Bitwa na Morzu Koralowym. Japońska ofensywa i pierwsza w dziejach bitwa lotniskowców - ebook

LISTA SKRÓTÓW

† – poległy

# – ciężko ranny

* – zestrzelony lub zmuszony do awaryjnego lądowania, ale później uratowany

AO – zbiornikowiec

asyst. radiotel. – asystent radiotelegrafista

(B) – _buntaichō_ (dowódca grupy – myśliwskiej/bombowej)

BB – pancernik

(C) – _chūtaichō_ (dowódca eskadry)

CA – krążownik ciężki

CINCPAC – naczelny dowódca Floty Pacyfiku

CL – krążownik lekki

CLAG – dowódca grupy lotniczej „Lexingtona”

CV – lotniskowiec

CYAG – dowódca grupy lotniczej „Yorktowna”

DD – niszczyciel

(F) – okręt flagowy

(H) – _hikōtaichō_ (dowódca grupy lotniczej/grupy uderzeniowej)

RAAF – Royal Australian Air Force (Królewskie Australijskie Siły Powietrzne)

radiotel. – radiotelegrafista

(S) – _shōtaichō_ (dowódca klucza)

SoPac – South Pacific Area (Obszar Południowego Pacyfiku – nazwa wojennego teatru działań)

SoWesPac – Southwest Pacific Area (Obszar Południowo-Zachodniego Pacyfiku – nazwa wojennego teatru działań)

st. radiotel. – starszy radiotelegrafista

USS – okręt Stanów Zjednoczonych

VB – eskadra bombowców nurkujących (Dauntlessy)

VF – eskadra myśliwska (Wildcaty)

VS – eskadra bombowców zwiadowczych (Dauntlessy)

VT – eskadra bombowców torpedowych (Devastatory)

Nazwy japońskich związków taktycznych oraz samolotów pokładowych

_chūtai_ – eskadra

_kambaku_ (_kanjō kyūkōka bakugekiki_) – pokładowy bombowiec nurkujący

_kankō_ (_kanjō kōgekiki_) – pokładowy bombowiec (szturmowy) torpedowy

_kōkū sentai_ – flotylla powietrzna (bazowania lądowego) albo eskadra lotniskowców

Kū (Kaigun Kōkūtai) – Grupa Lotnicza Marynarki

MO Kidō Butai – Zespół Uderzeniowy MO

Nan’yō Butai – Siły Mórz Południowych (4. Flota)

Nippon Kaigun – Japońska Marynarka Wojenna

Nippon Rikugun – Armia Japońska

Rengō Kantai – Połączona Flota

_rikusentai_ – specjalny oddział desantowy marynarki

_sentai_ – eskadra

_shōtai_ – klucz

_suirai sentai_ – eskadra torpedowaLISTA MAP

Główna linia zaopatrzeniowa między Stanami Zjednoczonymi a Australią w pierwszej połowie 1942 roku 28

Trzy możliwe drogi podejścia dla Zespołu Inwazyjnego Port Moresby – Japończycy wybrali drogę nr 1 44

Plan Operacji „MO” po rewizji 53

Trasa MO Kidō Butai z Truk, 1–4 maja 1942 roku 82

Bitwa na Morzu Koralowym, ruchy do późnego wieczora 5 maja 1942 roku 115

Japońskie loty rozpoznawcze, poranek 7 maja 1942 roku 133

Potencjalne cele dla MO Kidō Butai według raportów rozpoznawczych, poranek 7 maja 1942 roku 144

_Rinkeijin_ – formacja pierścieniowa Sił Głównych MO podczas ataku na „Shōhō” 176

Podsumowanie japońskich kontaktów z rozpoznania lotniczego, 7 maja 1942 roku 221

Japoński atak i spotkanie z TF-17, wieczór 7 maja 1942 roku 226

Ustawienie przyjęte przez MO Kidō Butai do odzyskania grupy uderzeniowej o zmroku, 7 maja 1942 roku 233

Bitwa na Morzu Koralowym, 8 maja 1942 roku 263

MO Kidō Butai przed amerykańskim atakiem, poranek 8 maja 1942 roku 271

Japoński atak na TF-17, 8 maja 1942 roku 296

Droga powrotna „Zuikaku” do Truk 353WSTĘP

Latem 2024 roku minęło 15 lat mojej aktywności badawczej nad wojną na Pacyfiku. Młodzieńcze zainteresowanie tym konfliktem, które polegało na pochłanianiu wielu książek z błyskiem ekscytacji w oczach, szybko przekształciło się w coś znacznie głębszego – szczere pragnienie wniesienia wkładu w światową historiografię. Czytając różne opracowania, w języku polskim, angielskim i francuskim, od początku byłem rozczarowany jednostronnymi narracjami tworzonymi głównie przez zwycięzców. To uczucie zawodu było szczególnie dotkliwe dla Polaka, którego ojczyzna została pokrzywdzona przez drugą wojnę światową i skazana na 45 lat egzystencji w sowieckiej strefie wpływów. Choć nie doświadczyłem bezpośrednio „demokracji ludowej”, od zawsze towarzyszyła mi świadomość, że przez większość tego okresu nawet zwykła debata historyczna mogła nieść duże ryzyko osobiste, a badania akademickie dotyczące największego konfliktu militarnego w dziejach ludzkości były mocno ograniczone przez politykę historyczną. Upadek żelaznej kurtyny otworzył w Polsce szerokie spektrum możliwości, w tym dotarcia do ogromnego rynku zachodnich książek, z czego korzystałem od pierwszych dni przygody z historią. Jeśli chodzi o wojnę na Pacyfiku, polscy badacze mogli wreszcie swobodnie zapoznawać się z przełomowymi pracami historiografii amerykańskiej i brytyjskiej. Wolność słowa, demokratyzacja i liberalizacja polskiego społeczeństwa nie pociągnęły jednak za sobą dywersyfikacji badań w licznych dziedzinach. Wiele lat później, w 2013 roku, kiedy opublikowałem w Polsce swoją pierwszą książkę, poświęconą walkom o Guadalcanal, ponownie zetknąłem się z tym problemem. W badaniach nad wojną na Pacyfiku perspektywa amerykańska zdecydowanie dominowała, a nieliczne japońskie wspomnienia nie były w stanie jej zrównoważyć.

Po krytycznej refleksji nad swą pierwszą publikacją podjąłem decyzję, która diametralnie zmieniła moje życie: zacząłem się uczyć języka japońskiego, aby stać się lepszym historykiem i autorem. Było to trudne zadanie podczas czasochłonnych studiów prawniczych, znacznie wykraczające poza horyzont magisterium. Na szczęście spotkałem na swojej drodze profesora Leonarda Górnickiego, mojego długoletniego akademickiego promotora i obecnie mentora, który zachęcił mnie, abym rozwijał karierę naukową w dziedzinie prawa i historii, wykorzystując pasję do języka japońskiego. W 2016 roku opublikowałem monografię o bitwie na Morzu Koralowym w serii Historyczne Bitwy. Na tamtym etapie miałem ograniczone doświadczenie w czytaniu japońskich książek i źródeł historycznych. Niemniej była to pierwsza próba choćby częściowego ukazania tej pierwszej w historii bitwy lotniskowców z japońskiej perspektywy. Książka została dobrze przyjęta przez środowisko historyczne i czytelnicze, doczekała się też wielu pozytywnych opinii.

W uznaniu moich osiągnięć naukowych i popularyzatorskich japońskie Ministerstwo Edukacji (MEXT) sfinansowało mój program wymiany doktoranckiej w roku akademickim 2016/2017. Po przeprowadzeniu wstępnych badań w Tokio zrozumiałem, że moja kariera naukowa, zwłaszcza ukończenie doktoratu z japońskiego prawa prywatnego, wymaga dłuższego pobytu w Japonii. W latach 2020–2022 byłem beneficjentem kolejnego stypendium MEXT, które umożliwiło mi skupienie się na przygotowaniu i obronie rozprawy doktorskiej. Studiując japońskie zagadnienia z zakresu teorii prawa, starałem się doskonalić kompetencje językowe i pozyskać dodatkowe materiały niezbędne do przygotowania rozszerzonych wydań mych prac o wojnie na Pacyfiku. Bitwa na Morzu Koralowym pozostała moim głównym obszarem zainteresowania ze względu na jej wpływ na zniweczenie japońskich planów zakończenia wojny w pierwszym roku konfliktu.

Kiedy przygotowałem szczegółowy zarys drugiego wydania monografii, pomyślanej jako obszerne studium nad japońskim spojrzeniem na pierwszą bitwę lotniskowców, omówiłem swoje zamierzenia ze Steve’em Catalano z Naval Institute Press. Trudno przecenić jego wsparcie w przekonaniu zespołu redakcyjnego jednego z najbardziej uznanych amerykańskich wydawnictw zajmujących się tematyką marynistyczną, że moja książka powinna zostać wydana, aby wzbogacić zasób wiedzy na temat bitwy na Morzu Koralowym.

Rozpoczynając ten projekt, miałem pełną świadomość istnienia opracowań, które tworzą zrąb amerykańskiego stanu wiedzy o batalii. Co znamienne, 15 lat temu swoją przygodę badawczą rozpocząłem od znakomitych monografii Johna B. Lundstroma. To głównie one sprawiły, że sięgnąłem do źródeł historycznych oraz relacji weteranów. W ostatnich latach Robert Stern wydał jeszcze bardziej szczegółową pracę, która do dziś pozostaje najważniejszą analizą amerykańskich dokumentów archiwalnych. Należy jednak podkreślić, że ani Lundstrom, ani Stern nie działali w próżni. W pewnym stopniu korzystali z dorobku wcześniejszych autorów, takich jak Samuel E. Morison, Richard W. Bates, Bernard Millot, Edwin P. Hoyt, Hedley P. Willmott i wielu innych.

Zanim przystąpiłem do analizy dokumentów archiwalnych obu stron, w ciągu ostatniej dekady dokładnie zapoznałem się z japońskimi opracowaniami. Niewątpliwie w tym miejscu należy wskazać dwie fundamentalne monografie dotyczące bitwy na Morzu Koralowym. Pierwszą z nich jest tom 49 serii Daitōa Sensō – oficjalnej historii drugiej wojny światowej w Azji Wschodniej, opracowanej przez Bōei Kenkyūsho (Narodowy Instytut Studiów Obronnych). Większość badaczy zna tę serię liczącą 102 tomy pod nazwą Senshi Sōsho. Niektórzy zachodni historycy próbowali korzystać z wyrywkowych tłumaczeń, najczęściej wykonywanych na zlecenie, poznając treści książki jedynie w ograniczonym zakresie. Należy wszakże podkreślić, że tom 49 ukazał się w 1971 roku, a więc zanim dokumenty archiwalne w Japonii doczekały się kompleksowego skatalogowania. Dlatego w mojej ocenie najlepszą japońską pracą na temat omawianej bitwy jest monografia Shirō Moriego wydana w 2004 roku (drugie wydanie w 2009), będąca rozszerzoną wersją opracowania z lat siedemdziesiątych dotyczącego grup myśliwskich marynarki. Napisana jak powieść, a jednocześnie oparta na skrupulatnie zgromadzonych materiałach źródłowych, książka Moriego obala wiele mitów o japońskim dowodzeniu i japońskiej mentalności, które powszechnie funkcjonują w zachodniej, a tym samym i w polskiej historiografii. Zebrane przez Moriego zeznania ocalałych członków załóg, a także ich wypowiedzi podczas wywiadów, które z nimi przeprowadził, stanowiły dla mnie cenny materiał. Starałem się również odnaleźć wszystkie japońskie publikacje, które w jakikolwiek sposób odnoszą się do bitwy na Morzu Koralowym. Efekty tych starań czytelnik może ocenić, zapoznając się z bibliografią.

Omawiając stan wiedzy na temat tej bitwy, nie sposób też przejść obojętnie obok polskich pozycji. Większość czytelników zapewne doskonale zna dwutomowe dzieło Zbigniewa Flisowskiego, które przez lata stanowiło podstawę do zrozumienia wojny na Pacyfiku. Oprócz tego należy wspomnieć o nieco nowszych książkach Andrzeja Perepeczki, Jarosława Jastrzębskiego i wzmiankowanej wcześniej mojej własnej wydanej w serii Historyczne Bitwy niecałą dekadę temu. Niezależnie od podejmowanych w Polsce do tej pory prób, japońska perspektywa na pierwszą bitwę lotniskowców w historii zawsze była w cieniu narracji amerykańskiej.

Głównym celem książki jest przedstawienie wyników moich długoletnich badań opartych na japońskich źródłach pierwotnych. Zdecydowana ich większość znajduje się w Kokuritsu Kōbunshokan w Ajia Rekishi Shiryō Sentaa – Archiwum Narodowym Japonii w dziale Japońskiego Centrum Dokumentów Historycznych Azji, w Bōei Kenkyūsho – Narodowym Instytucie Studiów Obronnych oraz w Kokuritsu Kokkai Toshokan – Bibliotece Parlamentu Japonii. Pozyskałem ponadto kilka dokumentów uzupełniających, głównie prywatnych dzienników i notatek, przechowywanych w muzeum Yūshūkan oraz w zbiorach prywatnych. Niestety, mimo usilnych starań nie uzyskałem formalnej zgody na wykorzystanie ich w pełnym zakresie w tej publikacji. Szanując decyzję muzeum oraz rodzin weteranów, koncentruję się więc na ukazaniu japońskiej perspektywy poprzez analizę dokumentów publicznych. Uważam, że dostępnych materiałów jest tak dużo, iż pozwalają na przygotowanie obszernej monografii. Co więcej, ze względu na ogromną liczbę sporządzonych raportów zdecydowałem się zawęzić zakres badań do głównych uczestników bitwy, tj. 4. Floty, MO Kidō Butai oraz załóg japońskich lotniskowców.

Jeśli chodzi o źródła amerykańskie, korzystałem przede wszystkim z dokumentów przechowywanych w National Archives and Records Administration w College Park. Jestem również wdzięczny Robertowi Sternowi za pomoc w zdobyciu dodatkowych materiałów. W poszukiwaniu większej liczby źródeł anglojęzycznych zwróciłem się do National Australian Archives oraz Australian War Memorial. Pragnę jednak podkreślić, że moim zamiarem nie było wyczerpanie tematu ani zasadnicze zrewidowanie narracji tworzonej przez stronę aliancką.

Naturalną konsekwencją decyzji o skoncentrowaniu się na przedstawieniu japońskiej perspektywy jest sformułowanie pytań, które przybrały formę zagadnień badawczych służących jako narzędzie do ponownego przeanalizowania przebiegu bitwy. Po pierwsze, zamierzam szczegółowo omówić i ocenić plan 4. Floty dotyczący zajęcia Port Moresby na początku maja 1942 roku w kontekście wysłania MO Kidō Butai do pierwszej kampanii na południowym Pacyfiku. Po drugie, planuję wskazać najistotniejsze błędy popełnione przez stronę japońską, które doprowadziły do przegrania przez nią bitwy lotniskowców oraz odroczenia Operacji „MO”. Wreszcie rozważę, jakie wnioski Nippon Kaigun mogła wyciągnąć przed decydującym starciem pod Midway w czerwcu 1942 roku, włącznie z tymi, do których Japończycy doszli sami.

Japońskie źródła pierwotne i opracowania otworzyły przede mną zupełnie dotąd nieznane aspekty bitwy na Morzu Koralowym. Dzięki ich lekturze doświadczyłem autentycznych ludzkich emocji związanych z pierwszym starciem lotniskowców, dylematami dowódców i pilotów oraz nieznanymi historiami rzucającymi nowe światło na wiele kwestii, które do tej pory stanowiły zagadkę. Wbrew powszechnemu przekonaniu, że Nippon Kaigun była skostniałą i wybitnie hierarchiczną instytucją, wykluczającą przestrzeń na sprzeciw czy nawet dyskusję, natrafiłem na dialogi i wymiany poglądów, które mogą się wydać zaskakujące dla zachodniego czytelnika. Co najważniejsze, dokonałem rewizji istniejącej narracji dotyczącej udziału lotniskowca „Zuikaku” w bitwie pod Midway, przedstawiając precyzyjne wyliczenia co do japońskich strat w grupach lotniczych 5. Kōkū Sentai. Na końcu książki zamieściłem tabele z nazwiskami członków wszystkich japońskich załóg lotniczych na trzech lotniskowcach, co ma na celu nie tylko opisanie ich wkładu w bitwę, ale też po raz pierwszy w historiografii zaprezentowanie i „uczłowieczenie” ich postaci.

Książka składa się z osiemnastu rozdziałów podzielonych na cztery części. W części pierwszej przedstawiam Operację „MO” – japoński plan mający za zadanie przełamanie strategicznego impasu w kampanii we wschodniej części Nowej Gwinei przez zajęcie Port Moresby, co miało umożliwić przerwanie linii zaopatrzeniowych łączących Stany Zjednoczone z Australią. W tej części omawiam też działania amerykańskiego wywiadu marynarki zmierzające do przechwycenia depesz przeciwnika i przygotowania się do obrony Port Moresby przed planowanym desantem, japońską inwazję na Tulagi, rajd „Yorktowna” na Tulagi oraz poszukiwania zespołu operacyjnego wroga prowadzone przez obie strony do 5 i 6 maja. W części drugiej szczegółowo opisuję pierwszy dzień bitwy lotniskowców – 7 maja, zakończony zatopieniem lotniskowca lekkiego „Shōhō” po stronie japońskiej oraz tankowca „Neosho” i niszczyciela „Sims” po stronie amerykańskiej. Istotnym elementem tej części jest opis innych wydarzeń tego dnia, w tym nieudanej wyprawy 25. Kōkū Sentai na zespół kadm. Crace’a oraz nieudane wieczorne uderzenie MO Kidō Butai, które doprowadziło do olbrzymich strat w załogach lotniczych. Część trzecia koncentruje się na głównym starciu lotniskowców 8 maja, skutkującym zatopieniem lotniskowca „Lexington” oraz poważnym uszkodzeniem lotniskowca „Shōkaku”. W części czwartej podsumowuję bitwę i zamieszczam kompleksowe odpowiedzi na pytania badawcze zadane we wstępie. Tekst zamykają sześć załączników oraz bibliografia.

Niniejsza praca dotyczy tematu związanego z wojną na Pacyfiku, dlatego uważałem za konieczne usystematyzowanie terminologii japońskiej w całej książce. W zapisie nazw, miejscowości, imion i nazwisk japońskich stosuję stary system Hebon-Shiki rōmaji, czyli tradycyjną wersję transkrypcji Hepburna, która umożliwia przedstawienie znaków kanji, hiragany i katakany alfabetem łacińskim z użyciem odpowiednich znaków diakrytycznych oddających japońską wymowę. Wyjątek stanowią nazwy geograficzne i terminy występujące w języku polskim w powszechnie przyjętej, zmienionej formie. Z powodów praktycznych przyjmuję również tradycyjny polski szyk imienia i nazwiska, celowo odchodząc od zwyczajowej zasady w językach wschodnioazjatyckich, w których nazwisko poprzedza imię. W głównym tekście celowo używam nazewnictwa, słów lub fragmentów wypowiedzi w języku japońskim, aby poszerzyć zasób polskiej nauki zajmującej się historią wojskowości o japońską terminologię wojskową w miejsce dotychczasowych kalek, często błędnych, z języka angielskiego.

Bitwa przedstawiona w niniejszej książce rozegrała się na rozległym obszarze Morza Koralowego. Różnica czasowa między wielu poszczególnymi wydarzeniami wynosiła trzy godziny (między czasem fidżyjskim a tokijskim). Z tego powodu stosuję daty i godziny w czasie lokalnym (UTC+11:00), z drobnymi wyjątkami wyraźnie zaznaczonymi w tekście. W miarę możliwości używam systemu metrycznego, a systemu anglosaskiego tylko w cytowanych wspomnieniach żołnierzy alianckich. Odległości podawane w milach oznaczają mile morskie (1 Mm = 1852 metry), a prędkość jednostek marynarki konsekwentnie oznaczam w węzłach (1 węzeł = 1 Mm na godzinę).

Na koniec chciałbym podziękować moim pierwszym życzliwym czytelnikom, Michałowi Kopaczowi i Grzegorzowi Jeziornemu, badaczom wojny na Pacyfiku, których szczegółowe uwagi pozwoliły mi spojrzeć inaczej na moją pracę i wprowadzić niezbędne poprawki.

Pragnę też wyrazić wdzięczność panu redaktorowi Krzysztofowi Chabie, który z wielkim zainteresowaniem przyjął moją ofertę wydania po polsku książki pierwotnie przeznaczonej na rynek amerykański i natychmiast podjął działania, by ją opublikować w uznanej Czarnej Serii wydawnictwa Znak. Przedłożona polskiemu czytelnikowi praca nie jest jednak tylko przekładem z języka angielskiego, lecz zawiera także niewielkie poprawki i uzupełnienia wynikające z mojego niedawnego powrotu do Japonii na etat naukowy i pozyskania dodatkowych materiałów już po premierze amerykańskiej wersji¹. Niezależnie bowiem od ukończonych prac nad monografią bitwy na Morzu Koralowym nie zamierzam porzucić dociekań naukowych i dalszych prób ulepszania moich publikacji.

Szczególne podziękowania kieruję do mojej najdroższej żony Oli, która w maju 2023 roku namówiła mnie do złożenia propozycji wydawniczej w Naval Institute Press, mimo wielu moich wątpliwości związanych z szansami zaistnienia na obcym rynku wydawniczym. Bez jej wiary w moją twórczość naukową i pisarską niniejsza praca prawdopodobnie by nie powstała.

Jokohama, 10 marca 2026