MENU
Nasze ceny
Przeczytaj fragment on-line
-
nowość
-
promocja
Biblia i pojednanie. Źródło miłosierdzia - ebook
Wydawnictwo:
Tłumacz:
Format:
EPUB
Data wydania:
21 września 2026
Biblia i pojednanie. Źródło miłosierdzia - ebook
Dzieje człowieka są historią upadków i powrotów do Boga. Doświadczenia biblijnych postaci – od Adama i Ewy, przez Dawida i Hioba, aż po bohaterów Nowego Testamentu – należą do jednej, spójnej opowieści, która nadal trwa, a my jesteśmy jej częścią. Uczymy się przyjmować Boże działanie i odpowiadać na nie.
James B. Prothro odsłania jedność Starego i Nowego Testamentu, przedstawiając Biblię jako historię oczekiwania i spełnienia w osobie Chrystusa.
| Kategoria: | Wiara i religia |
| Zabezpieczenie: |
Watermark
|
| ISBN: | 978-83-7906-928-6 |
| Rozmiar pliku: | 1,6 MB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
WSTĘP OD REDAKTORÓW SERII
_Jeden z żołnierzy włócznią przebił Mu bok i natychmiast wypłynęła krew i woda._
Ewangelia według św. Jana 19,34
Przejmujący obraz przebitego boku Jezusa przez wieki karmił duchową wyobraźnię niezliczonych wiernych. Ewangelista wyjaśnia: „Stało się to bowiem, aby się wypełniło Pismo” (J 19,36). Święty Tomasz z Akwinu podąża za tą myślą i dochodzi aż do porównania otwartego serca Chrystusa do Pisma jako całości, ponieważ Jego męka odsłania tajemną głębię trynitarnej miłości Boga ukrytej w słowie – zarówno spisanym, jak i wcielonym. Ojcowie Kościoła – podobnie łacińscy, greccy, jak również syryjscy – także widzieli w wypłynięciu krwi i wody symbol sakramentów kultu chrześcijańskiego. Z boku Chrystusa umarłego na krzyżu Boskie życie zostało udzielone ludzkości. Bok Chrystusa jest źródłem życia Boga, które wierzący otrzymują z Jego łaski przez pokorne, ludzkie znaki Słowa i Sakramentu. Rozpoznanie życiodajnej symbiozy między Pismem Świętym a sakramentem, tak wyraźnie poświadczonej w nauczaniu ojców Kościoła, okazało się trudne do utrzymania we współczesnym świecie. Jakkolwiek Kościół mocno podkreśla jedność Słowa i Sakramentu, „wierni nie są zawsze świadomi tej więzi”, więc „nader stosowne jest zgłębienie więzi między słowem i sakramentem, zarówno w działalności duszpasterskiej Kościoła, jak w badaniach teologicznych” (Benedykt XVI, _Verbum Domini_, 53). Niniejsza seria wydawnicza chce się przyczynić do tego „zgłębiania” – i zaprezentować teologię biblijną każdego z siedmiu sakramentów.
Jedną z klasycznych definicji teologii jest „wiara szukająca zrozumienia”. Teologia katolicka działa w przekonaniu, iż depozyt wiary – ten, który teologia stara się zrozumieć – został doprowadzony do pełni w Jezusie Chrystusie, jest wiarygodnie przekazywany w Piśmie Świętym i Tradycji oraz autentycznie interpretowany przez Urząd Nauczycielski Kościoła (zob. _Dei Verbum_, 7–10). W związku z tym nauczanie Kościoła katolickiego jest _initium fidei_, czyli punktem wyjścia wiary do refleksji teologicznej. Zasadniczym celem tej serii jest nie wykazanie prawdy katolickiej doktryny sakramentalnej, ale jej pełniejsze zrozumienie. Krótko mówiąc – chcemy pogłębić docenianie Bożych darów i wezwania płynącego z sakramentów poprzez odnowione spotkanie z Jego Słowem w Piśmie.
Tomy tej serii badają zatem głębokie korzenie sakramentów w objawieniu Starego i Nowego Testamentu. Ponieważ studium Pisma powinno zawsze być „duszą teologii świętej” (_Dei Verbum_, 24), używamy wyrażenia „teologia biblijna”, by wskazać, że nasz cykl włącza się w teologiczne czytanie Biblii w celu ożywienia zrozumienia sakramentów. Wytyczne dla takiej teologicznej interpretacji Pisma Świętego określa _Katechizm Kościoła katolickiego_ 112–14 (por. _Dei Verbum_, 12): należy zwracać uwagę (1) na całą treść i jedność Pisma Świętego, (2) na żywą Tradycję całego Kościoła oraz (3) na analogię wiary. Rozwińmy więc w kilku słowach każde z tych kryteriów.
Zgodnie z charakterem serii jako „teologii biblijnej” treść i jedność Pisma Świętego jest tym kryterium, które w znacznym stopniu określa strukturę każdego tomu. _Katechizm_ podaje pomocne streszczenie naszego podejścia do tego kryterium. Podążając za „Boską pedagogią zbawienia”, autorzy poszczególnych książek serii próbują wyjaśnić, w jaki sposób znaczenie siedmiu sakramentów, podobnie jak wszystkich znaków i symboli liturgicznych, „ma swoje korzenie w dziele stworzenia i w kulturze ludzkiej, ukonkretnia się w wydarzeniach Starego Przymierza, a w pełni objawia w osobie i dziele Chrystusa” (KKK, 1145). Każdy tom bada (a) wątki Starego Testamentu (w tym między innymi zarysowane figury sakramentów), które (b) osiągają swoje spełnienie w posłudze, a nade wszystko w paschalnej tajemnicy wcielonego Chrystusa.
Przyjęcie przez nas nauczania Kościoła na temat sakramentów sprawia, że kościelna Tradycja odgrywa w tych książkach integralną rolę w podejściu do Biblii. Mówiąc bardziej konkretnie – wyróżnione w nich teksty proponują wybrane ilustracje z nauczania i praktyki Kościoła postbiblijnego; ukazują, nieraz zaskakujące, sposoby, w jakie Tradycja urzeczywistnia ciągłe przyjmowanie przez Kościół biblijnego Słowa.
W przypadku sakramentów dbałość o analogię wiary oznacza między innymi pamiętanie zawsze o ich początku i końcu w wiecznym życiu Najświętszej Trójcy, o ich związku z misjami Syna i Ducha, ich kościelnym kontekście, doksologicznym charakterze, soteriologicznym celu, o ich powołaniowym znaczeniu i eschatologicznym horyzoncie.
Seria adresowana jest do szerokiego grona czytelników. Chociaż jej głównymi odbiorcami są katolicy obrządku rzymskiego, mamy nadzieję, że docenią ją również inni, zwłaszcza katolicy obrządków nierzymskich, a także chrześcijanie wschodni, którzy nie są w pełnej komunii z biskupem Rzymu, ale mają zbliżoną teorię i praktykę sakramentalną. Protestanccy chrześcijanie oczywiście znacznie się różnią w swoich poglądach na kult sakramentalny, a więc ich odbiór prawdopodobnie też będzie odmienny. Mamy nadzieję, że seria ta pomoże wierzącym protestantom przynajmniej lepiej zrozumieć, w jaki sposób katolickie nauczanie o sakramentach rodzi się z Pisma Świętego i jest przez nie ożywiane.
Modlimy się, aby wszyscy czytelnicy tych książek wspólnie rozkoszowali się sycącym pokarmem słowa Bożego (por. Iz 55,2), aby szukali jedności w wierze i miłości, do której jesteśmy wezwani przez nasz wspólny chrzest zanurzający w życie Trójcy Przenajświętszej. Bogu niech będzie chwała!
Timothy C. Gray
John Sehorn
PODZIĘKOWANIA
Jestem wdzięczny Jimowi Kinneyowi z Baker Academic oraz redaktorom serii, Timowi Grayowi i Johnowi Sehornowi, za zaproszenie mnie do napisania tego tomu. Moje akademickie rozważania nad grzechem oraz sposobem, w jaki jest on przezwyciężany w usprawiedliwieniu i pojednaniu, rozpoczęły się przed laty wraz z moją pracą doktorską, lecz nie obejmowały one sakramentu ani całego kanonu biblijnego. Praca badawcza i pisanie tej książki były dla mnie doświadczeniem kształtującym i pozytywnie wpłynęły na moją własną pobożność.
Szczególnie jestem wdzięczny Johnowi Sehornowi, który uważnie przeczytał każde słowo tej książki, rozdział po rozdziale. Pomimo napiętego grafiku konsekwentnie oferował pomocne spostrzeżenia, krytykę i zachętę, które pozytywnie wpłynęły na efekt końcowy. Dziękuję moim kolegom: Michaelowi Barberowi, Markowi Giszczakowi, Israelowi McGrewowi i Brantowi Pitre za dyskusje na temat Hioba, Mateusza i teologii biblijnej. Rozmowy z patrologami: Elizabeth Klein, Christopherem Mooneyem i Carlem Vennerstromem zainspirowały (a czasami skorygowały) moją lekturę tekstów pozabiblijnych. Podziękowania należą się również Matthew Leveringowi i Academy of Catholic Theology za zaproszenie mnie do przygotowania i przedstawienia moich przemyśleń na temat tego, jak mogłaby wyglądać sakramentalna „teologia biblijna”.
Zespół wydawnictwa Baker Academic był wymarzonym partnerem we współpracy przy doprowadzeniu tej książki do wydania. Jim Kinney był niezwykle cierpliwy, wspierający i profesjonalny. To samo można powiedzieć o zespole redaktorów, grafików i odpowiedzialnych za skład. Szczególne podziękowania należą się Timowi Westowi i Shannon Lee, którzy pracowali nad rękopisem i sugerowali poprawki, a także Pauli Gibson, która zaprojektowała piękną okładkę.
Duchowe i emocjonalne wsparcie, jakie otrzymałem, pisząc tę książkę, sprawiło, że pisanie jej było dla mnie radością, pomimo innych trudności. Chciałbym szczególnie podziękować mojemu proboszczowi, ks. Danielowi Cardowi, i naszemu kapelanowi, ks. Jamesowi Claverowi. Dają oni dobre lekarstwo w konfesjonale. Zawsze spotykam w nich miłosierdzie Boże. Jestem wdzięczny mojej żonie, Ashley, która zawsze jest przy mnie, za jej miłość, cierpliwość oraz wsparcie w mojej pracy i pomyślności.
Ta książka jest dedykowana mojej ukochanej córce Elizabeth.
Niech Słowo Boże zawsze napełnia Was nadzieją w Jego wielorakie miłosierdzie.
SKRÓTY
AB Anchor Bible
ABD _Anchor Bible Dictionary_, red. David Noel Freedman, 6 tomów,
Doubleday, New York 1992.
BMSEC Baylor-Mohr Siebeck Studies in Early Christianity
BZNW Beihefte zur Zeitschrift für die neutestamentliche Wissenschaft
CBQ Catholic Biblical Quarterly
CBTS A Catholic Biblical Theology of the Sacraments
KKK Katechizm Kościoła Katolickiego
ConBNT Coniectanea Neotestamentica
ConcC Concordia Commentary
ECC Eerdmans Critical Commentary
FC Fathers of Church
ICC International Critical Commentary
JBL Journal of Biblical Literature
JSOT Journal for the Study of the Old Testament
JSOTSup Sup Journal for the Study of the Old Testament Supplement Series
LHBOTS The Library of Hebrew Bible/Old Testament Studies
LNTS The Library of New Testament Studies
NIB _The New Interpreter’s Bible_, red. Leander E. Keck, 12 tomów,
Abingdon, Nashville 1994–2004.
NICNT New International Commentary on the New Testament
NICOT New International Commentary on the Old Testament
NIGTC New International Greek Testament Commentary
NovTSup Supplements to Novum Testamentum
NPNF2 _Nicene and Post-Nicene Fathers_, Seria 2
NSBT New Studies in Biblical Theology
NTL New Testament Library
NTM New Testament Monographs
NTS New Testament Studies
OTL Old Testament Library
OtSt Oudtestamentische Studiën
PHSC Perspectives on Hebrew Scriptures and Its Contexts
RBS Resources for Biblical Study
SP Sacra Pagina
TBei Theologische Beitrage
TDNT _Theological Dictionary of the New Testament_, red. Gerhard Kittel
i Gerhard Friedrich, tłum. Geoffrey W. Bromiley, 10 tomów,
Eerdmans, Grand Rapids 1964–1976.
WBC Word Biblical Commentary
WUNT Wissenschaftliche Untersuchungen zum Neuen TestamentPRZYPISY
* Jeśli nie zaznaczono inaczej, teksty biblijne podaję za: _Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu_. _Biblia Tysiąclecia_, wyd. piąte na nowo opracowane i poprawione, Pallottinum, Poznań 2003 – przyp. tłum.
1 David W. Fagerberg, _The Sacramental Life_, w: _The Oxford Handbook of Catholic Theology_, red. Lewis Ayres, Medi Ann Volpe, Oxford University Press, New York 2019, s. 253.
2 Por. KKK 1423–1424.
3 Por. Adhortacja apostolska, _Evangelii Gaudium_, Ojca Świętego Franciszka, 44, w: https://www.vatican.va/content/francesco/pl/apost_exhortations/documents/papa-francesco_esortazione-ap_20131124_evangelii-gaudium.html .
4 Jan Paweł II, _Dives in misericordia_, 13, w: https://www.vatican.va/content/john-paul-ii/pl/encyclicals/documents/hf_jp-ii_enc_30111980_dives-in-misericordia.html .
5 _Konstytucja dogmatyczna o Kościele Lumen Gentium_, 2, w: _Sobór Watykański_ II_. Konstytucje. Dekrety. Deklaracje. Tekst polski. Nowe tłumaczenie_, Pallottinum, Poznań 2002, s. 104–105.
6 Por. KKK 357.
7 _Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes, 12,_ w: _Sobór Watykański_ II_. Konstytucje. Dekrety. Deklaracje…_, s. 534.
8 Por. Stephen G. Dempster, _Dominion and Dynasty: A Theology of the Hebrew Bible_, NSBT 15, InterVarsity, Downers Grove, IL 2003, s. 56–62.
9 Por. KKK 356–357.
10 Michael Dauphinais, Matthew Levering, _Holy People, Holy Land: A Theological Introduction to the Bible_, Brazos, Grand Rapids 2005, s. 35. Zob. KKK 400.
11 Sobór Trydencki, _Dekret o usprawiedliwieniu_, Sesja VI, 1, w: _Breviarium Fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła_ VII, 59, red. S. Głowa, I. Bieda, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 1988, s. 314.
12 KKK 1701.
13 np. KKK 518, 705, 708, 2566.
14 _Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes_, _13,_ w: _Sobór Watykański_ II_. Konstytucje. Dekrety. Deklaracje…_, s. 534–535.
15 Zob. Sobór Trydencki, _Dekret o grzechu pierworodnym_, Sesja V, w: _Breviarium Fidei…_, s. 200–203.
16 Por. Encyklika, _Lumen Fidei_, Ojca Świętego Franciszka, 19, w: https://opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/franciszek_i/encykliki/lumen_fidei_29062013 .
17 Sobór Trydencki, _Dekret o usprawiedliwieniu_, Sesja VI, 8, w: _Breviarium Fidei…_, s. 318–319.
18 KKK 1428.
19 Zob. Konstytucja dogmatyczna o Kościele _Lumen Gentium_, 11, 22, w: _Sobór Watykański_ II_. Konstytucje. Dekrety. Deklaracje…_, s. 113–114, 123–125.
20 Franciszek, _Miłosierdzie to imię Boga. Rozmowa z Andreą Torniellim_, tłum. Joanna Ganobis, Znak, Kraków 2016, s. 43.
21 Bernhard Poschmann, _Penance and the Anointing of the Sick_, tłum. Francis Courtney, Herder History of Dogma, Herder & Herder, New York 1964, s. 2.
22 Allan D. Fitzgerald, _Penance_, w: _The Oxford Handbook of Early Christian Studies_, red. Susan Ashbrook Harvey, David G. Hunter, Oxford University Press, New York 2008, 802.
23 Porównaj ten wątek także w księdze pochodzącej z pierwszego stulecia, _Didache_ IV.6; XIV.1, w: _Pierwsi świadkowie. Wybór najstarszych pism chrześcijańskich_, tłum. A. Świderkówna, Znak, Kraków 1988, s. 42 i 50.
24 Np. Tertulian, _Lekarstwo na ukucie skorpiona_, 10, tłum. W. Myszor, w: tegoż, _Wybór pism _II_,_ tłum. ks. A.C. Guryn, ks. W. Myszor, ks. K. Obrycki, ks. E. Stanula, ATK, Warszawa 1983, s. 135–139; Tertulian, _O wstydliwości_, XXI, tłum. ks. Kazimierz Obrycki, w: tegoż, _Wybór pism _III, tłum. zespół, Wyd. UKSW, Warszawa 2007, s. 244–246; Orygenes, _Komentarz do Ewangelii według_ Mateusza, tłum. Katarzyna Augustyniak, WAM, Kraków 1998, s. 193–197 (XIII, 30–31); Św. Cyprian, _Listy_, tłum. Władysław Szołdrski CSsR, ATK, Warszawa 1969, s. 63–66 i 71–73 (Listy 15 i 19). Pierwszy Sobór Nicejski określił okresy pokuty oraz zasady dotyczące ponownego przyjęcia do wspólnoty w niektórych przypadkach (np. kanony 11–14). Zob. Henryk Pietras SJ, _Sobór Nicejski (325). Kontekst religijny i polityczny. Dokumenty. Komentarze_, WAM, Kraków 2013, s. 148–149, 154–158. Co godne uwagi, Sobór zalecał także regularne synody biskupów, które miały nadzorować, aby żaden z nich nie ekskomunikował wierzącego, kierując się jedynie „małodusznością, chęcią rywalizacji lub też jakimś innym uczuciem niechęci” (Kanon 5), zamiast pobożnie wypełniać swoje obowiązki (zob. Henryk Pietras SJ, _Sobór Nicejski (325)…_, s. 148).
25 Zob. Siedem sposobów (w tym chrzest, męczeństwo i pojednanie sakramentalne), jakie wymienia Orygenes, poprzez które odpuszczane są grzechy, w: tegoż, _Homilie o Księdze Kapłańskiej_, tłum. Stanisław Kalinkowski, WAM, Kraków 2013, s. 25–27 (II, 4).
26 Zob. badania związane z tym okresem: Poschmann, _Penance…_, s. 19–121; Karl Rahner, _Penance in the Early Church_, tłum. Lionel Swain, Theological Investigations 15, Crossroad, New York 1982.
27 Ciekawe w tym miejscu jest porównanie _Pasterza Hermasa_ VI, XXXI (Widzenie Drugie, 2 ; Przykazanie Czwarte, 30, w: _Pierwsi świadkowie…_, s. 271–272, który dopuszczał tylko jedno sakramentalne pojednanie po chrzcie, po którym zbawienie będzie trudne i wyjątkowe. Tertulian zgadzał się tylko na jedno pojednanie po chrzcie, lecz w swoim późniejszym dziele odrzucił nawet _Hermasa_ jako zbyt pobłażliwego, ponieważ _Hermas_ dopuszczał do pojednania nawet po cudzołóstwie, podczas gdy Tertulian nie widział możliwości pokuty za tak ciężki grzech (zob. Tertulian, _O wstydliwości_, I, 6; XVIII, 18; XX, 2…, s. 199–200, 238, 242).
28 Odnośnie do obrazu „deski ratunku” zob. Tertulian, _O pokucie_, 4, tłum. o. Emil Stanula CSsR, w: tegoż, _Wybór pism_, tłum. Emil Stanula CSsR, Wojciech Kania, Wincenty Myszor, ATK, Warszawa 1970, s. 180.
29 Św. Jan Chryzostom, _Do Teodora po jego upadku_, I,15 w: tegoż, _Wybór pism_, tłum. ks. Henryk Paprocki, ks. Wojciech Kania, wstęp i opracowanie Henryk Paprocki, Anna Słomczyńska, ATK, Warszawa 1974, s. 218.
30 Te (i inne) teksty biblijne służą do zalecania nadziei zamiast rozpaczy w liście Jana Chryzostoma, _Do Teodora po jego upadku_ oraz do odparcia twierdzeń rygorystów w _De paenitentia_ Pseudo-Ambrożego (łaciński tekst _De paenitentia_ Pseudo-Ambrożego nie został przetłumaczony na język polski – przyp. tłum.).
31 Tak Poschmann, _Penance…_, s. 56–57.
32 Por., np., Hbr 12,13; Jk 5,16; Tertulian, _O pokucie_,10…, s. 189–190; Orygenes, _Homilie o Księdze Kapłańskiej…_, s. 25–27 (II, 4); _Apoftegmaty Ojców Pustyni_, t. 1: _Gerontikon, Księga_ Starców, tłum. s. Małgorzata Borkowska OSB, Tyniec Wyd. Benedyktynów, Kraków 1994, s. 465 (Amma Synkletyka, 3).
33 Kształt i zastosowanie sakramentu we współczesnym rycie rzymskim można prześledzić zwłaszcza w odniesieniu do praktyk celtyckich z VI wieku (zob. Poschmann, _Penance…_, s. 124–138).
34 Pius XII, _Mystici corporis Christi_, 75, w: https://opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/pius_xii/encykliki/mystici_corporis_29061943, (dostęp – 3.03.2026). Por. KKK 1458.
35 Tak jak wiara jest łaską, otrzymaną w umyśle i woli dzięki Duchowi Świętemu (np. Dz 16,14; 1 Kor 12,3), tak samo są nią skrucha i nawrócenie. Dla kogoś, kto zgrzeszył lekko i nie utracił życia w łasce wlanej przez zamieszkującego w nim Ducha Świętego, żal i pokuta są owocami tej wlanej łaski działającej w nim. Dla kogoś, kto zgrzeszył śmiertelnie, niedoskonała skrucha jest także „darem Boga i poruszeniem Ducha Świętego. Nie zamieszkuje On jeszcze wtedy w duszy, lecz zsyła poruszenie” (Sobór Trydencki, _Nauka o sakramencie pokuty_, Sesja XIV, 4, w: _Breviarium Fidei…_, s. 437; por. Sobór Trydencki, _Dekret o usprawiedliwieniu_, Sesja VI, 14, w: tamże, s. 323–324; KKK 1432, 1453). Można porównać łaski aktualne i poruszenia Ducha, przez które Bóg skłania niewierzących do szukania chrztu jeszcze przed zamieszkaniem Ducha i otrzymaniem łaski wlanej (np. przez głoszenie słowa, rozważanie przykazań Bożych w rachunku sumienia, uczucia wstydu lub doświadczenie miłości Boga, które budzą pragnienie pojednania). Brak uwagi wobec takich łask aktualnych i przygotowania prowadzi do teologicznej trudności: jak wyjaśnić, w jaki sposób ktoś, kto nie ma łaski (wlanej), może właściwie żałować i wyznać grzechy, skoro sama wiara i nawrócenie są łaską, np. argument Tomasza z Akwinu, według którego łaska wlana w akcie rozgrzeszenia po spowiedzi działa wstecznie, pobudzając do samego wyznania. (zob. Poschmann, _Penance…_, s. 171–172). Na temat łaski rzeczywistej i habitualnej zob. KKK 2000–2001.
36 Por. John B. Sheerin, _The Sacrament of Freedom: A Book on Confession_, Bruce Publishing, Milwaukee 1961, s. 89. Podobnie, choć mowa tam o pokucie, która prowadzi dorosłych do chrztu, zob. związek między skruchą a cnotami teologalnymi w Sobór Trydencki, _Dekret o usprawiedliwieniu_, Sesja VI, 6, w: _Breviarium Fidei…_, s. 316–317.
37 Sobór Trydencki, _Nauka o sakramencie pokuty_, Sesja XIV, 5, w: _Breviarium Fidei…_, s. 437–438.
38 To jeden z powodów, dla których Kościół odradza nabożeństwa pojednania, podczas których kapłan udziela rozgrzeszenia wielu osobom jednocześnie, po uprzednim ogólnym wyznaniu grzechów, z wyjątkiem sytuacji koniecznych. Zob. np. Jan Paweł II, _Reconciliatio et paenitentia_, 33, w: https://www.vatican.va/content/john-paul-ii/pl/apost_exhortations/documents/hf_jp-ii_exh_02121984_reconciliatio-et-paenitentia.html (dostęp: 3.03.2026).
39 Zob. Jana M. Bennett, David Cloutier, _Naming Our Sins: How Recognizing the Seven Deadly Vices Can Renew the Sacrament of Reconciliation_, Catholic University of America Press, Washington 2019.
40 Przebaczenie nie jest uzależnione od odbycia pokuty ani od tego, jak gorliwie się ją odprawia, choć może to wpłynąć na stopień skuteczności jej uzdrawiającej mocy. Rygorystyczne stanowisko jansenistów negujące ważność rozgrzeszenia przed zadośćuczynieniem zostało potępione (zob. Robert L. Fastiggi, _The Sacrament of Reconciliation: An Anthropological and Scriptural Understanding_, Hillenbrand, Chicago 2017, s. 67–68). Krew Chrystusa, a nie nasze akty „zadośćuczynienia”, płaci za winę grzechu (Jan Paweł II, _Reconciliatio et paenitentia_, 31). Jednakże rozgrzeszenie wymaga wcześniejszego _przyjęcia_ wyznaczonej pokuty i _intencji_ jej wykonania. Ta gotowość jest elementem naszego żalu i pragnienia pojednania, by ponownie żyć jako dzieci Boże (zob. poniżej).
41 Nadal jest to aktualne w niektórych obrządkach wschodnich, gdzie stosuje się modlitwę błagalną, aby podkreślić, że to „Chrystus, a nie kapłan, jest prawdziwym szafarzem sakramentu” (Fastiggi, _Reconciliation…_, s. 51).
42 Zob. Lawrence Feingold, _Touched by Christ: The Sacramental Economy_, Emmaus Academic, Steubenville 2021, s. 25, 196–197.
43 Sobór Florencki, _Dekret dla Ormian_, w: _Breviarium Fidei…_, s. 430; Sobór Trydencki, _Nauka o sakramencie pokuty_, Sesja XIV, 3, w: tamże, s. 435–436. Na temat materii i formy w teologii sakramentalnej zob. Feingold, _Touched by Christ…_, s. 134–38, 151–52; Roger W. Nutt, _General Principles of Sacramental Theology_, Catholic University of America Press, Washington 2017, s. 66–73.
44 Sobór Trydencki określa to odnowienie osoby, która popełniła grzech śmiertelny, jako swego rodzaju ponowne usprawiedliwienie (Sobór Trydencki, _Dekret o usprawiedliwieniu_, Sesja VI, 14, w: _Breviarium Fidei…_, s. 323–324).
45 Sheerin, _Sacrament of Freedom…_, s. 20.
46 Paweł VI, _Paenitemini_, II, w: https://opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/pawel_vi/konstytucje/paenitemini_17021966 (dostęp: 3.03.2026).
47 Tamże, I.
48 Jan Paweł II, _Reconciliatio et paenitentia_, 31 (kursywa w oryginale).
49 Zob. KKK 1470. Chociaż termin „czyściec” pojawia się później, pojęcie ostatecznego oczyszczenia w procesie wkraczania duszy do szczęśliwości – bycia ostatecznie uzdrowionym ze wszystkich nieczystości i dopełnienia wszelkiej pozostałej kary za nasze grzechy – zostało wcześniej potwierdzone, zwłaszcza w rozważaniach na temat pokuty (sakramentalnej lub innej). Por. Klemens Aleksandryjski, _Kobierce zapisków filozoficznych dotyczących prawdziwej wiedzy_, 2 (Kobierzec VII, X, 56), tłum. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Pax, ATK, Warszawa 1994, s. 262–263; Orygenes, _Homilie do_ Jeremiasza, 20.9, w: tegoż, _Homilie do Księgi Jeremiasza. Komentarz do Lamentacji Jeremiasza. Homilie o Księgach Samuela i Księgach Królewskich_, tłum. ks. Emil Stanula, ATK, Warszawa, s. 187–190; Laktancjusz, _Podstawy nauki Bożej_, Księgi I–III, tłum. Jerzy Wojtczak-Szyszkowski, Wyd. Naukowe UKSW, Warszawa 2023 (całe dzieło składa się z siedmiu ksiąg, a odwołanie się autora dotyczy Księgi Siódmej, 21). W języku polskim mamy jeszcze tłumaczenie fragmentów z wszystkich ksiąg, ale nie ma w nim interesującego nas fragmentu, zob. Laktancjusz, _Streszczenie Boskich Instytucji_, w: tenże, _Pisma wybrane_, tłum. ks. dr Jan Czuj, Księgarnia Uniwersytecka Jan Jachowski, Poznań 1933, s. 79–158 – przyp. tłum.). Św. Augustyn, _Objaśnienia Psalmów (_Ps _36–57)_, tłum. Jan Sulowski, ATK, Warszawa 1986, s. 41–42 (37,3), mówiąc wprost o „ogniu karcącym”, który ostatecznie oczyści odkupionych (w przeciwieństwie do potępionych, których nie będzie oczyszczał) po tym życiu, modli się: „Ażebyś w tym życiu oczyścił mnie i sprawił, abym stał się takim, żeby już nie było potrzeby ognia oczyszczającego” (s. 42).
50 Jan XXIII, _Paenitentiam agere_, 10, w: https://www.vatican.va/content/john-xxiii/en/encyclicals/documents/hf_j-xxiii_enc_01071962_paenitentiam.html (dostęp: 3.03.2026).
51 Paweł VI, _Paenitemini…_, II.
52 _Homilia z_ II _wieku zwana dawniej „Drugim listem do Koryntian Św. Klemensa_, IX, 7–8, w: _Pierwsi świadkowie. Wybór najstarszych pism chrześcijańskich_, tłum. A. Świderkówna, Znak, Kraków 1988 .
53 Konstytucja dogmatyczna o Objawieniu Bożym _Dei Verbum,_ 24, w: _Sobór Watykański_ II_. Konstytucje. Dekrety. Deklaracje…_, s. 360–361.
54 KKK 102; por. _Konstytucja dogmatyczna o Objawieniu Bożym,_ 12, w: _Sobór Watykański_ II_. Konstytucje. Dekrety. Deklaracje…_, s. 355–356. Zobacz akcent na to „jedno Słowo” w: Denis Farkasfalvy, _A Theology of the Christian Bible: Revelation, Inspiration, Canon_, Catholic University of America Press, Washington 2018. Podkreślenie poszczególnych słów historycznych, które przekazują to Słowo, zob. James B. Prothro, _Theories of Inspiration and Catholic Exegesis: Scripture and Criticism in Dialogue with Denis Farkasfalvy_, CBQ 83 (2021), s. 294–314.
55 Por. _Konstytucja dogmatyczna o Objawieniu Bożym Dei Verbum_, 15–16, w: _Sobór Watykański_ II_. Konstytucje. Dekrety. Deklaracje…_, s. 357–358.
56 Moje podejście jest podobne, choć nie zawsze identyczne, do propozycji „teologii biblijnej” w: Geerhardus Vos, _Biblical Theology: Old and New Testaments_, Eerdmans, Grand Rapids 1948; Augustin Cardinal Bea, “Progress in the Interpretation of Sacred Scripture”, _Theology Digest_ 1 (1953), s. 67–71; Brevard S. Childs, _Biblical Theology in Crisis_, Westminster, Philadelphia 1970, s. 131–132; Joseph Ratzinger Benedykt XVI, _Jezus z Nazaretu_, cz. 1: _Od chrztu w Jordanie do Przemienienia,_ tłum. Wiesław Szymona OP, Wyd. M, Kraków 2007, s. 8–13.
57 Ta ogólna struktura jest w pewnym stopniu paralelna, choć nie do końca, do podziału dziejów na „sześć epok”, od stworzenia aż po czasy obecne, zaproponowanego przez Augustyna (zob. Św. Augustyn, _Początkowe nauczanie katechizmu_, XVIII,29–XXIV,45, w: _Pisma katechetyczne_, z łacińskiego przetłumaczył, wstępami i komentarzem zaopatrzył ks. Władysław Budzik, Księgarnia Uniwersytecka Jan Jachowski, Poznań 1929, s. 42–61).
58 Chris Bruno, Jared Compton, Kevin McFadden, _Biblical Theology according to the Apostles: How the Earliest Christians Told the Story of Israel_, NSBT 52, IVP Academic, Downers Grove 2020.
59 Bardziej szczegółowe omówienie zob. James B. Prothro, _Patterns of Penance and the Sin of Cain: Approaching a Sacramental Biblical Theology_, _Nova et Vetera_ 21 (2023), s. 1371–1389.
60 Zob. _Słownik Teologii Biblijnej_, red. Xavier Leon-Dufour, tłum. bp Kazimierz Romaniuk, Pallottinum, Poznań 1994, s. 19–21. Według Angelo Tosato przyjmowanie Biblii w jej własnym brzmieniu jest podstawą katolickiej interpretacji biblijnej (_The Catholic Statute of Biblical Interpretation_, red. Monica Legato, Gregorian& Biblical Press, Rome 2021, s. 14).
61 Encyklika papieża Leona XIII _Providentissimus Deus,_ 7, w: Encyklika papieża Leona XIII, _Providentissimus Deus o studiowaniu Pisma Świętego._ Encyklika papieża Piusa XII_, Divino Afflante Spiritu o odpowiednim prowadzeniu badań Świętej Biblii_, tłum. Andrzej Lang, Akademicka Oficyna Wydawnicza Exit, Warszawa 2022, s. 11.Publikacje z serii Biblijna Teologia Sakramentów pomogą na nowo odkryć, jak żywy jest związek między Pismem Świętym, a sakramentalnym życiem Kościoła. Pokazują, że sakramenty – serce katolickiej duchowości i życia liturgicznego – nie są jedynie „rytuałami”, ale uprzywilejowanym miejscem spotkania z Bogiem. Seria powstała z duszpasterskiej troski, by wierni mogli lepiej rozumieć i przeżyć tę więź.
1. Biblia i chrzest. Źródło zbawienia
2. Biblia i bierzmowanie. Źródło darów Ducha Świętego
3. Biblia i Eucharystia. Źródło życia
4. Biblia i pojednanie. Źródło miłosierdzia
5. Biblia i namaszczenie chorych. Źródło uzdrowienia
6. Biblia i święcenia. Źródło ewangelizacji
7. Biblia i małżeństwo. Źródło miłościO AUTORZE
DR JAMES B. PROTHRO to profesor nadzwyczajny teologii i biblistyki. Jest autorem książek i artykułów poświęconych językowi oraz myśli Apostoła Pawła, a także natchnieniu i interpretacji Pisma Świętego. Od 2020 roku pracuje na Augustine Institute Graduate School of Theology w stanie Missouri. W swoich książkach w przystępny, a zarazem angażujący sposób przybliża zagadnienia wiary i refleksji teologicznej. Prywatnie jest mężem i ojcem trzech córek. W wolnym czasie słucha muzyki oraz czyta literaturę fantasy i kryminały true crime.
_Jeden z żołnierzy włócznią przebił Mu bok i natychmiast wypłynęła krew i woda._
Ewangelia według św. Jana 19,34
Przejmujący obraz przebitego boku Jezusa przez wieki karmił duchową wyobraźnię niezliczonych wiernych. Ewangelista wyjaśnia: „Stało się to bowiem, aby się wypełniło Pismo” (J 19,36). Święty Tomasz z Akwinu podąża za tą myślą i dochodzi aż do porównania otwartego serca Chrystusa do Pisma jako całości, ponieważ Jego męka odsłania tajemną głębię trynitarnej miłości Boga ukrytej w słowie – zarówno spisanym, jak i wcielonym. Ojcowie Kościoła – podobnie łacińscy, greccy, jak również syryjscy – także widzieli w wypłynięciu krwi i wody symbol sakramentów kultu chrześcijańskiego. Z boku Chrystusa umarłego na krzyżu Boskie życie zostało udzielone ludzkości. Bok Chrystusa jest źródłem życia Boga, które wierzący otrzymują z Jego łaski przez pokorne, ludzkie znaki Słowa i Sakramentu. Rozpoznanie życiodajnej symbiozy między Pismem Świętym a sakramentem, tak wyraźnie poświadczonej w nauczaniu ojców Kościoła, okazało się trudne do utrzymania we współczesnym świecie. Jakkolwiek Kościół mocno podkreśla jedność Słowa i Sakramentu, „wierni nie są zawsze świadomi tej więzi”, więc „nader stosowne jest zgłębienie więzi między słowem i sakramentem, zarówno w działalności duszpasterskiej Kościoła, jak w badaniach teologicznych” (Benedykt XVI, _Verbum Domini_, 53). Niniejsza seria wydawnicza chce się przyczynić do tego „zgłębiania” – i zaprezentować teologię biblijną każdego z siedmiu sakramentów.
Jedną z klasycznych definicji teologii jest „wiara szukająca zrozumienia”. Teologia katolicka działa w przekonaniu, iż depozyt wiary – ten, który teologia stara się zrozumieć – został doprowadzony do pełni w Jezusie Chrystusie, jest wiarygodnie przekazywany w Piśmie Świętym i Tradycji oraz autentycznie interpretowany przez Urząd Nauczycielski Kościoła (zob. _Dei Verbum_, 7–10). W związku z tym nauczanie Kościoła katolickiego jest _initium fidei_, czyli punktem wyjścia wiary do refleksji teologicznej. Zasadniczym celem tej serii jest nie wykazanie prawdy katolickiej doktryny sakramentalnej, ale jej pełniejsze zrozumienie. Krótko mówiąc – chcemy pogłębić docenianie Bożych darów i wezwania płynącego z sakramentów poprzez odnowione spotkanie z Jego Słowem w Piśmie.
Tomy tej serii badają zatem głębokie korzenie sakramentów w objawieniu Starego i Nowego Testamentu. Ponieważ studium Pisma powinno zawsze być „duszą teologii świętej” (_Dei Verbum_, 24), używamy wyrażenia „teologia biblijna”, by wskazać, że nasz cykl włącza się w teologiczne czytanie Biblii w celu ożywienia zrozumienia sakramentów. Wytyczne dla takiej teologicznej interpretacji Pisma Świętego określa _Katechizm Kościoła katolickiego_ 112–14 (por. _Dei Verbum_, 12): należy zwracać uwagę (1) na całą treść i jedność Pisma Świętego, (2) na żywą Tradycję całego Kościoła oraz (3) na analogię wiary. Rozwińmy więc w kilku słowach każde z tych kryteriów.
Zgodnie z charakterem serii jako „teologii biblijnej” treść i jedność Pisma Świętego jest tym kryterium, które w znacznym stopniu określa strukturę każdego tomu. _Katechizm_ podaje pomocne streszczenie naszego podejścia do tego kryterium. Podążając za „Boską pedagogią zbawienia”, autorzy poszczególnych książek serii próbują wyjaśnić, w jaki sposób znaczenie siedmiu sakramentów, podobnie jak wszystkich znaków i symboli liturgicznych, „ma swoje korzenie w dziele stworzenia i w kulturze ludzkiej, ukonkretnia się w wydarzeniach Starego Przymierza, a w pełni objawia w osobie i dziele Chrystusa” (KKK, 1145). Każdy tom bada (a) wątki Starego Testamentu (w tym między innymi zarysowane figury sakramentów), które (b) osiągają swoje spełnienie w posłudze, a nade wszystko w paschalnej tajemnicy wcielonego Chrystusa.
Przyjęcie przez nas nauczania Kościoła na temat sakramentów sprawia, że kościelna Tradycja odgrywa w tych książkach integralną rolę w podejściu do Biblii. Mówiąc bardziej konkretnie – wyróżnione w nich teksty proponują wybrane ilustracje z nauczania i praktyki Kościoła postbiblijnego; ukazują, nieraz zaskakujące, sposoby, w jakie Tradycja urzeczywistnia ciągłe przyjmowanie przez Kościół biblijnego Słowa.
W przypadku sakramentów dbałość o analogię wiary oznacza między innymi pamiętanie zawsze o ich początku i końcu w wiecznym życiu Najświętszej Trójcy, o ich związku z misjami Syna i Ducha, ich kościelnym kontekście, doksologicznym charakterze, soteriologicznym celu, o ich powołaniowym znaczeniu i eschatologicznym horyzoncie.
Seria adresowana jest do szerokiego grona czytelników. Chociaż jej głównymi odbiorcami są katolicy obrządku rzymskiego, mamy nadzieję, że docenią ją również inni, zwłaszcza katolicy obrządków nierzymskich, a także chrześcijanie wschodni, którzy nie są w pełnej komunii z biskupem Rzymu, ale mają zbliżoną teorię i praktykę sakramentalną. Protestanccy chrześcijanie oczywiście znacznie się różnią w swoich poglądach na kult sakramentalny, a więc ich odbiór prawdopodobnie też będzie odmienny. Mamy nadzieję, że seria ta pomoże wierzącym protestantom przynajmniej lepiej zrozumieć, w jaki sposób katolickie nauczanie o sakramentach rodzi się z Pisma Świętego i jest przez nie ożywiane.
Modlimy się, aby wszyscy czytelnicy tych książek wspólnie rozkoszowali się sycącym pokarmem słowa Bożego (por. Iz 55,2), aby szukali jedności w wierze i miłości, do której jesteśmy wezwani przez nasz wspólny chrzest zanurzający w życie Trójcy Przenajświętszej. Bogu niech będzie chwała!
Timothy C. Gray
John Sehorn
PODZIĘKOWANIA
Jestem wdzięczny Jimowi Kinneyowi z Baker Academic oraz redaktorom serii, Timowi Grayowi i Johnowi Sehornowi, za zaproszenie mnie do napisania tego tomu. Moje akademickie rozważania nad grzechem oraz sposobem, w jaki jest on przezwyciężany w usprawiedliwieniu i pojednaniu, rozpoczęły się przed laty wraz z moją pracą doktorską, lecz nie obejmowały one sakramentu ani całego kanonu biblijnego. Praca badawcza i pisanie tej książki były dla mnie doświadczeniem kształtującym i pozytywnie wpłynęły na moją własną pobożność.
Szczególnie jestem wdzięczny Johnowi Sehornowi, który uważnie przeczytał każde słowo tej książki, rozdział po rozdziale. Pomimo napiętego grafiku konsekwentnie oferował pomocne spostrzeżenia, krytykę i zachętę, które pozytywnie wpłynęły na efekt końcowy. Dziękuję moim kolegom: Michaelowi Barberowi, Markowi Giszczakowi, Israelowi McGrewowi i Brantowi Pitre za dyskusje na temat Hioba, Mateusza i teologii biblijnej. Rozmowy z patrologami: Elizabeth Klein, Christopherem Mooneyem i Carlem Vennerstromem zainspirowały (a czasami skorygowały) moją lekturę tekstów pozabiblijnych. Podziękowania należą się również Matthew Leveringowi i Academy of Catholic Theology za zaproszenie mnie do przygotowania i przedstawienia moich przemyśleń na temat tego, jak mogłaby wyglądać sakramentalna „teologia biblijna”.
Zespół wydawnictwa Baker Academic był wymarzonym partnerem we współpracy przy doprowadzeniu tej książki do wydania. Jim Kinney był niezwykle cierpliwy, wspierający i profesjonalny. To samo można powiedzieć o zespole redaktorów, grafików i odpowiedzialnych za skład. Szczególne podziękowania należą się Timowi Westowi i Shannon Lee, którzy pracowali nad rękopisem i sugerowali poprawki, a także Pauli Gibson, która zaprojektowała piękną okładkę.
Duchowe i emocjonalne wsparcie, jakie otrzymałem, pisząc tę książkę, sprawiło, że pisanie jej było dla mnie radością, pomimo innych trudności. Chciałbym szczególnie podziękować mojemu proboszczowi, ks. Danielowi Cardowi, i naszemu kapelanowi, ks. Jamesowi Claverowi. Dają oni dobre lekarstwo w konfesjonale. Zawsze spotykam w nich miłosierdzie Boże. Jestem wdzięczny mojej żonie, Ashley, która zawsze jest przy mnie, za jej miłość, cierpliwość oraz wsparcie w mojej pracy i pomyślności.
Ta książka jest dedykowana mojej ukochanej córce Elizabeth.
Niech Słowo Boże zawsze napełnia Was nadzieją w Jego wielorakie miłosierdzie.
SKRÓTY
AB Anchor Bible
ABD _Anchor Bible Dictionary_, red. David Noel Freedman, 6 tomów,
Doubleday, New York 1992.
BMSEC Baylor-Mohr Siebeck Studies in Early Christianity
BZNW Beihefte zur Zeitschrift für die neutestamentliche Wissenschaft
CBQ Catholic Biblical Quarterly
CBTS A Catholic Biblical Theology of the Sacraments
KKK Katechizm Kościoła Katolickiego
ConBNT Coniectanea Neotestamentica
ConcC Concordia Commentary
ECC Eerdmans Critical Commentary
FC Fathers of Church
ICC International Critical Commentary
JBL Journal of Biblical Literature
JSOT Journal for the Study of the Old Testament
JSOTSup Sup Journal for the Study of the Old Testament Supplement Series
LHBOTS The Library of Hebrew Bible/Old Testament Studies
LNTS The Library of New Testament Studies
NIB _The New Interpreter’s Bible_, red. Leander E. Keck, 12 tomów,
Abingdon, Nashville 1994–2004.
NICNT New International Commentary on the New Testament
NICOT New International Commentary on the Old Testament
NIGTC New International Greek Testament Commentary
NovTSup Supplements to Novum Testamentum
NPNF2 _Nicene and Post-Nicene Fathers_, Seria 2
NSBT New Studies in Biblical Theology
NTL New Testament Library
NTM New Testament Monographs
NTS New Testament Studies
OTL Old Testament Library
OtSt Oudtestamentische Studiën
PHSC Perspectives on Hebrew Scriptures and Its Contexts
RBS Resources for Biblical Study
SP Sacra Pagina
TBei Theologische Beitrage
TDNT _Theological Dictionary of the New Testament_, red. Gerhard Kittel
i Gerhard Friedrich, tłum. Geoffrey W. Bromiley, 10 tomów,
Eerdmans, Grand Rapids 1964–1976.
WBC Word Biblical Commentary
WUNT Wissenschaftliche Untersuchungen zum Neuen TestamentPRZYPISY
* Jeśli nie zaznaczono inaczej, teksty biblijne podaję za: _Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu_. _Biblia Tysiąclecia_, wyd. piąte na nowo opracowane i poprawione, Pallottinum, Poznań 2003 – przyp. tłum.
1 David W. Fagerberg, _The Sacramental Life_, w: _The Oxford Handbook of Catholic Theology_, red. Lewis Ayres, Medi Ann Volpe, Oxford University Press, New York 2019, s. 253.
2 Por. KKK 1423–1424.
3 Por. Adhortacja apostolska, _Evangelii Gaudium_, Ojca Świętego Franciszka, 44, w: https://www.vatican.va/content/francesco/pl/apost_exhortations/documents/papa-francesco_esortazione-ap_20131124_evangelii-gaudium.html .
4 Jan Paweł II, _Dives in misericordia_, 13, w: https://www.vatican.va/content/john-paul-ii/pl/encyclicals/documents/hf_jp-ii_enc_30111980_dives-in-misericordia.html .
5 _Konstytucja dogmatyczna o Kościele Lumen Gentium_, 2, w: _Sobór Watykański_ II_. Konstytucje. Dekrety. Deklaracje. Tekst polski. Nowe tłumaczenie_, Pallottinum, Poznań 2002, s. 104–105.
6 Por. KKK 357.
7 _Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes, 12,_ w: _Sobór Watykański_ II_. Konstytucje. Dekrety. Deklaracje…_, s. 534.
8 Por. Stephen G. Dempster, _Dominion and Dynasty: A Theology of the Hebrew Bible_, NSBT 15, InterVarsity, Downers Grove, IL 2003, s. 56–62.
9 Por. KKK 356–357.
10 Michael Dauphinais, Matthew Levering, _Holy People, Holy Land: A Theological Introduction to the Bible_, Brazos, Grand Rapids 2005, s. 35. Zob. KKK 400.
11 Sobór Trydencki, _Dekret o usprawiedliwieniu_, Sesja VI, 1, w: _Breviarium Fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła_ VII, 59, red. S. Głowa, I. Bieda, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 1988, s. 314.
12 KKK 1701.
13 np. KKK 518, 705, 708, 2566.
14 _Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes_, _13,_ w: _Sobór Watykański_ II_. Konstytucje. Dekrety. Deklaracje…_, s. 534–535.
15 Zob. Sobór Trydencki, _Dekret o grzechu pierworodnym_, Sesja V, w: _Breviarium Fidei…_, s. 200–203.
16 Por. Encyklika, _Lumen Fidei_, Ojca Świętego Franciszka, 19, w: https://opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/franciszek_i/encykliki/lumen_fidei_29062013 .
17 Sobór Trydencki, _Dekret o usprawiedliwieniu_, Sesja VI, 8, w: _Breviarium Fidei…_, s. 318–319.
18 KKK 1428.
19 Zob. Konstytucja dogmatyczna o Kościele _Lumen Gentium_, 11, 22, w: _Sobór Watykański_ II_. Konstytucje. Dekrety. Deklaracje…_, s. 113–114, 123–125.
20 Franciszek, _Miłosierdzie to imię Boga. Rozmowa z Andreą Torniellim_, tłum. Joanna Ganobis, Znak, Kraków 2016, s. 43.
21 Bernhard Poschmann, _Penance and the Anointing of the Sick_, tłum. Francis Courtney, Herder History of Dogma, Herder & Herder, New York 1964, s. 2.
22 Allan D. Fitzgerald, _Penance_, w: _The Oxford Handbook of Early Christian Studies_, red. Susan Ashbrook Harvey, David G. Hunter, Oxford University Press, New York 2008, 802.
23 Porównaj ten wątek także w księdze pochodzącej z pierwszego stulecia, _Didache_ IV.6; XIV.1, w: _Pierwsi świadkowie. Wybór najstarszych pism chrześcijańskich_, tłum. A. Świderkówna, Znak, Kraków 1988, s. 42 i 50.
24 Np. Tertulian, _Lekarstwo na ukucie skorpiona_, 10, tłum. W. Myszor, w: tegoż, _Wybór pism _II_,_ tłum. ks. A.C. Guryn, ks. W. Myszor, ks. K. Obrycki, ks. E. Stanula, ATK, Warszawa 1983, s. 135–139; Tertulian, _O wstydliwości_, XXI, tłum. ks. Kazimierz Obrycki, w: tegoż, _Wybór pism _III, tłum. zespół, Wyd. UKSW, Warszawa 2007, s. 244–246; Orygenes, _Komentarz do Ewangelii według_ Mateusza, tłum. Katarzyna Augustyniak, WAM, Kraków 1998, s. 193–197 (XIII, 30–31); Św. Cyprian, _Listy_, tłum. Władysław Szołdrski CSsR, ATK, Warszawa 1969, s. 63–66 i 71–73 (Listy 15 i 19). Pierwszy Sobór Nicejski określił okresy pokuty oraz zasady dotyczące ponownego przyjęcia do wspólnoty w niektórych przypadkach (np. kanony 11–14). Zob. Henryk Pietras SJ, _Sobór Nicejski (325). Kontekst religijny i polityczny. Dokumenty. Komentarze_, WAM, Kraków 2013, s. 148–149, 154–158. Co godne uwagi, Sobór zalecał także regularne synody biskupów, które miały nadzorować, aby żaden z nich nie ekskomunikował wierzącego, kierując się jedynie „małodusznością, chęcią rywalizacji lub też jakimś innym uczuciem niechęci” (Kanon 5), zamiast pobożnie wypełniać swoje obowiązki (zob. Henryk Pietras SJ, _Sobór Nicejski (325)…_, s. 148).
25 Zob. Siedem sposobów (w tym chrzest, męczeństwo i pojednanie sakramentalne), jakie wymienia Orygenes, poprzez które odpuszczane są grzechy, w: tegoż, _Homilie o Księdze Kapłańskiej_, tłum. Stanisław Kalinkowski, WAM, Kraków 2013, s. 25–27 (II, 4).
26 Zob. badania związane z tym okresem: Poschmann, _Penance…_, s. 19–121; Karl Rahner, _Penance in the Early Church_, tłum. Lionel Swain, Theological Investigations 15, Crossroad, New York 1982.
27 Ciekawe w tym miejscu jest porównanie _Pasterza Hermasa_ VI, XXXI (Widzenie Drugie, 2 ; Przykazanie Czwarte, 30, w: _Pierwsi świadkowie…_, s. 271–272, który dopuszczał tylko jedno sakramentalne pojednanie po chrzcie, po którym zbawienie będzie trudne i wyjątkowe. Tertulian zgadzał się tylko na jedno pojednanie po chrzcie, lecz w swoim późniejszym dziele odrzucił nawet _Hermasa_ jako zbyt pobłażliwego, ponieważ _Hermas_ dopuszczał do pojednania nawet po cudzołóstwie, podczas gdy Tertulian nie widział możliwości pokuty za tak ciężki grzech (zob. Tertulian, _O wstydliwości_, I, 6; XVIII, 18; XX, 2…, s. 199–200, 238, 242).
28 Odnośnie do obrazu „deski ratunku” zob. Tertulian, _O pokucie_, 4, tłum. o. Emil Stanula CSsR, w: tegoż, _Wybór pism_, tłum. Emil Stanula CSsR, Wojciech Kania, Wincenty Myszor, ATK, Warszawa 1970, s. 180.
29 Św. Jan Chryzostom, _Do Teodora po jego upadku_, I,15 w: tegoż, _Wybór pism_, tłum. ks. Henryk Paprocki, ks. Wojciech Kania, wstęp i opracowanie Henryk Paprocki, Anna Słomczyńska, ATK, Warszawa 1974, s. 218.
30 Te (i inne) teksty biblijne służą do zalecania nadziei zamiast rozpaczy w liście Jana Chryzostoma, _Do Teodora po jego upadku_ oraz do odparcia twierdzeń rygorystów w _De paenitentia_ Pseudo-Ambrożego (łaciński tekst _De paenitentia_ Pseudo-Ambrożego nie został przetłumaczony na język polski – przyp. tłum.).
31 Tak Poschmann, _Penance…_, s. 56–57.
32 Por., np., Hbr 12,13; Jk 5,16; Tertulian, _O pokucie_,10…, s. 189–190; Orygenes, _Homilie o Księdze Kapłańskiej…_, s. 25–27 (II, 4); _Apoftegmaty Ojców Pustyni_, t. 1: _Gerontikon, Księga_ Starców, tłum. s. Małgorzata Borkowska OSB, Tyniec Wyd. Benedyktynów, Kraków 1994, s. 465 (Amma Synkletyka, 3).
33 Kształt i zastosowanie sakramentu we współczesnym rycie rzymskim można prześledzić zwłaszcza w odniesieniu do praktyk celtyckich z VI wieku (zob. Poschmann, _Penance…_, s. 124–138).
34 Pius XII, _Mystici corporis Christi_, 75, w: https://opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/pius_xii/encykliki/mystici_corporis_29061943, (dostęp – 3.03.2026). Por. KKK 1458.
35 Tak jak wiara jest łaską, otrzymaną w umyśle i woli dzięki Duchowi Świętemu (np. Dz 16,14; 1 Kor 12,3), tak samo są nią skrucha i nawrócenie. Dla kogoś, kto zgrzeszył lekko i nie utracił życia w łasce wlanej przez zamieszkującego w nim Ducha Świętego, żal i pokuta są owocami tej wlanej łaski działającej w nim. Dla kogoś, kto zgrzeszył śmiertelnie, niedoskonała skrucha jest także „darem Boga i poruszeniem Ducha Świętego. Nie zamieszkuje On jeszcze wtedy w duszy, lecz zsyła poruszenie” (Sobór Trydencki, _Nauka o sakramencie pokuty_, Sesja XIV, 4, w: _Breviarium Fidei…_, s. 437; por. Sobór Trydencki, _Dekret o usprawiedliwieniu_, Sesja VI, 14, w: tamże, s. 323–324; KKK 1432, 1453). Można porównać łaski aktualne i poruszenia Ducha, przez które Bóg skłania niewierzących do szukania chrztu jeszcze przed zamieszkaniem Ducha i otrzymaniem łaski wlanej (np. przez głoszenie słowa, rozważanie przykazań Bożych w rachunku sumienia, uczucia wstydu lub doświadczenie miłości Boga, które budzą pragnienie pojednania). Brak uwagi wobec takich łask aktualnych i przygotowania prowadzi do teologicznej trudności: jak wyjaśnić, w jaki sposób ktoś, kto nie ma łaski (wlanej), może właściwie żałować i wyznać grzechy, skoro sama wiara i nawrócenie są łaską, np. argument Tomasza z Akwinu, według którego łaska wlana w akcie rozgrzeszenia po spowiedzi działa wstecznie, pobudzając do samego wyznania. (zob. Poschmann, _Penance…_, s. 171–172). Na temat łaski rzeczywistej i habitualnej zob. KKK 2000–2001.
36 Por. John B. Sheerin, _The Sacrament of Freedom: A Book on Confession_, Bruce Publishing, Milwaukee 1961, s. 89. Podobnie, choć mowa tam o pokucie, która prowadzi dorosłych do chrztu, zob. związek między skruchą a cnotami teologalnymi w Sobór Trydencki, _Dekret o usprawiedliwieniu_, Sesja VI, 6, w: _Breviarium Fidei…_, s. 316–317.
37 Sobór Trydencki, _Nauka o sakramencie pokuty_, Sesja XIV, 5, w: _Breviarium Fidei…_, s. 437–438.
38 To jeden z powodów, dla których Kościół odradza nabożeństwa pojednania, podczas których kapłan udziela rozgrzeszenia wielu osobom jednocześnie, po uprzednim ogólnym wyznaniu grzechów, z wyjątkiem sytuacji koniecznych. Zob. np. Jan Paweł II, _Reconciliatio et paenitentia_, 33, w: https://www.vatican.va/content/john-paul-ii/pl/apost_exhortations/documents/hf_jp-ii_exh_02121984_reconciliatio-et-paenitentia.html (dostęp: 3.03.2026).
39 Zob. Jana M. Bennett, David Cloutier, _Naming Our Sins: How Recognizing the Seven Deadly Vices Can Renew the Sacrament of Reconciliation_, Catholic University of America Press, Washington 2019.
40 Przebaczenie nie jest uzależnione od odbycia pokuty ani od tego, jak gorliwie się ją odprawia, choć może to wpłynąć na stopień skuteczności jej uzdrawiającej mocy. Rygorystyczne stanowisko jansenistów negujące ważność rozgrzeszenia przed zadośćuczynieniem zostało potępione (zob. Robert L. Fastiggi, _The Sacrament of Reconciliation: An Anthropological and Scriptural Understanding_, Hillenbrand, Chicago 2017, s. 67–68). Krew Chrystusa, a nie nasze akty „zadośćuczynienia”, płaci za winę grzechu (Jan Paweł II, _Reconciliatio et paenitentia_, 31). Jednakże rozgrzeszenie wymaga wcześniejszego _przyjęcia_ wyznaczonej pokuty i _intencji_ jej wykonania. Ta gotowość jest elementem naszego żalu i pragnienia pojednania, by ponownie żyć jako dzieci Boże (zob. poniżej).
41 Nadal jest to aktualne w niektórych obrządkach wschodnich, gdzie stosuje się modlitwę błagalną, aby podkreślić, że to „Chrystus, a nie kapłan, jest prawdziwym szafarzem sakramentu” (Fastiggi, _Reconciliation…_, s. 51).
42 Zob. Lawrence Feingold, _Touched by Christ: The Sacramental Economy_, Emmaus Academic, Steubenville 2021, s. 25, 196–197.
43 Sobór Florencki, _Dekret dla Ormian_, w: _Breviarium Fidei…_, s. 430; Sobór Trydencki, _Nauka o sakramencie pokuty_, Sesja XIV, 3, w: tamże, s. 435–436. Na temat materii i formy w teologii sakramentalnej zob. Feingold, _Touched by Christ…_, s. 134–38, 151–52; Roger W. Nutt, _General Principles of Sacramental Theology_, Catholic University of America Press, Washington 2017, s. 66–73.
44 Sobór Trydencki określa to odnowienie osoby, która popełniła grzech śmiertelny, jako swego rodzaju ponowne usprawiedliwienie (Sobór Trydencki, _Dekret o usprawiedliwieniu_, Sesja VI, 14, w: _Breviarium Fidei…_, s. 323–324).
45 Sheerin, _Sacrament of Freedom…_, s. 20.
46 Paweł VI, _Paenitemini_, II, w: https://opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/pawel_vi/konstytucje/paenitemini_17021966 (dostęp: 3.03.2026).
47 Tamże, I.
48 Jan Paweł II, _Reconciliatio et paenitentia_, 31 (kursywa w oryginale).
49 Zob. KKK 1470. Chociaż termin „czyściec” pojawia się później, pojęcie ostatecznego oczyszczenia w procesie wkraczania duszy do szczęśliwości – bycia ostatecznie uzdrowionym ze wszystkich nieczystości i dopełnienia wszelkiej pozostałej kary za nasze grzechy – zostało wcześniej potwierdzone, zwłaszcza w rozważaniach na temat pokuty (sakramentalnej lub innej). Por. Klemens Aleksandryjski, _Kobierce zapisków filozoficznych dotyczących prawdziwej wiedzy_, 2 (Kobierzec VII, X, 56), tłum. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Pax, ATK, Warszawa 1994, s. 262–263; Orygenes, _Homilie do_ Jeremiasza, 20.9, w: tegoż, _Homilie do Księgi Jeremiasza. Komentarz do Lamentacji Jeremiasza. Homilie o Księgach Samuela i Księgach Królewskich_, tłum. ks. Emil Stanula, ATK, Warszawa, s. 187–190; Laktancjusz, _Podstawy nauki Bożej_, Księgi I–III, tłum. Jerzy Wojtczak-Szyszkowski, Wyd. Naukowe UKSW, Warszawa 2023 (całe dzieło składa się z siedmiu ksiąg, a odwołanie się autora dotyczy Księgi Siódmej, 21). W języku polskim mamy jeszcze tłumaczenie fragmentów z wszystkich ksiąg, ale nie ma w nim interesującego nas fragmentu, zob. Laktancjusz, _Streszczenie Boskich Instytucji_, w: tenże, _Pisma wybrane_, tłum. ks. dr Jan Czuj, Księgarnia Uniwersytecka Jan Jachowski, Poznań 1933, s. 79–158 – przyp. tłum.). Św. Augustyn, _Objaśnienia Psalmów (_Ps _36–57)_, tłum. Jan Sulowski, ATK, Warszawa 1986, s. 41–42 (37,3), mówiąc wprost o „ogniu karcącym”, który ostatecznie oczyści odkupionych (w przeciwieństwie do potępionych, których nie będzie oczyszczał) po tym życiu, modli się: „Ażebyś w tym życiu oczyścił mnie i sprawił, abym stał się takim, żeby już nie było potrzeby ognia oczyszczającego” (s. 42).
50 Jan XXIII, _Paenitentiam agere_, 10, w: https://www.vatican.va/content/john-xxiii/en/encyclicals/documents/hf_j-xxiii_enc_01071962_paenitentiam.html (dostęp: 3.03.2026).
51 Paweł VI, _Paenitemini…_, II.
52 _Homilia z_ II _wieku zwana dawniej „Drugim listem do Koryntian Św. Klemensa_, IX, 7–8, w: _Pierwsi świadkowie. Wybór najstarszych pism chrześcijańskich_, tłum. A. Świderkówna, Znak, Kraków 1988 .
53 Konstytucja dogmatyczna o Objawieniu Bożym _Dei Verbum,_ 24, w: _Sobór Watykański_ II_. Konstytucje. Dekrety. Deklaracje…_, s. 360–361.
54 KKK 102; por. _Konstytucja dogmatyczna o Objawieniu Bożym,_ 12, w: _Sobór Watykański_ II_. Konstytucje. Dekrety. Deklaracje…_, s. 355–356. Zobacz akcent na to „jedno Słowo” w: Denis Farkasfalvy, _A Theology of the Christian Bible: Revelation, Inspiration, Canon_, Catholic University of America Press, Washington 2018. Podkreślenie poszczególnych słów historycznych, które przekazują to Słowo, zob. James B. Prothro, _Theories of Inspiration and Catholic Exegesis: Scripture and Criticism in Dialogue with Denis Farkasfalvy_, CBQ 83 (2021), s. 294–314.
55 Por. _Konstytucja dogmatyczna o Objawieniu Bożym Dei Verbum_, 15–16, w: _Sobór Watykański_ II_. Konstytucje. Dekrety. Deklaracje…_, s. 357–358.
56 Moje podejście jest podobne, choć nie zawsze identyczne, do propozycji „teologii biblijnej” w: Geerhardus Vos, _Biblical Theology: Old and New Testaments_, Eerdmans, Grand Rapids 1948; Augustin Cardinal Bea, “Progress in the Interpretation of Sacred Scripture”, _Theology Digest_ 1 (1953), s. 67–71; Brevard S. Childs, _Biblical Theology in Crisis_, Westminster, Philadelphia 1970, s. 131–132; Joseph Ratzinger Benedykt XVI, _Jezus z Nazaretu_, cz. 1: _Od chrztu w Jordanie do Przemienienia,_ tłum. Wiesław Szymona OP, Wyd. M, Kraków 2007, s. 8–13.
57 Ta ogólna struktura jest w pewnym stopniu paralelna, choć nie do końca, do podziału dziejów na „sześć epok”, od stworzenia aż po czasy obecne, zaproponowanego przez Augustyna (zob. Św. Augustyn, _Początkowe nauczanie katechizmu_, XVIII,29–XXIV,45, w: _Pisma katechetyczne_, z łacińskiego przetłumaczył, wstępami i komentarzem zaopatrzył ks. Władysław Budzik, Księgarnia Uniwersytecka Jan Jachowski, Poznań 1929, s. 42–61).
58 Chris Bruno, Jared Compton, Kevin McFadden, _Biblical Theology according to the Apostles: How the Earliest Christians Told the Story of Israel_, NSBT 52, IVP Academic, Downers Grove 2020.
59 Bardziej szczegółowe omówienie zob. James B. Prothro, _Patterns of Penance and the Sin of Cain: Approaching a Sacramental Biblical Theology_, _Nova et Vetera_ 21 (2023), s. 1371–1389.
60 Zob. _Słownik Teologii Biblijnej_, red. Xavier Leon-Dufour, tłum. bp Kazimierz Romaniuk, Pallottinum, Poznań 1994, s. 19–21. Według Angelo Tosato przyjmowanie Biblii w jej własnym brzmieniu jest podstawą katolickiej interpretacji biblijnej (_The Catholic Statute of Biblical Interpretation_, red. Monica Legato, Gregorian& Biblical Press, Rome 2021, s. 14).
61 Encyklika papieża Leona XIII _Providentissimus Deus,_ 7, w: Encyklika papieża Leona XIII, _Providentissimus Deus o studiowaniu Pisma Świętego._ Encyklika papieża Piusa XII_, Divino Afflante Spiritu o odpowiednim prowadzeniu badań Świętej Biblii_, tłum. Andrzej Lang, Akademicka Oficyna Wydawnicza Exit, Warszawa 2022, s. 11.Publikacje z serii Biblijna Teologia Sakramentów pomogą na nowo odkryć, jak żywy jest związek między Pismem Świętym, a sakramentalnym życiem Kościoła. Pokazują, że sakramenty – serce katolickiej duchowości i życia liturgicznego – nie są jedynie „rytuałami”, ale uprzywilejowanym miejscem spotkania z Bogiem. Seria powstała z duszpasterskiej troski, by wierni mogli lepiej rozumieć i przeżyć tę więź.
1. Biblia i chrzest. Źródło zbawienia
2. Biblia i bierzmowanie. Źródło darów Ducha Świętego
3. Biblia i Eucharystia. Źródło życia
4. Biblia i pojednanie. Źródło miłosierdzia
5. Biblia i namaszczenie chorych. Źródło uzdrowienia
6. Biblia i święcenia. Źródło ewangelizacji
7. Biblia i małżeństwo. Źródło miłościO AUTORZE
DR JAMES B. PROTHRO to profesor nadzwyczajny teologii i biblistyki. Jest autorem książek i artykułów poświęconych językowi oraz myśli Apostoła Pawła, a także natchnieniu i interpretacji Pisma Świętego. Od 2020 roku pracuje na Augustine Institute Graduate School of Theology w stanie Missouri. W swoich książkach w przystępny, a zarazem angażujący sposób przybliża zagadnienia wiary i refleksji teologicznej. Prywatnie jest mężem i ojcem trzech córek. W wolnym czasie słucha muzyki oraz czyta literaturę fantasy i kryminały true crime.
więcej..
