BPK): _rzeki_ – przyp. tłum.

26 J.T. Willis, _Images of Water in Isaiah_, Lexington Books, Lanham 2017, s. 98.

27 Zob. B.W. Anderson, _Exodus Typology in Second Isaiah_, w: _Israel’s Prophetic Heritage. Essays in Honor of James Muilenburg_, red. B.W. Anderson, W. Harrelson, Harper & Brothers, New York 1962, s. 177–195, zwł. 181–184.

28 Na temat związku między śmiercią i wygnaniem zob. K.J. Turner, _The Death of Deaths in the Death of Israel. Deuteronomy’s Theology of Exile_, Wipf & Stock, Eugene 2010.

29 _List_ 63.8, w: Cyprian, _Listy_, przeł. W. Szołdrski, PSP t. 1, ATK, Warszawa 1969, s. 206.

30 Zob. J. Willis, _Images of Water in Isaiah_, s. 102.

31 Tamże, s. 103.

32 L. DiPaolo Jr., _Images of Water in the Psalms_, „The Bible Today” 2015, nr 53, s. 207–212, tu 209.

O AUTORZE

ISAAC AUGUSTINE MORALES OP – wychował się na przedmieściach Chicago (Illinois, USA). Ukończył studia z inżynierii lądowej na Uniwersytecie Duke, a następnie uzyskał tytuł magistra teologii na Uniwersytecie Notre Dame oraz doktorat z Nowego Testamentu ponownie na Uniwersytecie Duke. Wykładał w katedrze teologii na Marquette University. Do Zakonu Kaznodziejskiego wstąpił w 2012 roku, a w maju 2018 roku przyjął święcenia kapłańskie. Od tego czasu pracuje jako adiunkt w katedrze teologii Providence College.