Constituto Criminalis Carolina - ebook

Wstęp

_Constitutio Criminalis Carolina_, czyli _Konstytucja Kryminalna Karola _, nazywana powszechnie _Kryminalną Karoliną_ została promulgowana w 1532 r. na sejmie Rzeszy w Ratyzbonie z inicjatywy cesarza Karola V. Niemalże z automatu stała się jednym z kamieni milowych w historii europejskiego prawa karnego. Jest to pierwszy w Europie powszechny, skodyfikowany, wiążący wszystkich obywateli kodeks karny powstały w Europie. Należy w tym miejscu wspomnieć o powstałych wcześniej próbach kodyfikacji prawa karnego, takich jak_ prawo salickie_ z VI wieku, które było zbiorem norm zwyczajowych, czy longobardzkie _Edictum Rothari_ z 643 roku zawierające prawo zwyczajowe i normy karne, lub też powstające masowo w XII—XIII wieku niemieckie prawa miejskie, albo również _Konstytucję Kryminalną Bambergu_ z 1507 roku. Mimo ich istnienia, to właśnie _Kryminalna Karolina_ była aktem prawnym jednolitym, nadanym władczo przez cesarza dla całego obszaru Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, łączącym w swojej treści zarówno materialne prawo karne jak i procedurę karną, a także co najważniejsze, rezonującym na kraje sąsiednie, gdzie treść dokumentu była przyjmowana w całości lub fragmentach.

Jak wspomniano, znaczenie _Kryminalnej Karoliny_ wykroczyło daleko poza samą Rzeszę Niemiecką. Stała się modelem dla późniejszych ustawodawstw Lombardii, Czech, Polski, Węgier, a w XVIII w. — pośrednio — dla ustaw kodyfikacyjnych epoki oświecenia. W historiografii określa się ją często jako _narodziny nowoczesnego prawa karnego._

Niniejsza praca, którą z przyjemnością oddajemy w ręce Czytelników jest tworem szczególnym. Powstała jako efekt współpracy grupy młodych prawników w większości zajmujących się prawem karnym, związanych z placówkami edukacyjnymi, siłami porządkowymi, organami ścigania i kancelariami prawnymi, wśród których znajduje się również historyk doświadczony w opracowywaniu źródeł pisanych. Ponadto niniejsza praca jest pierwszym w historii, pełnym tłumaczeniem _Kryminalnej Karoliny_ na język polski. Do tej pory istniały jedynie tłumaczenia i opracowania pojedynczych rozdziałów przygotowane jeszcze w 1559 roku przez Bartłomieja Groickiego, które zawarł w pracy _Postępek sądów około karania na gardle_. Dodatkowo _Kryminalna Karolina_ jest kluczem do zrozumienia rozwoju procesu karnego, zwłaszcza procesu inkwizycyjnego, w którym centralną rolę odgrywa procedura dowodowa.

Dzisiejszy odbiorca prawa karnego, przyzwyczajony do zasady domniemania niewinności, prawa do obrony, bezwzględnego zakazu wymuszania zeznań, musi dokonać radykalnego przesunięcia perspektywy, aby zrozumieć sens i logikę tego kodeksu.

Powstanie konstytucji kryminalnej

ROZDROBNIENIE PRAWNE RZESZY

Pierwsza połowa XVI wieku była dla Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego trudnym okresem. To jedno z najbardziej rozdrobnionych politycznie państw Europy, w którym każde księstwo, baronia, miasto czy gmina opierała się na własnych przepisach prawnych, zaczęło pogrążać się w nurtach reformacyjnych. Należy przy tym zaznaczyć, że do wystąpienia Marcina Lutra w 1517 roku, jedyną obowiązująca na terenie całej Rzeszy, jednolitą formą prawa, było obowiązujące w posiadłościach kościoła prawo kanoniczne, przyjęło się również twierdzenie iż w Rzeszy jest _tyle praw ile miast i hrabstw._ __ W tym momencie, podważanie jego roli doprowadziło do jeszcze większego zachwiania nawet tą ostatnią stabilnością państwa. Mimo zajmowanego obszaru, Rzesza była państwem rozbitym i skłóconym wewnętrznie, gdzie Książęta Rzeszy będący zarazem Elektorami, walczyli pomiędzy sobą o wpływy w państwie, leżące na administrowanych przez nich terenach miasta, wypowiadały posłuszeństwo dążąc do większych wpływów na politykę, posiadłości klasztorów i biskupów niejednokrotnie przyjmowały prymat prawa kanonicznego nad prawem lokalnym prowadząc do chaosu nie tylko prawnego ale też politycznego. Dodatkowo lokalne przepisy, w zależności od uznania prawodawcy opierały się na archaicznym prawie zwyczajowym (często salickim lub longobardzkim), prawie rzymskim (niejednokrotnie adaptowanym w wersji 1:1), czy też radosnej twórczości własnej włodarzy miejskich, określanych jako _Weisthümer_. Nie trzeba podkreślać tutaj, że takie rozdrobnienie prawa karnego doprowadziło do sytuacji, w której przestępstwo karane śmiercią w jednym mieście już w sąsiednim mogło ograniczać karę tylko do grzywny, albo też jej nie przewidywać.

Recepcja prawa i intencja Karola V

Od końca XV wieku na wydziałach prawa uniwersytetów Rzeszy zaczęła następować ponowna recepcja prawa rzymskiego w wersjach przygotowanych przez glosatorów i komentatorów z tak uznanych placówek jak Bolonia, Padwa czy Ferrara. Obok tego lokalne sądy opierały swoje orzecznictwo na prawie zwyczajowym, niejednokrotnie sprzecznym z prawem rzymskim. W takiej sytuacji cesarz Karol V Habsburg ze swoim głównym legislatorem i zarazem ochmistrzem dworu i sędzią sądu biskupiego Johanem von Schwarzenbergiem przystąpili do pracy nad kodyfikacją prawa Rzeszy. Von Schwarzenberg z cesarskiego nadania stanął na czele komisji kodyfikacyjnej, która oparła swoje działania na wprowadzonej w 1507 konstytucji karnej biskupstwa Bambergu (_Constitutio Criminalis Bambergensis_). W ten też sposób bamberska konstytucja stała się _matką Karoliny_. Wstępne redakcje nowej konstytucji karnej nie były przychylnie opiniowane przez Sejm Rzeszy, który obawiał się ograniczenia praw władców terytorialnych. Było to powodem, dla którego w ostatniej wersji tekstu, przyjętej już po śmierci Von Schwarzenberga zamieszczono klauzulę salwatoryjną oznaczającą subsydiarność stosowania _Konstytucji Karnej Karola_, wedle której _Kryminalna Karolina_ miała być stosowana w tych przypadkach, których prawo miejscowe nie regulowało, lub sprawiało wrażenie budzącego wątpliwości. Tak powstały kodeks stał się nie tylko pierwszą kodyfikacją prawa karnego w Europie, ale był także manifestem politycznym, mającym na celu wzmocnienie władzy centralnej należącej do cesarza, który pełnił swoją funkcję przede wszystkim z woli książąt elektorów, jak wskazał Karl Eßer _Karolina była instrumentem centralizacji, prawnym narzędziem ograniczenia autonomii ksiażąt_.

Dodatkowym elementem podnoszącym prestiż cesarza, był nacisk kładziony na sformułowanie zasad prawa karnego w duchu rodzącego się w Europie humanizmu, dążącego do uporządkowania przepisów w oparciu o racjonalne, systemowe zasady, łamiąc tym samym dotychczasowe związanie systemu karnego ze zwyczajem i dość dużą przypadkowością. _Konstytucja Kryminalna Karola_ stała się dokumentem wyprzedzającym swoją epokę pod względem postępu i racjonalizacji wymiaru sprawiedliwości poprzez określenie katalogu przestępstw i związanych z nimi kar, ograniczenie samowoli sądów lokalnych, wprowadzenie zasady pisemności i legalizmu, ograniczenie arbitralności sądów lokalnych i uregulowanie zasad dowodowych.

Charakter prawny kodeksu

Najważniejszą cechą _Kryminalnej Karoliny_ stało się ścisłe związanie prawa materialnego z procesowym. Był to zatem według dzisiejszego rozumienia jednocześnie kodeks prawa karnego i postępowania karnego.

Ponadto uporządkowaniu i uszczegółowieniu uległo wiele kwestii, które dzisiaj są podstawą prawa karnego, jak na przykład dopuszczenie obrony koniecznej czy też uznanie za okoliczność łagodzącą stanu wyższej konieczności. Zasady zawarte w _Konstytucji Kryminalnej_ pozwalały na wyłączenie winy sprawcy i bezkarność czynu w przypadku wystąpienia błędu co do faktu, czy też wprowadzały instytucję skargi. _Kryminalna Karolina_ pomimo stosunkowo okrutnych kar cielesnych przewidzianych za część przestępstw wprowadzała również jako pierwsza określenie _usiłowania_, nakazywała również na określenie odpowiedzialności chorego za czyn przez biegłych, prowadziła również do rozróżnienia pomiędzy morderstwem a zabójstwem umyślnym i nieumyślnym, czy też wprowadzała zaostrzenie kar za recydywę. Ważnym jest też przyjęcie w dokumencie traktowania więzienia nie jako miejsca odbywania kary, lecz jako miejsca przetrzymywania przed wykonaniem wyroku. Pewną nowością było również uznanie skarg i zeznań składanych przez kobiety za równe skargom i zeznaniom składanym przez mężczyzn.

W samej procedurze karnej _Kryminalna Karolina_ dążyła do zerwania z dominującym w Europie modelem kontradyktoryjnym (skargowym) procesu na rzecz modelu inkwizycyjnego. Dominujący do tej pory model postępowania opierał się na skardze prywatnej, ograniczał rolę sędziego do czuwania nad przebiegiem procedury, wymagał od stron dostarczenia dowodów i zezwalał na rozstrzygnięcie sprawy przez tzw. sądy Boże. Zakładano, że prawda powinna się wyłaniać ze sporu toczonego przez strony. Wprowadzany w to miejsce proces inkwizycyjny nakładał na sędziego obowiązek dążenia do odkrycia prawdy stawiając go w roli aktywnie prowadzącego dochodzenie. Model ten przenosił również na państwo lub sędziego obowiązek zainicjowania procesu, stawiając majestat władzy w roli strony. Zezwolono również na dopuszczanie określonych tortur w celu uzyskania zeznań. Jednak mogły być one stosowane jedynie w przypadku istniejącego _prawdopodobieństwa winy_, nie mogły doprowadzić do śmierci oskarżonego, a samo uzyskane w taki sposób zeznanie musiało zostać powtórzone podczas rozprawy dobrowolnie i bez przymusu. Sprowadzało to tortury do roli elementu postępowania dowodowego ograniczonego zasadami nie pozostawiając już ich w gestii sędziowskiej samowoli, jak to miało miejsce w wielu postępowaniach prowadzonych według prawa miejskiego i zwyczajowego.

Należy również zauważyć, że _Konstytucja Kryminalna_ po raz pierwszy w dziejach Rzeszy i Europy systemowo opisała przestępstwa przeciwko życiu (morderstwo, dzieciobójstwo, trucicielstwo), przeciwko obyczajności (sodomia, cudzołóstwo, gwałt), własności (kradzież, rozbój, podpalenie), czy porządkowi społecznemu (czary, fałszerstwo, bunt). Przewidziane w większości kary, mogąc wydawać się dzisiaj brutalnymi i barbarzyńskimi, miały podobnie jak w_ prawie Hammurabiego_ charakter prewencji generalnej, czyli miały samą wizją swojego okrucieństwa odstraszać od popełnienia przestępstwa. Takie przedstawienie systemu kar i metod prowadzenia procesu prowadziło do ograniczenia samosądów, nakazując jednocześnie dokładną ocenę dowodów przed wydaniem jakiegokolwiek wyroku.

Rola Konstytucji Kryminalnej Karola

_Kryminalna Karolina_ była w praktyce prawa niemieckiego stosowana do końca XVIII wieku, a w wielu regionach jej elementy możemy odnaleźć jeszcze w orzecznictwie z ostatnich lat poprzedzających wybuch Wielkiej Wojny. Tak długie obowiązywanie regulacji zawartych w dokumencie oraz jego ekspansja na pozostałe kraje Europy pozwalają nam dzisiaj dostrzegać jego ponadczasowość. Z jednej strony systematyzowała i unifikowała reguły procesu karnego z wyraźnym zakreśleniem granic tortur i ograniczeniem samowoli sądów, z drugiej wprowadzała zasadę _nulla poena sine lege_, tworząc jednocześnie fundament dla rozwoju nowożytnej nauki prawa karnego, co Sójka-Zielińska podsumowała: _w sensie strukturalnym „Carolina” jest pierwszym kodeksem karnym nowożytnej Europy_.

_Constitutio Criminalis Carolina_ jest pomnikiem europejskiego prawodawstwa. Z jednej strony czerpie z tradycji i ustawodawstwa średniowiecznego, opierając się na starożytnym prawie rzymskim, z drugiej zaś wprowadza skostniały system w światło humanizmu i epoki nowożytnej racjonalizując procedurę i prawo karne.

Niniejsze tłumaczenie ma na celu umożliwienie nie tylko historykom prawa, prokuratorom, przedstawicielom organów ścigania, czy zawodowym karnistom, ale też wszystkim, obcowanie z tekstem, który ukształtował wyobrażenie _sprawiedliwości karnej_. Pomimo wyraźnie dostrzegalnych różnic cywilizacyjnych, _Kryminalna Karolina_ stanowi cenne źródło dla badań nad historią prawa, mentalnością społeczną, kulturą prawną i praktyką sądową Europy czasu przełomu epok.

Dla lepszego zrozumienia tekstu _Karoliny_ przyjęliśmy zasadę poprzedzenia części bloków artykułów słowami komentarza. Same komentarze dotknęły przede wszystkim kwestii wprowadzanych przez ustawę kar i procedur sądowych, które zmieniały działalność sądownictwa nowożytnej Europy dając tym samym początek dzisiejszemu funkcjonowaniu sądów i przeprowadzaniu procesów.

Zespół redakcyjny w składzie:

Jendyk Aleksandra

Kopka Artur

Kopka Mateusz

dr Nowok Łukasz

Pazdan Ewa

Sławkowski Konrad_Lex Salica_, prawo salickie. Wczesnośredniowieczne prawo zwyczajowe Franków salickich, dotyczące głównie prawa karnego, procesowego, rodzinnego i spadkowego, spisane w postaci 65 kazuistycznych artykułów. Odzwierciedlało stosunki prawne z czasów plemiennych.

Edykt Rotariego (Rotara), to pierwszy oficjalny zbiór prawa longobardzkiego ogłoszony przez króla Rotara w Pawii 22 listopada 843 roku. W 388 rozdziałach zawierał spis zwyczajowego prawa germańskiego prezentującego treść norm prawnych typowych dla tzw. ludów barbarzyńskich.

Langbein J.H., _Torture and the Law of Proof_, Chicago 2006, s. 17.

Zasius U., _In usus feudorum_, Freiburg 1522.

Pierwszego zbioru praw miejskich dokonał w 4 tomach publikowanych w latach 1841—1863 Jakub Grimm — tak, ten sam, który z bratem dokonał zbioru i opracowania baśni.

Karol V Habsburg, urodził się 24 lutego 1500 roku w Gandawie w Niderlandach, jako syn władców Hiszpanii Filipa I Pięknego i Joanny I Kastylijskiej (Szalonej). W wieku 16 lat objął tron Hiszpanii jako Karol I, a w 1519 został wybrany na cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego jako Karol V. Jego panowanie doprowadziło do powstania pierwszego nowożytnego _globalnego imperium_ obejmującego Europę oraz kolonie obu Ameryk. W polityce Europejskiej prowadził walkę z reformacją, książętami Rzeszy, Francją (o dominacje w Europie) i Imperium Osmańskim. Zmęczony ciągłymi konfliktami i politycznym ciężarem imperium abdykował w 1556 roku dzieląc monarchię pomiędzy brata Ferdynanda I (Rzesza, Austria i tytuł cesarski) i syna Filipa II (Hiszpania i kolonie). Resztę życia spędził w klasztorze w Yuste, gdzie zmarł 21 września 1558 roku.

Johann von Schwarzenberg urodził się 25 grudnia 1463 roku. Piastował urząd mistrza dworu biskupa Bambergu Geogra III, a także pełnił rolę przywódcy frankońskiego związku rycerstwa. Na polecenie swojego duchownego mocodawcy utworzył tzw. _Bamberginę_, czyli _Bamberską Konstytucję Kryminalną._ Pomimo popierania Lutra, powierzono mu urząd sędziego na dworze biskupim, a także zlecono przewodzenie komisji odpowiadającej za przygotowanie _Kryminalnej Karoliny_. Zmarł 21 października 1528 roku w Norymberdze.

_Constitutio Criminalis Bambergensis_, potocznie _Bambergina_, czyli _Konstytucja Kryminalna Bambergu_. Ten kodeks karny biskupstwa Bambergu został uchwalony w 1507 roku. Powstał na polecenie biskupa Georga von Limpurg, a jego głównym twórcą był Johan von Schwarzenberg. Kodeks regulował prawo karne i procedurę karną obowiązującą na terenie biskupstwa. Bardzo szybko został przejęty przez miasta Bawarii, by po niespełna 20 latach stać się podstawą _Konstytucji Kryminalnej Karola_. Kodeks łączył w sobie koncepcje włoskiej szkoły prawa karnego z niemieckim prawem zwyczajowym, wprowadzając koncepcję procesów inkwizycyjnych na teren Rzeszy.

Eßer K.S., _Die Carolina und ihre Wirkung_, München 1984, s. 41

_Inquisitio_ (łac.) — śledztwo, badanie.

Nie ma kary bez ustawy (prawa).

K. Sójka-Zielińska, _Historia prawa_, Warszawa 2020, s. 105.Druckprivillegium

Wjr Karl der funfft von gotts gnadenn Romischer Kayser, zu allen zeitten merer des Reichs, in Germanien, zu Hispanien, beyder Sicilien, Hierusalem, Hungern, Dalmatien, Croatien etc. könig, Ertzherzog zu Osterreich, Hertzong zu Burgundii etc., Graff zu Habspurg, Frandern, Tyrol etc. Thun kundt allermeniglich vnd sonderlich allen vnd jeden Buchtruckern, wo vnd an welchen orten die im heyligen Romischen Reich gesessen seind, zu wissen: dass wir vnserm vnnd des Reichs lieben getrewen, Jvo Schoffern, burgern zu Meyntz, den Abschiedt jetzgehalten Reichsstags zu Regenspurgk, dergleichen die Reformation vnsers Keyserlichen Cammergerichts im eyn vnd dreissigsten jar auffgericht vnd geschehen, auch die halss oder peinlich gerichts ordnung inn truck zu bringen behelhen lassen haben. Dieweil er sich nun des, vnss zu vndertheniger gehorsam vnd gefallen, in der eil etwas mit vnstatten vndernommen, damit er dan davon widerumb, wie billich, zimlich ergetzlicheyt empfahe, So gebietten wir allen obgemelten Büchtrückern vnd sunst meniglich bei straff vnd peen zehen marck Lottigs golts, vnss halb in vnser vnnd des heyligen Reichs Cammer, vnd den andern halben theyl gedachtem Jvoni vnablasslich zu bezalen, Vnnd wöllen, dass obgemelte Büchtrucker noch sunst jemant von jrent wegen den berürten Abschiedt, auch die Reformation vnsers Keyserlichen Cammergerichts, darzü die halss oder peinlich gerichts ordnung gedachtem Jvoni in zweyen jaren, den nechsten noch eynander volgend, nit nachtrucken oder zum feylen kauff haben oder ausslegen, bei verlierung obgemelter peen vnnd des selben jres trucks, den gemelter Jyo durch sich selbs oder eyn andern von seinet wegen, wo er den bei jr jedem finden wirt, auss eygem gewalt on verhinderung meniglichs zü sich nemen vnd damit nach seinem gefallen handeln vnd thün mag, daran er auch nit gefrevelt haben. Es soll auch keynem andern getruckten Abschiedt an eynichem ort, inn oder ausserhalb gerichts oder rechts, geglaubt werden, sonder geferde; das ist vnser ernstlich meynung. Geben vnder vnserm zü ruck auffgetruckten Secret, in vnser vnd des heyligen Reichs statt Regenspurg, am letsten tag des Monats Julij, nach Christi, vnsers lieben herrn, geburt tausent fünfhundert vnd im zwey vnd dreissigsten, vnsers Keyserthümbs im zwölfften, vnd vnserer Reich im sibentzehenden jaren.

Przywilej Drukarski

My, Karol V, z Bożej łaski cesarz rzymski, po wszystkie czasy powiększający Rzeszę; w Germanii, Hiszpanii, obu Sycylii, Jerozolimie, na Węgrzech, w Dalmacji, Chorwacji itd., król; arcyksiążę Austrii, książę Burgundii itd., hrabia Habsburga, Flandrii, Tyrolu itd. Dajemy do wiadomości wszystkim, a szczególnie każdemu z drukarzy książek, gdziekolwiek i w jakichkolwiek miejscach w Świętej Rzeszy Rzymskiej by się nie znajdowali: że poleciliśmy naszemu i Rzeszy, kochanemu i wiernemu, Iwo Schöfferowi, mieszczaninowi z Moguncji, wydrukowanie postanowień właśnie zakończonego sejmu Rzeszy w Ratyzbonie, a także reformacji naszego Sądu Kameralnego Cesarskiego, ustanowionej i dokonanej w roku trzydziestym pierwszym, oraz Ustawy Sądowej o Karach Cielesnych. Ponieważ podjął się on tej pracy w pośpiechu, ku naszemu poddanemu posłuszeństwu i upodobaniu, aby mógł za to otrzymać sprawiedliwe i stosowne zadośćuczynienie, zatem nakazujemy wszystkim wymienionym drukarzom książek i każdemu z osobna pod karą dziesięciu marek czystego złota, z czego połowę należy zapłacić naszej i Świętej Rzeszy Komorze, a drugą połowę wspomnianemu Iwonowi, bez zwłoki. I chcemy, aby wspomniani drukarze książek ani nikt z ich ramienia nie mieli prawa powielać, sprzedawać ani rozpowszechniać wymienionych postanowień, reformacji naszego Sądu Kameralnego Cesarskiego, a także Ustawy o Karach Cielesnych przez dwa kolejne lata, licząc od dnia wydania przywileju. Złamane zostanie to pod groźbą zapłaty wspomnianej kary, a także całego powielonego nakładu, który wspomniany Ivo, osobiście lub przez kogoś w jego imieniu, może odebrać, gdziekolwiek go znajdzie, i postąpić z nim według własnego uznania, bez niczyjej przeszkody, w czym nie dopuści się żadnego przestępstwa. Nie należy wierzyć żadnym innym wydrukowanym postanowieniom w jakimkolwiek miejscu, wewnątrz lub na zewnątrz sądu, pod groźbą kary. Taka jest nasza poważna wola. Wydano pod naszą przyłożoną pieczęcią, w naszym i Świętej Rzeszy mieście Ratyzbona, ostatniego dnia miesiąca lipca, po narodzeniu Chrystusa, naszego drogiego Pana, w roku tysiąc pięćset trzydziestym drugim, a w dwunastym roku naszego panowania jako cesarz i w siedemnastym roku naszego panowania jako król.Vorrede des peinlichen halssgerichts

WJr Karl der funfft vonn gotts gnaden Romischer Keyser, zu allen zaitten merer der Reichs, König in Germanien, zu Castilien, zu Arrogon, zu Legion, beyder Sicilien, zu Hierusalem, zu Hengern, zu Dalmatien, zu Croatien, Navarra, zu Granaten, zu Tolleten, zu Valentz, zu Gallicien, Maioricarum, Hispalis, Sardinie, Cordube, Corsice, Murcie, Giennis, Algarbien, Algezire, zu Gibraltaris vnd der Jnsulen Canarie, auch der Insulen Jndiarum vnnd terre firme, des meers Oceani etc. Ertzhertzog zu Osterreich, Hertzog zu Burgundii, zu Lotterick, zu Brabandt, zu Steyer, Kernten, zu Crain, Limpurg, Geldern, Wirtemberg, Calabrien, athenarum, Neopatrie, Grave zu Habspurg, zu Flandern, zu Tyrol, zu Gortz, Parsiloni, zu Arthois, zu Burgundi, Pflatzgraff in Henegaw, zu Holand, zu Seeland, zu Pfirdt, zu Kiburgk, zu Namur, zu Rossilion, zu Ceritan vnd zu Zütphen, Landtgraff in Elsas, Margraff zu Burgaw, zu Oristani, zu Gotiani vnd des heyligen Romischen Reichs Fürst zy Schwaben, zu Cathalonia, Asturia etc., Herr in Friesslandt, auff der Windichen marck, zu Portenaw, zu Biscaia, zu Molin, zu Salins, zu Tripoli vnd Mecheln Bekennen offentlich:

Nach dem durch vnsere vnd des heyligen Reichs Chürfürsten, Fürsten vnnd andere Stende stattlich an vnss gelangt, wie im Römischen Reich teutscher Nation, altem gebrauch vnnd herkommen nach, die meynsten peinlich gericht mit personen, die vnsere Keyserliche recht nit gelert, erfarn oder übung haben, besetzt werden, Vnnd daas auss dem selben an viel orten offtermals wider recht vnd güte vernunfft gehandelt, vnnd entweder die vnschuldigen gepeinigt vnd getödt, oder aber die schuldigen durch vnordenliche, geferliche vnd verlengerliche handlung, den peinlichen klegern vnd gemeynem nutz zu grossem nachtheyl, gefristet, weggeschoben vnd erledigt werden, vnd das nach gelegenheyt Teutscher land in disen allen, altem langwirigem gebrauch vnnd herkommen nach, die peinlichen gericht an manchen orten mit rechtverstendigen erfarn vnd geübten personen nit besetzt werden mögen;

Demnach haben wir, sampt Chürfürsten, Fürsten vnd Stenden, auss gnedigem geneygtem willen etlichen gelerten trefflichen erfaren personen bevolhen, eyn begrieff, wie vnd welcher gestalt in peinlichen sachen vnd rechtfertigungen dem rechten vnd billicheyt am gemessten gehandelt werden mag, zü machen, in eyn form züsammen zü ziehen; Welchs wir also in druck zü bringen verschafft haben, dass alle vnd jede vnser vnnd des Reichs vnderthanen sich hinfürter in peinlichen sachen in bedenckung der gross vnd ferligkeyt der selben jetzt angezeygten begrieff, dem gemeynen rechten, billicheyt vnd loblichen herbrachten gebreuchen gemess, halten mögen, wie eyn jetlicher on zweifei für sich selbst zu thün geneygt vnd desshalben von dem Almechtigen belonung zü empfahen verhofft. Doch wollen wir durch dise gnedige erinnerung Chürfürsten, Fürsten vnd Stenden an jren alten wolherbrachten rechtmessigen vnnd billichen gebreuchen nichts benommen haben.

Przedmowa do ustawy o karach cielesnych

My, Karol V, z Bożej łaski cesarz rzymski, po wsze czasy powiększający Rzeszę, król w Germanii, Kastylii, Aragonii, León, obu Sycylii, Jerozolimie, na Węgrzech, w Dalmacji, w Chorwacji, Nawarze, w Granadzie, Toledo, Walencji, Galicji, na Majorce, w Sewilli, na Sardynii, Kordobie, Korsyce, Murcji, Jaén, w Algarve, Algeciras, na Gibraltarze i Wyspach Kanaryjskich, także wyspach Indii i terra firme, morza Oceanii itd. Arcyksiążę Austrii, książę Burgundii, Lotaryngii, Brabancji, Styrii, Karyntii, Krainy, Limburga, Geldrii, Wirtembergii, Kalabrii, Aten, Neopatrii, hrabia Habsburga, Flandrii, Tyrolu, Gorycji, Barcelony, Artois, Burgundii, palatyn w Hainaut, w Holandii, Zelandii, Pfirdt, Kyburgu, Namur, Roussillon, Cerdanii i w Zutphen, landgraf w Alzacji, margrabia Burgau, w Oristano, w Goziano i książę Świętej Rzeszy Rzymskiej w Szwabii, Katalonii, Asturii itd., pan we Fryzji, na Marchii Wenedyjskiej, w Portenau, w Biskai, w Molins, Salins, Trypolisie i w Mechelen, oświadczamy publicznie:

Po tym, jak za pośrednictwem naszych i Świętej Rzeszy elektorów, książąt oraz innych stanów, zwrócono na to uwagę, że w Cesarstwie Rzymskim narodu niemieckiego, zgodnie ze starym zwyczajem i tradycją, większość sądów karnych obsadzana jest osobami, które nie posiadają wykształcenia, doświadczenia ani praktyki w naszym prawie cesarskim;

I że z tego powodu w wielu miejscach często postępuje się wbrew prawu i zdrowemu rozsądkowi, a niewinni są torturowani i uśmiercani, albo winni przez nieuporządkowane, ryzykowne i przewlekłe postępowanie są wstrzymywani, odraczani i uwalniani, ze szkodą dla oskarżycieli w sprawach karnych i dla dobra wspólnego; oraz że, z uwagi na specyfikę niemieckich ziem, sądy karne w wielu miejscach nie mogą być obsadzane osobami o odpowiedniej wiedzy prawnej, doświadczeniu i praktyce, zgodnie ze starym, długotrwałym zwyczajem i tradycją. Dlatego my, wraz z elektorami, książętami i stanami, z łaskawą i życzliwą wolą, poleciliśmy kilku uczonym, znamienitym i doświadczonym osobom, aby sporządziły projekt, w jaki sposób i na jakich zasadach w sprawach karnych i wymierzaniu sprawiedliwości można postępować w sposób najbardziej zgodny z prawem i słusznością, aby zebrać go w jedną formę. Dlatego my, poleciliśmy, aby to zostało wydrukowane, aby wszyscy i każdy z naszych i Rzeszy poddanych, w przyszłości, w sprawach karnych, w obliczu powagi i ryzyka związanego z tymi sprawami, mogli postępować zgodnie z teraz przedstawionym projektem, z prawem powszechnym, słusznością i chwalebnymi, odziedziczonymi zwyczajami, tak jak każdy bez wątpienia jest skłonny to czynić z własnej woli i za co ma nadzieję otrzymać nagrodę od Wszechmogącego. Jednakże, poprzez to łaskawe upomnienie, nie chcemy niczego odebrać elektorom, książętom i stanom z ich starych, chwalebnych, prawnie uzasadnionych i słusznych zwyczajów.Słowo do artykułów 48—77

XVI-wieczna _Constitutio Criminalis Carolina_ stanowi fascynujący wgląd w historyczne procedury karne. Skupimy się przede wszystkim na artykułach od 48 do 77 traktujących o technikach przesłuchań, roli tortur w procesie dochodzenia do prawdy, specyficznych kategoriach przestępstw, weryfikacji zeznań oraz zasadach postępowania dowodowego w sprawach o najcięższe zbrodnie.

Główna część dokumentu poświęcona jest procedurze uzyskiwania i weryfikacji przyznania się do winy, które w ówczesnym systemie prawnym stanowiło koronny dowód. Artykuły 48–52 instruują sędziego, o jakie szczegóły należy pytać podejrzanego, który przyznał się do winy w trakcie tortur. W przypadku morderstwa sędzia powinien ustalić przyczynę, czas, miejsce, współsprawców, rodzaj użytej broni oraz miejsce ukrycia zwłok i skradzionych przedmiotów. Przy zbrodni zdrady (sprzedawania sekretów) kluczowe jest ustalenie mocodawcy, otrzymanej zapłaty oraz motywów działania. W sprawach o otrucie należy pytać o rodzaj trucizny, sposób jej zdobycia i podania, a w przypadku podpalenia — o użyte materiały łatwopalne. Dokument uwzględnia również przestępstwo czarów, nakazując pytać o użyte zaklęcia, przedmioty zakopane w ziemi, nauczycieli magii oraz wyrządzone szkody. Można zauważyć tutaj podobieństwo do stosowanej obecnie zasady „7 złotych pytań”, której zastosowanie pozwoli nawet niedoświadczonemu śledczemu uzyskać podstawową wiedzę od przesłuchiwanego. Zasada ta wskazuje następujące pytania:

— CO? — Co się wydarzyło? Czy zdarzenie było przestępstwem, wypadkiem, czy innym zdarzeniem?

— GDZIE? — Gdzie miało miejsce zdarzenie? Gdzie nastąpił skutek? Gdzie są powiązane miejsca?

— KIEDY? — Kiedy doszło do zdarzenia? Jak długo trwało?

— JAK? (W JAKI SPOSÓB?) — Jak przebiegało zdarzenie? Jaki był mechanizm i chronologia zdarzenia?

— CZYM? — Jakimi narzędziami, środkami lub przy pomocy kogo sprawca działał?

— DLACZEGO? — Jaki był motyw sprawcy? Jaka była rola ofiary?

— KTO? — Kto jest sprawcą, a kto ofiarą? Kto był uczestnikiem zdarzenia?

Kluczowym elementem procedury jest weryfikacja prawdomówności oskarżonego. Artykuł 53 nakazuje zadawać pytania o takie okoliczności i „znaki szczególne”, o których żaden niewinny człowiek nie mógłby wiedzieć. Sędzia ma obowiązek wysłać urzędników na miejsce przestępstwa, aby sprawdzić, czy detale podane w zeznaniach zgadzają się z rzeczywistością. Jeśli wizja lokalna potwierdzi zeznania, uznaje się to za dowód winy. Jeżeli jednak dochodzenie wykaże nieprawdziwość zeznań, oskarżonego należy „surowo ukarać słowami” i ponownie poddać torturom, zakładając, że kłamał, by uniknąć odpowiedzialności. Aby zapewnić wiarygodność przesłuchania, artykuł 56 zakazuje sędziom podpowiadania oskarżonemu okoliczności zbrodni — musi on opowiedzieć je sam. Wymagane jest również ponowne przesłuchanie bez tortur, co najmniej dzień po ich zastosowaniu, w celu potwierdzenia zeznań. Jeśli oskarżony odwoła zeznania, a podejrzenia są nadal silne, można go ponownie poddać torturom, chyba że wykaże, iż przyznanie wynikało z pomyłki.

Dokument reguluje również kwestie dowodowe związane ze świadkami. Nieznani świadkowie nie powinni być dopuszczani, chyba że zostanie udowodniona ich uczciwość, a świadkowie opłacani są niedopuszczalni i podlegają karze. Zeznania muszą opierać się na własnej wiedzy świadka („naoczność”), a nie na tym, co słyszał od innych. Za wystarczający dowód winy uznaje się zgodne zeznania dwóch lub trzech wiarygodnych świadków. Fałszywi świadkowie podlegają karze talionu — takiej samej, jaką chcieli ściągnąć na niesłusznie oskarżonego.

Procedura przewiduje również sytuacje, w których oskarżony nie przyznaje się do winy mimo dowodów. Wówczas, zgodnie z artykułem 69, należy mu oznajmić, że wina została udowodniona, a jeśli nadal zaprzecza, skazać go na podstawie zgromadzonych dowodów bez dalszych tortur. Dokument opisuje także proces ujawniania zeznań świadków oskarżonemu i jego obrońcom, dając im możliwość pisemnego ustosunkowania się do nich. Wreszcie, artykuł 77 nakazuje szybkie procedowanie spraw karnych w celu uniknięcia zbędnych kosztów i zwłoki.

Analiza historycznego tekstu w zestawieniu z obowiązującymi w Polsce Kodeksem karnym (KK) z 1997 r. oraz Kodeksem postępowania karnego (KPK) z 1997 r. ujawnia fundamentalną ewolucję myśli prawniczej — od procesu inkwizycyjnego opartego na torturach i formalnej teorii dowodów, do procesu opartego na poszanowaniu godności ludzkiej, swobodnej ocenie dowodów i prawie do obrony.

Najbardziej jaskrawa różnica dotyczy metod uzyskiwania wyjaśnień. W dokumencie _Constitutio Criminalis Carolina_ tortury (_peinliche frage_) są legalnym i sformalizowanym narzędziem procesowym, służącym do wydobycia przyznania się do winy, które traktowane jest jako kluczowy dowód. Artykuł 58 historycznego tekstu wprost reguluje „sposób stosowania tortur”, zalecając ich natężenie w zależności od siły podejrzeń. Weryfikacja prawdomówności polega na sprawdzeniu, czy oskarżony zna detale zbrodni, których „żaden niewinny człowiek nie mógłby wiedzieć”.

Współczesny polski proces karny opiera się na diametralnie odmiennych założeniach. Zgodnie z art. 171 §5 pkt 1 KPK, niedopuszczalne jest wpływanie na wypowiedzi osoby przesłuchiwanej za pomocą przymusu lub groźby bezprawnej. Co więcej, wyjaśnienia złożone w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi nie mogą stanowić dowodu (art. 171 §7 KPK). Kodeks karny w art. 246 penalizuje zachowanie funkcjonariusza publicznego, który stosuje przemoc, groźbę lub znęcanie się w celu uzyskania zeznań. Zamiast wymuszania przyznania, współczesne prawo gwarantuje oskarżonemu prawo do milczenia i odmowy składania wyjaśnień bez podania przyczyn (art. 175 §1 KPK), a oskarżony nie ma obowiązku dowodzenia swej niewinności (art. 74 §1 KPK). Historyczny tekst nakładał na oskarżonego, który sam dał powód do podejrzeń, obowiązek pokrycia kosztów, nawet jeśli nie udowodniono mu winy po torturach, co stoi w sprzeczności z dzisiejszą zasadą domniemania niewinności wyrażoną w art. 5 §1 KPK.

_Constitutio Criminalis Carolina_ reprezentuje tzw. legalną teorię dowodową, gdzie wartość dowodów jest z góry określona przez prawo. Artykuł 67 stanowi, że zbrodnia jest udowodniona, jeśli potwierdzi ją „dwóch lub trzech wiarygodnych świadków”. Przyznanie się do winy poparte weryfikacją okoliczności (art. 60) uznawane jest za dowód ostateczny (_onzweifellich bestendiger weiss zu glauben_).

Współczesny Kodeks postępowania karnego odrzuca taką arytmetykę dowodową na rzecz zasady swobodnej oceny dowodów. Zgodnie z art. 7 KPK, organy postępowania kształtują swe przekonanie na podstawie wszystkich przeprowadzonych dowodów, ocenianych swobodnie z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego. Żaden dowód nie ma z góry nadanej wyższej wartości — przyznanie się oskarżonego jest dowodem podlegającym takiej samej weryfikacji jak każdy inny i nie zwalnia sądu z obowiązku dokonywania ustaleń faktycznych, o czym świadczy art. 388 KPK, który pozwala na ograniczenie postępowania dowodowego tylko wtedy, gdy wyjaśnienia oskarżonego nie budzą wątpliwości.

W historycznym tekście świadek traktowany jest w sposób restrykcyjny. Artykuł 64 nakazuje karanie świadków „nagradzanych”, a artykuł 76 wyraźnie zakazuje udzielania świadkom immunitetu (listu żelaznego) przed procesem karnym, choć dopuszcza ochronę przed przemocą. Fałszywe zeznania karane są surowo, na zasadzie odwetu (art. 68).