Corpus Iuris Civili Digesta Iustiniani - ebook

Słowem wstępu

Podejmując studia prawnicze, zdawaliśmy sobie sprawę z ciągłości istnienia niektórych rozwiązań stosowanych w prawodawstwie. Zwłaszcza, mając już solidną podbudowę uzyskaną na studiach z zakresu historii i teologii. Jednak dopiero kurs prawa rzymskiego, rozszerzony jeszcze na zajęciach z prawa kanonicznego, pozwolił uzmysłowić sobie jak daleko sięgają korzenie współczesnego prawodawstwa. Zagłębianie się w kolejne gałęzie prawa pozwoliło nam prześledzić nie tylko wzorowanie się na dawnych rozwiązaniach, ale wręcz przenoszenie ich od czasów starożytnych. Na tej podstawie pozwoliliśmy sobie sięgnąć po _bazę_ prawodawstwa, czyli pierwsze znaczące rewizje i kodyfikacje, które w późniejszych latach stawały się podwaliną prawa europejskiego. Do takich prac należy niewątpliwie tzw. _Kryminalna Karolina,_ czyli _Constitutio Criminalis Carolina_, będąca pierwszym rzeczywistym kodeksem karnym, a wydanym dopiero w XVI wieku. Taką bazą i zarazem zabytkiem prawa, są również prace przypisywane cesarzowi bizantyjskiemu Justynianowi I Wielkiemu, będące największą rewizją i kodyfikacją prawa cywilnego, a określane razem jako _Corpus Iuris Civilis_, czyli Ciało Prawa Cywilnego. W ramach tej wielkiej kodyfikacji zapisano ponad 5000 stron, głównie w języku łacińskim, którym posługiwał się sam cesarz. Tak też, mamy przyjemność przekazać w Wasze ręce pierwszą część drugiego tomu kompletnego polskiego tłumaczenia _Corpus Iuris Civilis_, czyli _Digesta_.Justynian I Wielki

Justynian przyszedł na świat 11 maja 483 roku w Tauresium znajdującym się w rzymskiej prowincji Iliria. Był siostrzeńcem cesarza Justyna I, który najpierw powierzył mu stanowisko oficera w konnej straży przybocznej cesarza, a następnie 1 kwietnia 527 roku ogłosił go współcesarzem. Po krótkim czasie, bo już 1 sierpnia 527 roku, po śmierci Justyna I, Justynian I jego małżonką Teodora objęli samodzielne rządy w Konstantynopolu. Celem Justyniana było przywrócenie i konsolidacja cesarstwa i jego potęgi. Dla odzyskania terenów i spacyfikowania krnąbrnych sąsiadów wysyłał armie powierzone doświadczonym dowódcą, takim jak Belizariusz i Narses, którzy rozgromili Ostrogotów, Persów i Wandali, odzyskując znaczne części Afryki, Italii, Sardynię, Korsykę oraz południową Hiszpanię, ponownie zamykając w granicach Cesarstwa Morza Czarne i Śródziemne. Pomimo, iż były to podboje spektakularne, okazały się krótkotrwałe, a większość odzyskanych terenów została utracona na rzecz Arabów.

Krótko po objęciu rządów, bo już w 532 roku, cesarz musiał zmierzyć się z wybuchem powstania _Nika_, które owładnęło Konstantynopolem. Powstańcy domagali się od cesarza odwołania kilku doradców i ustąpienia z tronu samego Justyniana. Prawdopodobnie pod wpływem Teodory, Justynian rozkazał swoim najbardziej zaufanym dowódcom, Belizariuszowi i Mundusowi, stłumić powstanie, w wyniku czego zginęło ponad 30 000 powstańców zapędzonych na hipodrom. Dokonane w mieście zniszczenia, otworzyły cesarzowi drogę do wielkiej przebudowy miasta.

Rządy Justyniana nie ograniczały się jedynie do odzyskiwania terenów utraconych przez Zachodnie Cesarstwo, ale również dążyły do wewnętrznego wzmocnienia Imperium poprzez uporządkowanie kwestii religijnych i prawnych. Na rzecz chrześcijaństwa, mającego pod względem moralnym i ideologicznym konsolidować państwo, prowadził szeroko zakrojoną kampanię mającą na celu zlikwidowanie pogaństwa i herezji. Walka ta, nie ograniczała się jedynie do zamykania pogańskich miejsc kultu jak świątynia Izydy na wyspie File, ale również ogłosił przepisy, na mocy których, każdy mieszkaniec Cesarstwa, który nie przyjął chrztu mógł spodziewać się konfiskaty mienia, a prywatne czczenie pogańskich bożków, było zagrożone karą śmierci. Zwalczanie pogańskich pozostałości zaczęło przybierać niejednokrotnie absurdalny wymiar, czego przykładem może być zamkniecie Akademii Platońskiej w 529 roku, co doprowadziło od ucieczki skupionych przy niej filozofów do Persji. Działalność na rzecz religii przyjęła również charakter cezaropapizmu, gdzie to Justynian zwoływał synody i miał decydujący głos w decydowaniu o dogmatach kształtujących wiarę chrześcijańską, w tym utrwalając jako jedyne wyznanie wiary _credo_ nicejsko-konstantynopolitańskie. Wycofał się również z części postanowień dotyczących organizacji kościelnej, które zostały podjęte przez poprzednich cesarzy, przywracając tym samym jedność pomiędzy kościołami i strukturami Rzymu i Konstantynopola. Podczas zwołanego w 553 roku soboru w Konstantynopolu, doprowadził do ponownego potępienia poglądów Ibasa z Edessy i Teodoreta z Cyru, związanych herezją nestoriańską. Z kolei widocznym dla wszystkich mieszkańców Cesarstwa działaniem wzmacniającym i wynoszącym na piedestał religię chrześcijańska było ufundowanie nowej bazyliki Hagia Sophia. Cesarz fundował również świątynie nie tylko w stolicy, ale także w innych częściach Cesarstwa, gdzie należy wymienić choćby kościół San Vitale w Rawennie. Wśród działań architektonicznych, należy tez zwrócić uwagę na rozbudowę systemu akweduktów i cystern, a także znacząca rozbudowę sieci dróg i mostów oraz na służące mieszkańcom miast łaźnie publiczne. Ponadto doprowadził do rozbudowy sieci umocnień na wschodniej granicy cesarstwa oraz niedaleko miejsca swojego urodzenia założył miasto Justiniana Prima, które miało zastąpić Saloniki jako polityczne i religijne centrum Ilirii.

Gospodarka cesarstwa dzięki opierała się przede wszystkim na rolnictwie, jednak działania cesarza doprowadziły do rozwoju handlu dalekosiężnego, dzięki któremu rzymskie zborze było transportowane aż do Kornwalii, gdzie było wymieniane na cynę. W ramach handlu wewnętrznego, Justynian nakazał budowę licznych spichlerzy, które pozwalały na przechowywanie transportowanego zboża pomiędzy prowincjami cesarstwa. W 541 roku dla uchronienia i wzmocnienia produkcji wyrobów jedwabnych cesarz nadał monopol fabrykom cesarskim, co z kolei pozwoliło na tworzenie produktu, który był znacząco tańszy do sprowadzanego, z którym teraz mógł również konkurować jakością. Wydobycie złota i srebra odbywało się na Bałkanach, w Anatolii, Armenii, Egipcie, Nubii i na Cyprze. Dla zapewniania stałych przychodów do cesarskiego skarbca, Justynian podjął się reformy administracyjnej, znacząco ją upraszczając przez zwiększenie uprawnień części urzędników i likwidację mniejszych jednostek. Połączona z reformą administracyjną profesjonalizacja poboru podatków, doprowadziła do osłabienia rad miejskich w miastach greckich, podnosząc roczne dochody państwa o ponad milion solidów.

Jednak bez wątpienia największym dziełem Justyniana I, było dokonanie wielkiej kodyfikacji prawa, pierwszej w historii Cesarstwa Rzymskiego i zarazem pierwszego wyraźnego rozgraniczenia na gałęzie prawa cywilnego i prawa karnego. Podjęte działania były nie tylko kodyfikacją, ale również rewizją prawa rzymskiego, której nigdy wcześniej nie odważono się podjąć. Całość legislacji została w 1583 roku przez ówczesnego redaktora Dionizego Gothofreda nazwana Corpus Iuris Civilis, co miało stanowić rozróżnienie od zbiorów prawa kanonicznego. W składzie zbioru znalazły się dzieła pierwotnie nazwane jako _Institutiones_, _Digesta_, _Codex Justinianeus_ oraz _Novaelle_. Pierwszym projektem był _Codex_, którego powstawania pilnował kwestor Trybonian, a który został wydany 7 kwietnia 529 roku, by swój ostateczny kształt przyjąć w 534 roku. W roku 533 ukazały się _Digesta_ stanowiące zbiór myśli i komentarzy wybranych z dzieł najwybitniejszych rzymskich jurystów. Kolejną częścią przedsięwzięcia było _Institutiones_, czyli _Instytucje_, stanowiące podręcznik tłumaczący zasady prawa i przygotowujący do zagłębienia się w poznawanie przepisów. Ostatnią część zbioru stanowiły _Novaelle_, które jako jedyna część została wydana w języku greckim i zawierały treści pojedynczych konstytucji cesarskich i dekretów.

Na okres rządów Justyniana I przypadł również wybuch epidemii dżumy, która przybyła za pośrednictwem egipskich statków ze zbożem w 542 roku. Według szacunków, w samym tylko Konstantynopolu w wyniku choroby życie straciło około 300 000 ludzi.

Cesarz spłacił dług śmierci 14 listopada 565 roku.Dzisiejsze miasto Taor w Macedonii Północnej.

Haldon J. F., _Byzantium in the seventh century_, Cambrige 2003, s. 17—19.

Evans J. A., _The Age of Justinian: The Circumstances of Imperial Power_, London 2001, s. 93—94.

Norwich J., _Byzantium: The Early Centuries_, New York 1989, s. 200.

Evans J. A., _The Age of Justinian: The Circumstances of Imperial Power_, London 2001, s. 250.

Evans J. A., _Justynian i Imperium Bizantyjskie_, Warszawa 2008, s. 23.

Obaj duchowni zostali po raz pierwszy potępieni podczas II soboru efeskiego w 449 roku.

Nestorianizm zakładał dualizm natury Chrystusa, przyjmując, że jedna natura była ludzka, a druga boska, przez co Chrystus nie mógł być jednocześnie i bogiem i człowiekiem.

Turlej S., _Justiniana Prima: an understimated aspect of Justinian’s Church Policy_, Kraków 2016, s. 50.

Haldon J. F., _Economy and Administration_, Cambrige 2005, s. 35.

Brown P., _The world of late antiquity_, London 1971, s. 157—158.

Haldon J. F., _Economy and Administration_, Cambrige 2005, s. 50.

Złota moneta rzymska o masie 4,55 grama.

David J., _Roman Law in Context,_ Cambrige 1999, s. 24Corpus Iuris Civilis

_Corpus_ stanowi podstawę łacińskiej jurysprudencji, a dla historyków stanowi cenne źródło dla badania działalności Cesarstwa Rzymskiego. Jako zbiór gromadzi wiele źródeł, w których wyrażano lub publikowano prawa i inne regulacje: ustawy, senackie konsultacje, dekrety cesarskie, precedensy sądowe oraz opinie i interpretacje prawników. Kodeks Tryboniana zapewnił przetrwanie prawa rzymskiego, stając się podstawą późniejszego prawa bizantyjskiego, wyrażonego w _Basilika_ Bazylego I i Leona VI Mądrego. Jedyną zachodnią prowincją, gdzie wprowadzono kodeks justyniański, była Italia skąd trafił do Europy Zachodniej w XII wieku i stał się podstawą wielu lokalnych kodeksów, które z kolei rozprzestrzeniły się wraz z europejskimi imperiami w epoce wielkich odkryć geograficznych.

Pracami jak już wspomniano kierował Trybonian, a jego zespół miał upoważnienie do redagowania włączanych materiałów. Zakres wprowadzonych zmian nie jest znany i w większości pozostaje niemożliwy do ustalenia, ponieważ większość oryginałów nie zachowała się. Tekst powstał i był rozpowszechniany niemal wyłącznie po łacinie, która w latach 529–534 wciąż była językiem urzędowym rządu Cesarstwa Wschodniorzymskiego, choć dominującym językiem kupców, rolników, marynarzy i innych mieszkańców był grecki.

_Corpus Iuris Civilis_ został przełożony na grekę, gdy ten język stał się przeważający w Cesarstwie Wschodniorzymskim, i w tej formie nadal stanowił podstawę prawa imperium jako _Basilika_ (gr. τὰ βασιλικά, „prawa cesarskie”) aż do XV wieku. _Basilika_ z kolei stała się podstawą lokalnych kodeksów prawnych na Bałkanach w okresie późniejszego panowania osmańskiego, a później — podstawą kodeksu prawnego nowożytnej Grecji. W Europie Zachodniej _Corpus Iuris Civilis_ lub jego następcze teksty, takie jak _Basilika_, początkowo nie zakorzeniły się na stałe i zostały ponownie odkryte dopiero w średniowieczu, kiedy to „przyjęto” je lub naśladowano jako prawo prywatne. Zawarte w nim prawo publiczne było wykorzystywane jako źródło argumentów zarówno przez władze świeckie, jak i kościelne. To odzyskane prawo rzymskie stało się z kolei fundamentem prawa we wszystkich systemach prawa cywilnego. Postanowienia _Corpus Iuris Civilis_ wpłynęły także na prawo kanoniczne Kościoła katolickiego — mawiano, że _ecclesia vivit lege romana_ („Kościół żyje prawem rzymskim”).

Wpływ na systemy common law był znacznie mniejszy, choć pewne podstawowe pojęcia z _Corpus_ przetrwały poprzez prawo normańskie — na przykład rozróżnienie, szczególnie widoczne w _Instytucjach_, między „prawem” (ustawą) a zwyczajem. _Corpus_ wciąż wywiera istotny wpływ na prawo międzynarodowe publiczne. Jego cztery części stanowią zatem dokumenty założycielskie zachodniej tradycji prawnej.

Zawarte w zbiorze ustawy ograniczały możliwości rozwodu, w tym rozwodu za obopólną zgodą. Ten ostatni został zresztą zniesiony przez bezpośredniego następcę twórcy — Justyna II. Zbiór zawierał prawa chroniące prostytutki przed wyzyskiem oraz kobiety przed przymusową prostytucją, nakładał na gwałcicieli surowe kary. Ponadto wprowadzał zasady, wedle których kobiety oskarżone o poważne przestępstwa powinny być pilnowane przez inne kobiety, aby zapobiec nadużyciom seksualnym; wdowa powinna odzyskać swoją posag; mąż nie mógł zaciągać dużych długów bez dwukrotnej zgody żony.

Prawo rodzinne wykazywało też większą troskę o interesy dzieci, zwłaszcza tych urodzonych poza małżeństwem. Justynian w zbiorze praw wykazywał również szczególne zainteresowanie problemem zaniedbywania dzieci. Dążył do ochrony praw dzieci, których rodzice ponownie się żenili i mieli kolejne potomstwo albo po prostu rozstawali się i porzucali swoje dzieci, zmuszając je do żebrania.

W zbiorze znalazły się również ustawy skierowane przeciwko heretykom, poganom, Żydom i Samarytanom, zakazując im zajmowania urzędów publicznych, niszczenia ich miejsc kultu oraz ograniczając prawo własności.

Digesta

_Digesta_, czyli _Zbiór_ powstały w pierwszej połowie VI wieku z polecenia cesarza Justyniana I Wielkiego. Był to wybór fragmentów pism stworzonych przez 39 wybitnych jurystów, które urzędowo podniesiono do rangi ustawy.

Ogłoszoną 15 grudnia 530 roku konstytucją _Deo auctore_ cesarz powierzył Trybonianowi utworzenie komisji, której zadaniem było stworzenie wyboru cytatów z pism wybitnych prawników.

Same _Die_ge_sta_ zostały ogłoszone konstytucją _Tanta_ 16 grudnia 533 roku, a weszły w życie już 29 grudnia. Składają się z 9 142 cytatów pochodzących z pism wybitnych jurystów żyjących w I w. p.n.e. do III w. n.e.. Spośród wyselekcjonowanych 3 milionów wersów, do ksiąg ostatecznie trafiło 150 tysięcy wersów, do których wprowadzano interpolacje, tak by uzgodnić dawne zapisy z obowiązującym prawem.

_Digesta_ zostały podzielone na 50 ksiąg, 429 tytułów i zawarte w nich fragmenty, nazywane _leges_ — ustawami. W pierwszej księdze zawarto treści dotyczące prawa ustrojowego, księgi od 2 do 46 dotyczą prawa cywilnego, dwie kolejne prawa karnego, księga 49 dotyczy prawa procesowego, natomiast ostatnia z ksiąg dotyczy prawa administracyjnego. Księgi zawierające wypisy prawa karnego, zyskały już za czasów Justyniana dodatkowe określenie „ksiąg straszliwych” — _terribiles libri._ Dodatkowo Justynian troszcząc się o zachowanie ładu prawnego, zabronił komentowania _Digestów_ i dokonywania z nich skrótów, które to zakazy były już lekceważone jeszcze za jego panowania.

Najstarszy w pełni zachowany rękopis _Digestów_, pochodzi z VI wieku i został w wieku XI znaleziony w Pizie, a obecnie jest przechowywany we Florencji, przez co nazywa się go _Florentiną_. Na podstawie tego właśnie tekstu przygotowano niniejszą publikację. Do najważniejszych opracowań i wydań _Digestów_ należą prace Theodora Mommsena z 1878 roku, Samuela Parsonsa z 1932 roku i Alana Watsona z 1985 roku. W Polsce najważniejszymi wydaniami były tłumaczenie księgi I autorstwa Bartosza Szolc-Nartowskiego z 2007 roku, a także wydane pod redakcją profesora Tomasza Palmirskiego pełne wydanie wszystkich 50 ksiąg, które zaczęto wydawać w 2013 roku. Niniejsze wydanie jest zatem drugim pełnym tłumaczeniem zbioru praw Justyniana I Wielkiego.

_Łukasz Nowok_DOMINI NOSTRI SACRATISSIMI PRINCIPIS IUSTINIANI IURIS ENUCLEATI EX OMNI VETERE IURE COLLECTI DIGESTORUM SEU PANDECTARUM

IMPERATOR CAESAR FLAVIUS IUSTINIANUS PIUS FELIX INCLUTUS VICTOR AC TRIUMFATOR SEMPER AUGUSTUS TRIBONIANO QUAESTORI SUO SALUTEM

Deo auctore nostrum gubernantes imperium, quod nobis a caelesti maiestate traditum est, et bella feliciter peragimus et pacem decoramus et statum rei publicae sustentamus: et ita nostros animos ad dei omnipotentis erigimus adiutorium, ut neque armie confidamus neque nostris militibus neque bellorum ducibus uel nostro ingenio, sed omnem spem ad solam referamus summae prouidentiam trinitatis: unde et mundi totius elementa processerunt et eorum dispositio in orbem terrarum producta est.

1. Cum itaque nihil tam studiosum in omnibus rebus inuenitur quam legum auctoritas, quae et diuinas et humanas res bene disponit et omnem iniquitatem expellit, repperimus autem omnem legum tramitem, qui ab urbe Roma condita et Romuleis descendit temporibus, ita esse confusum, ut in infinitum extendatur et nullius humanae naturae capacitate concludatur: primum nobis fuit studium _a _sacratissimis retro principibus initium sumere et eorum constitutiones emendare et uiae dilucidae tradere, quatenus in unum codicem congregatae et omni superuacua similitudine et iniquissima discordia absolutae uniuersis hominibus promptum suae sinceritatis praebeant praesidium.

2. Hocque opere consummato _et_ in uno uolumine nostro nomine praefulgente coadunato, cum ex paucis et tenuioribus releuati ad summam et plenissimam iuris emendationem peruenire properaremus et omnem Romanam sanctionem et colligere et emendare et tot auctorum dispersa uolumina uno codice indita ostendere, quod nemo neque sperare neque optare ausus est, res quidem nobis difficillima, immo magis impossibilis uidebatur. sed manibus ad caelum erectis et aeterno auxilio inuocato eam quoque curam nostris reposuimus animis, deo freti, qui et res penitus desperatas donare et consummare suae uirtutis magnitudine potest.

3. Et ad tuae sinceritatis optimum respeximus ministerium tibique primo et hoc opus commisimus, ingeni tui documentis ex nostri codicis ordinatione acceptis, et iussimus quos probaueris tam ex facundissimis antecessoribus quam ex uiris disertissimis togatis fori amplissimae sedis ad sociandum laborem eligere. his itaque collectis et in nostrum palatium introductis nobisque tuo testimonio placitis totam rem faciendam permissimus, ita tamen, ut tui uigilantissimi animi gubernatione res omnis celebretur.

4. Iubemus igitur uobis antiquorum prudentium, quibus auctoritatem conscribendarum interpretandarumque legum sacratissimi principes praebuerunt, libros ad ius Romanum pertinentes et legere et elimare, ut ex his omnis materia colligatur, nulla (secundum quod possibile est) neque similitudine neque discordia derelicta, sed ex his hoc colligi quod unum pro omnibus sufficiat. quia autem et alii libros ad ius pertinentes scripserunt, quorum scripturae a nullis auctoribus || receptae nec usitatae sunt, neque nos eorum uolumina nostram inquietare dignamur sanctionem.

5. Cumque haec materia summa numinis liberalitate collecta fuerit, oportet eam pulcherrimo opere extruere et quasi proprium et sanctissimum templum iustitiae consecrare et in libros quinquaginta et certos titulos totum ius digerere, tam secundum nostri constitutionum codicis quam edicti perpetui imitationem, prout hoc uobis commodius esse patuerit, ut nihil extra memoratam consummationem possit esse derelictum, sed his quinquaginta libris totum ius antiquum, per millesimum et quadringentesimum paene annum confusum et a nobis purgatum, quasi quodam muro uallatum nihil extra se habeat: omnibus auctoribus iuris aequa dignitate pollentibus et nemini quadam praerogatiua seruanda, quia non omnes in omnia, sed certi per certa uel meliores uel deteriores inueniuntur.

6. Sed neque ex multitudine auctorum quod melius et aequius est iudicatote, cum possit _unius forsit_an et deterioris sententia et multos et maiores in aliqua parte superare. et ideo ea, quae antea in notis Aemilii Papiniani ex Ulpiano et Paulo nec non Marciano adscripta sunt, quae antea nullam uim optinebant propter honorem splendidissimi Papiniani, non statim respuere, sed, si quid ex his ad repletionem summi ingenii Papiniani laborum uel interpretationem necessarium esse perspexeritis, et hoc ponere legis uicem optinens non moremini: ut omnes qui relati fuerint in hunc codicem prudentissimi uiri habeant auctoritatem tam, quasi et eorum studia ex merito nostra facimus, quia ex nobis omnis eis impertietur auctoritas. nam qui non suptiliter factum emendat, laudabilior est eo qui primus inuenit.

7. Sed et hoc studiosum uobis esse uolumus, ut, si quid in ueteribus non bene positum libris inueniatis uel aliquod superfluum uel minus perfectum, superuacua longitudine semota et quod imperfectum est repleatis et omne opus moderatum et quam pulcherrimum ostendatis. Hoc etiam nihilo minus observando, ut, si aliquid in veteribus legibus vel constitutionibus, quas antiqui in suis libris posuerunt, non recte scriptum inveniatis, et hoc reformetis et ordini moderato tradatis: ut hoc videatur esse verum et optimum et quasi ab initio scriptum, quod a vobis electum et ibi positum fuerit, et nemo ex comparatione veteris voluminis quasi vitiosam scripturam arguere audeat. Cum enim lege antiqua, quae regia nuncupabatur, omne ius omnisque potestas populi romani in imperatoriam translata sunt potestatem, nos vero sanctionem omnem non dividimus in alias et alias conditorum partes, sed totam nostram esse volumus, quid possit antiquitas nostris legibus abrogare? et in tantum volumus eadem omnia, cum reposita sunt, obtinere, ut si aliter fuerant apud veteres conscripta, in contrarium autem in compositione inveniantur, nullum crimen scripturae imputetur, sed nostrae electioni hoc adscribatu.

8. Nulla itaque in omnibus praedicti codicis membris antinomia (sic enim a vetustate graeco vocabulo nuncupatur) aliquem sibi vindicet locum, sed sit una concordia, una consequentia, adversario nemine constituto.

9. Sed et similitudinem (secundum quod dictum est) ab huiusmodi consummatione volumus exulare: et ea, quae sacratissimis constitutionibus quas in codicem nostrum redegimus cauta sunt, iterum poni ex veteri iure non concedimus, cum divalium constitutionum sanctio sufficit ad eorum auctoritatem: nisi forte vel propter divisionem vel propter repletionem vel propter pleniorem indaginem hoc contigerit: et hoc tamen perraro, ne ex continuatione huiusmodi lapsus oriatur aliquid in tali prato spinosum.

10. Sed et si quae leges in veteribus libris positae iam in desuetudinem abierunt, nullo modo vobis easdem ponere permittimus, cum haec tantummodo obtinere volumus, quae vel iudiciorum frequentissimus ordo exercuit vel longa consuetudo huius almae urbis comprobavit, secundum salvii iuliani scripturam, quae indicat debere omnes civitates consuetudinem romae sequi, quae caput est orbis terrarum, non ipsam alias civitates. Romam autem intellegendum est non solum veterem, sed etiam regiam nostram, quae deo propitio cum melioribus condita est auguriis.

11. Ideoque iubemus duobus istis codicibus omnia gubernari, uno constitutionum, altero iuris enucleati et in futuro codici componendi: vel si quid aliud a nobis fuerit promulgatum institutionum vicem obtinens, ut rudis animus studiosi simplicibus enutritus facilius ad altioris prudentiae redigatur scientiam.

12. Nostram autem consummationem, quae a vobis deo adnuente componetur, digestorum vel pandectarum nomen habere sancimus, nullis iuris peritis in posterum audentibus commentarios illi adplicare et verbositate sua supra dicti codicis compendium confundere: quemadmodum et in antiquioribus temporibus factum est, cum per contrarias interpretantium sententias totum ius paene conturbatum est sed sufficiat per indices tantummodo et titulorum subtilitatem quae paratitla nuncupantur quaedam admonitoria eius facere, nullo ex interpretatione eorum vitio oriundo.

13. Ne autem per scripturam aliqua fiat in posterum dubitatio, iubemus non per siglorum captiones et compendiosa aenigmata, quae multas per se et per suum vitium antinomias induxerunt, eiusdem codicis textum conscribi: etiam si numerus librorum significatur aut aliud quicquam: nec haec etenim per specialia sigla numerorum manifestari, sed per litterarum consequentiam explanari concedimus.

14. Haec omnia igitur deo placido facere tua prudentia una cum aliis facundissimis viris studeat et tam subtili quam celerrimo fini tradere, ut codex consummatus et in quinquaginta libros digestus nobis offeratur in maximam et aeternam rei memoriam deique omnipotentis providentiae argumentum nostrique imperii vestrique ministerii gloriam. Data octavo decimo calendas Ianuarias Constantinopoli Lampadio et Oreste viris clarissimis consulibus.

NASZEGO NAJŚWIĘTSZEGO PANA, CESARZA JUSTYNIANA, ZEBRANE Z CAŁEGO DAWNEGO PRAWA, DIGESTA CZYLI PANDEKTY

IMPERATOR CEZAR FLAWIUSZ JUSTYNIAN, POBOŻNY, SZCZĘŚLIWY, PEŁEN CHWAŁY, ZWYCIĘZCA I TRIUMFATOR ZAWSZE AUGUST, DO SWOJEGO KWESTORA TRYBONIANA, POZDROWIENIE

Z Bożą pomocą, rządzimy imperium, które zostało nam powierzone przez niebiańską władzę, prowadzimy szczęśliwe wojny, zapewniamy godny pokój i utrzymujemy stabilność państwa. Kierujemy nasze umysły ku pomocy wszechmocnego Boga, nie pokładając ufności w naszych siłach zbrojnych, naszych żołnierzach, dowódcach ani w naszej inteligencji, lecz całą nadzieję kładąc w najwyższą opatrzność Trójcy Świętej, dzięki której powstał cały świat i został uporządkowany w kształt ziemi.

1. Ponieważ nie ma nic bardziej godnego uwagi we wszystkich sprawach niż autorytet praw, które dobrze regulują zarówno rzeczy boskie, jak i ludzkie oraz usuwają wszelką niesprawiedliwość, a my stwierdziliśmy, że cały przebieg praw, który zaczął się od założenia miasta Rzymu i rozwijał się w czasach królów rzymskich, jest tak skomplikowany, że rozciąga się w nieskończoność i nie mieści się w ludzkiej zdolności pojmowania: naszym pierwszym zadaniem było rozpocząć od najbardziej świętych władców, poprawić ich konstytucje i przedstawić jasne drogi, aby zebrać wszystkie prawa w jednym kodeksie, usunąć wszelkie podobieństwa i niezgodności, i dać wszystkim ludziom pewne wsparcie ich szczerości.

2. Po ukończeniu tego dzieła i zebraniu go w jednym tomie pod naszym imieniem, gdy dążyliśmy do osiągnięcia pełnej i najdoskonalszej poprawy prawa, zbierając i poprawiając całą rzymską sankcję oraz ukazując dzieła wielu autorów w jednym kodeksie, co wydawało się rzeczą nie tylko trudną, ale wręcz niemożliwą. Jednak z rękami wzniesionymi ku niebu i wzywając wieczną pomoc, powierzyliśmy to zadanie naszym umysłom, ufając Bogu, który może dawać i dokonywać rzeczy, które wydają się beznadziejne, poprzez swoją wielką potęgę.

3. Najpierw powierzyliśmy tobie, ze względu na twoją szczerość, kierowanie tym dziełem. Nakazaliśmy ci wybrać współpracowników z najbardziej elokwentnych prawników z najwyższego trybunału, których zaakceptujesz, zarówno spośród naszych poprzedników, jak i współczesnych ci mistrzów prawa. Gdy zostali zebrani i sprowadzeni do naszego pałacu, pozwoliliśmy ci, dzięki twojemu świadectwu, zająć się całą sprawą, pod warunkiem, że będziesz nią kierował z najwyższą starannością.

4. Nakazujemy ci więc przeczytać i wybrać księgi dotyczące prawa rzymskiego napisane przez dawnych mędrców, którym nasi najbardziej święci władcy powierzyli autorytet pisania i interpretowania praw. Zbierz z nich wszystkie tematy, tak aby nic nie zostało pominięte (o ile to możliwe) ani przez podobieństwo, ani przez niezgodność, a zebrane w ten sposób prawo było wystarczające dla wszystkich. Ponieważ jednak istnieją inne księgi dotyczące prawa napisane przez autorów, których dzieła nie zostały przyjęte przez żaden z autorytetów ani nie są powszechnie stosowane, nie uważamy za stosowne, aby nasza najwyższa sankcja zajmowała się nimi.

5. Gdy zebrana zostanie ta obszerna materia dzięki hojności boskiej, należy ją ułożyć w piękne dzieło i poświęcić jako święty przybytek sprawiedliwości. Całe prawo należy podzielić na pięćdziesiąt ksiąg i określone tytuły, zgodnie z naszym kodeksem konstytucji i wiecznym edyktem, w sposób, który uznasz za najbardziej odpowiedni, tak aby nic nie zostało pominięte, a pięćdziesiąt ksiąg zawierało całe dawne prawo, które przez prawie tysiąc czterysta lat było pomieszane i przez nas oczyszczone, niczym otoczone murem, nie zawierając niczego poza sobą. Wszystkim autorom prawa należy przyznać równą godność, nie przyznając nikomu szczególnych przywilejów, ponieważ nie wszyscy są kompetentni we wszystkich dziedzinach, a niektórzy są lepsi, a inni gorsi w określonych aspektach.

6. Jednak nie wybieraj tego, co lepsze i bardziej sprawiedliwe z wielu autorów, ponieważ może to zrobić nawet gorszy autor, przewyższając wielu i większość w pewnych kwestiach. Dlatego nie odrzucamy od razu tego, co zostało napisane przez Aemiliusa Papinianausa pod wpływem Ulpiana, Paulusa i Marcianusa, co wcześniej nie miało żadnej mocy ze względu na splendor Papiniana. Jeśli jednak znajdziesz coś z tego, co jest potrzebne do uzupełnienia dzieła największego umysłu Papiniana lub jego interpretacji, umieść to jako część prawa, nie pomijając go. W ten sposób wszyscy, którzy zostaną włączeni do tego kodeksu, będą mieli autorytet, jakbyśmy im go nadali z naszej woli, ponieważ to my nadajemy im ten autorytet. Kto bowiem poprawia to, co nie jest subtelne, jest lepszy od tego, kto pierwszy to odkrył.

7. Chcemy również, abyście z najwyższą starannością zajęli się tym dziełem, tak aby, jeśli znajdziecie coś źle napisanego w dawnych księgach lub coś zbędnego lub niedoskonałego, usunęli to dzięki długiemu doświadczeniu i uzupełnili braki, a całe dzieło było zwarte i jak najpiękniejsze. Należy to również zrobić z taką samą starannością, aby, jeśli znajdziecie coś źle napisanego w dawnych prawach lub konstytucjach, które starożytni umieścili w swoich księgach, poprawili to i przedstawili w uporządkowany sposób, tak aby wydawało się, że to, co zostało wybrane i umieszczone przez was, zostało napisane od początku i aby nikt nie odważył się zarzucić wadliwego zapisu na podstawie porównania z dawną księgą. Ponieważ zgodnie z dawnym prawem, zwanym _lex_ _regia_, całe prawo i wszelka władza ludu rzymskiego zostały przeniesione na władzę cesarską, my nie dzielimy całej naszej sankcji na różne części założycieli, lecz chcemy, aby całość należała do nas. Dlatego chcemy, aby wszystko, co zostało zachowane, było takie samo, jak gdyby starożytni napisali to inaczej i znaleźli się w sprzeczności, nie przypisując żadnej winy zapisowi, lecz przypisać to naszemu wyborowi.

8. W całym opisanym kodeksie nie powinno być żadnej sprzeczności (tak starożytni nazywali to po grecku), która mogłaby rościć sobie prawo do miejsca, lecz powinna istnieć jedna zgoda, jedna konsekwencja, bez przeciwności.

9. Chcemy również, aby uniknąć podobieństwa (jak wcześniej powiedziano) w tej kompilacji: i nie pozwalamy na powtarzanie tego, co zostało ostrożnie wybrane z najświętszych konstytucji, które umieściliśmy w naszym kodeksie, z dawnych praw, ponieważ sankcja wielu konstytucji jest wystarczająca dla ich autorytetu. Chyba że jest to konieczne ze względu na podział, uzupełnienie lub dokładniejsze zbadanie, co jednak powinno zdarzać się rzadko, aby nie doprowadzić do błędu w tak obszernym dziele.

10. Jeśli jednak jakieś prawa umieszczone w dawnych księgach wyszły z użycia, nie pozwalamy wam ich umieszczać, ponieważ chcemy, aby zawierały tylko te, które były często stosowane w sądach lub zostały potwierdzone przez długotrwałą praktykę tego wspaniałego miasta, zgodnie z pismami Juliana, które wskazują, że wszystkie miasta powinny naśladować zwyczaje Rzymu, który jest głową świata, a nie innych miast. Rzym należy rozumieć nie tylko jako dawny, ale także jako nasz cesarski, założony z lepszymi wróżbami za panowania łaskawego Boga.

11. Dlatego nakazujemy, aby wszystko było regulowane przez te dwa kodeksy: jeden konstytucji, drugi skrótu prawa, a także przyszłego kodeksu. Jeśli jednak ogłosimy coś innego, to będzie miało moc instytucji, aby niedoświadczony umysł mógł łatwiej dostosować się do wyższej wiedzy.

12. Nasze dzieło, które z Bożą pomocą zostanie skompilowane przez was, nakazujemy nazwać „Digestami” lub „Pandektami”. Zakazujemy wszystkim przyszłym znawcom prawa dodawania do niego komentarzy i mieszania jego treści swoją wymownością, tak jak to miało miejsce w dawniejszych czasach, kiedy to sprzeczne interpretacje prawie doprowadziły do zamieszania w całym prawie. Wystarczy, że będą one wyjaśniane za pomocą indeksów i subtelności tytułów, zwanych paratytułami, bez żadnego błędu interpretacji.

13. Aby w przyszłości nie było wątpliwości co do zapisu, nakazujemy, aby tekst tego kodeksu nie był pisany za pomocą zagadek i skrótów, które same w sobie i przez swoje błędy wywołały wiele sprzeczności. Nie pozwalamy, aby liczba ksiąg lub cokolwiek innego była oznaczona specjalnymi symbolami liczbowymi. Jeśli to konieczne, powinno to być wyjaśnione za pomocą konsekwencji liter, a nie specjalnych znaków liczbowych.

14. Wszystko to, z Bożą pomocą, niech twoja mądrość wraz z innymi najbardziej elokwentnymi mężami wykona z największą starannością i szybkością, aby ukończony kodeks, podzielony na pięćdziesiąt ksiąg, został nam przedstawiony jako wieczny pomnik naszej pamięci i dowód opatrzności wszechmocnego Boga oraz chwały naszego imperium i twojej służby. Dano 18 dnia przed Idami styczniowymi w Konstantynopolu, za konsulatu Lampadiusza i Orestesa, mężów znamienitych.1.1.0. De iustitia et iure

_1.1.1. Ulpianus libro primo institutionum_

pr. Iuri operam daturum prius nosse oportet, unde nomen iuris descendat. est autem a iustitia appellatum: nam, ut eleganter celsus definit, ius est ars boni et aequi.

1. Cuius merito quis nos sacerdotes appellet: iustitiam namque colimus et boni et aequi notitiam profitemur, aequum ab iniquo separantes, licitum ab illicito discernentes, bonos non solum metu poenarum, verum etiam praemiorum quoque exhortatione efficere cupientes, veram nisi fallor philosophiam, non simulatam affectantes.

2. Huius studii duae sunt positiones, publicum et privatum. Publicum ius est quod ad statum rei Romanae spectat, privatum quod ad singulorum utilitatem: sunt enim quaedam publice utilia, quaedam privatim. Publicum ius in sacris, in sacerdotibus, in magistratibus constitit. Privatum ius tripertitum est: collectum etenim est ex naturalibus praeceptis aut gentium aut civilibus.

3. Ius naturale est, quod natura omnia animalia docuit: nam ius istud non humani generis proprium, sed omnium animalium, quae in terra, quae in mari nascuntur, avium quoque commune est. Hinc descendit maris atque feminae coniunctio, quam nos matrimonium appellamus, hinc liberorum procreatio, hinc educatio: videmus etenim cetera quoque animalia, feras etiam istius iuris peritia censeri.

4. Ius gentium est, quo gentes humanae utuntur. Quod a naturali recedere facile intellegere licet, quia illud omnibus animalibus, hoc solis hominibus inter se commune sit.

_1.1.2 Pomponius libro singulari enchiridii_

Veluti erga deum religio: ut parentibus et patriae pareamus:

_1.1.3 Florentinus libro primo institutionum_

Ut vim atque iniuriam propulsemus: nam iure hoc evenit, ut quod quisque ob tutelam corporis sui fecerit, iure fecisse existimetur, et cum inter nos cognationem quandam natura constituit, consequens est hominem homini insidiari nefas esse.

_1.1.4 Ulpianus libro primo institutionum_

Manumissiones quoque iuris gentium sunt. Est autem manumissio de manu missio, id est datio libertatis: nam quamdiu quis in servitute est, manui et potestati suppositus est, manumissus liberatur potestate. Quae res a iure gentium originem sumpsit, utpote cum iure naturali omnes liberi nascerentur nec esset nota manumissio, cum servitus esset incognita: sed posteaquam iure gentium servitus invasit, secutum est beneficium manumissionis. Et cum uno naturali nomine homines appellaremur, iure gentium tria genera esse coeperunt: liberi et his contrarium servi et tertium genus liberti, id est hi qui desierant esse servi.

_1.1.5 Hermogenianus libro primo iuris epitomarum_

Ex hoc iure gentium introducta bella, discretae gentes, regna condita, dominia distincta, agris termini positi, aedificia collocata, commercium, emptiones venditiones, locationes conductiones, obligationes institutae: exceptis quibusdam quae iure civili introductae sunt.

_1.1.6. Ulpianus libro primo institutionum_

pr. Ius civile est, quod neque in totum a naturali vel gentium recedit nec per omnia ei servit: itaque cum aliquid addimus vel detrahimus iuri communi, ius proprium, id est civile efficimus.

1. Hoc igitur ius nostrum constat aut ex scripto aut sine scripto, ut apud Graecos: _twn nomwn ohi men eggrafoi, ohi de agrafoi._

_1.1.7. Papinianus libro secundo definitionum_

pr. Ius autem civile est, quod ex legibus, plebis scitis, senatus consultis, decretis principum, auctoritate prudentium venit.

1. Ius praetorium est, quod praetores introduxerunt adiuvandi vel supplendi vel corrigendi iuris civilis gratia propter utilitatem publicam. Quod et honorarium dicitur ad honorem praetorum sic nominatum.

_1.1.8 Marcianus libro primo institutionum_

Nam et ipsum ius honorarium viva vox est iuris civilis.

_1.1.9 Gaius libro primo institutionum_

Omnes populi, qui legibus et moribus reguntur, partim suo proprio, partim communi omnium hominum iure utuntur. Nam quod quisque populus ipse sibi ius constituit, id ipsius proprium civitatis est vocaturque ius civile, quasi ius proprium ipsius civitatis: quod vero naturalis ratio inter omnes homines constituit, id apud omnes peraeque custoditur vocaturque ius gentium, quasi quo iure omnes gentes utuntur.

_1.1.10._ _Ulpianus libro secundo regularum_

pr. Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi.

1. Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique tribuere.

2. Iuris prudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iusti atque iniusti scientia.

_1.1.11 Paulus libro 14 ad Sabinum_

Ius pluribus modis dicitur: uno modo, cum id quod semper aequum ac bonum est ius dicitur, ut est ius naturale. Altero modo, quod omnibus aut pluribus in quaque civitate utile est, ut est ius civile. Nec minus ius recte appellatur in civitate nostra ius honorarium. Praetor quoque ius reddere dicitur etiam cum inique decernit, relatione scilicet facta non ad id quod ita praetor fecit, sed ad illud quod praetorem facere convenit. Alia significatione ius dicitur locus in quo ius redditur, appellatione collata ab eo quod fit in eo ubi fit. Quem locum determinare hoc modo possumus: ubicumque praetor salva maiestate imperii sui salvoque more maiorum ius dicere constituit, is locus recte ius appellatur.

_1.1.12 Marcianus libro primo institutionum_

Nonnumquam ius etiam pro necessitudine dicimus veluti „est mihi ius cognationis vel adfinitatis.”

1.1.0. O sprawiedliwości i prawie

_1.1.1. Ulpian, księga 1 instytucji_

Aby zrozumieć, czym jest prawo, najpierw musimy wiedzieć, skąd pochodzi jego nazwa. Prawo jest nazywane od sprawiedliwości, ponieważ, jak pięknie zdefiniował Celsus, prawo to sztuka tego, co dobre i słuszne.

1. Dlatego słusznie ktoś nazywa nas kapłanami: ponieważ czcimy sprawiedliwość i posiadamy wiedzę o tym, co dobre i słuszne, rozróżniając między słusznym a niesłusznym, między dozwolonym a zabronionym, starając się nie tylko strachem przed karami, ale także obietnicą nagród skłaniać dobrych ludzi, dążąc do prawdziwej, a nie udawanej filozofii.

2. Studium prawa obejmuje dwa aspekty: publiczny i prywatny. Prawo publiczne dotyczy stanu rzeczy rzymskiej, prawo prywatne dotyczy korzyści jednostek. Istnieją rzeczy korzystne dla wszystkich i rzeczy korzystne dla poszczególnych osób. Prawo publiczne obejmuje sprawy związane z kultem, kapłaństwem i magistraturą. Prawo prywatne jest podzielone na trzy części: pochodzi z naturalnych nakazów, praw narodów lub praw cywilnych.

3. Prawo naturalne to to, czego natura nauczyła wszystkie zwierzęta: nie jest ono właściwe tylko dla rodzaju ludzkiego, ale dla wszystkich zwierząt, które rodzą się na ziemi, w morzu i w powietrzu. Z tego prawa pochodzi związek mężczyzny i kobiety, który nazywamy małżeństwem, z tego prawa pochodzi prokreacja dzieci i ich wychowanie. Widzimy, że inne zwierzęta, nawet dzikie, są uważane za posiadające wiedzę o tym prawie.

4. Prawo narodów to prawo, którym posługują się ludzie. Łatwo zauważyć, że różni się ono od prawa naturalnego, ponieważ to ostatnie jest wspólne dla wszystkich zwierząt, podczas gdy to pierwsze jest wspólne tylko dla ludzi między sobą.

_1.1.2. Pomponiusz w jedynej księdze Enchiridionu_

Jak wobec boga religia: tak wobec rodziców i ojczyzny powinniśmy być posłuszni.

_1.1.3. Florentinus, księga 1 instytucji_

Aby odpierać przemoc i krzywdę: ponieważ to dzieje się zgodnie z prawem, aby każdy, kto działa dla ochrony swojego ciała, uważał, że działa zgodnie z prawem. Ponieważ natura ustanowiła między nami pewne pokrewieństwo, wynika z tego, że człowiek nie powinien szkodzić drugiemu człowiekowi.

_1.1.4. Ulpian, księga 1 instytucji_

Wyzwolenia niewolników również pochodzą z prawa narodów. Wyzwolenie to _missio de manu_, czyli darowanie wolności: dopóki ktoś pozostaje w niewoli, jest poddany władzy i kontroli, a wyzwolenie uwalnia go od władzy. Ta instytucja pochodzi z prawa narodów, ponieważ pierwotnie, zgodnie z prawem naturalnym, wszyscy rodzili się wolni, a niewolnictwo było nieznane. Dopiero gdy niewolnictwo zostało wprowadzone przez prawo narodów, pojawiło się dobrodziejstwo wyzwolenia. Gdy wszyscy ludzie byli określani jednym naturalnym mianem, prawo narodów wprowadziło trzy kategorie: wolnych, niewolników i wyzwoleńców (_liberti_), czyli tych, którzy przestali być niewolnikami.

_1.1.5. Hermogenianus, księga 1 praw_

Z prawa narodów pochodzą wojny, odrębne narody, królestwa, podziały władzy, granice ziem, budynki, handel, umowy kupna i sprzedaży, najem i transport, zobowiązania. Większość tych instytucji pochodzi z prawa narodów, z wyjątkiem kilku, które zostały wprowadzone przez prawo cywilne.

_1.1.6. Ulpian, księga 1 instytucji_

Prawo cywilne nie odbiega całkowicie od prawa naturalnego ani narodów i nie we wszystkim im podlega. Gdy dodajemy lub odejmujemy coś od wspólnego prawa, tworzymy prawo własne, czyli cywilne.

1. Nasze prawo pochodzi więc albo z pisanych źródeł, albo z tradycji ustnej, jak u Greków: _τῶν ὄνομα οἱ μὲν εγγραφομένων, οἱ δὲ δεάγραφον_ .

_1.1.7. Papinian, księga 2 definicji_

Prawo cywilne to prawo, które pochodzi z ustaw, edyktów plebejskich, senackich uchwał, dekretów cesarzy i autorytetu uczonych w prawie.

1. Prawo pretorskie to prawo wprowadzone przez pretorów w celu wspierania, uzupełniania lub korygowania prawa cywilnego dla dobra publicznego. Jest ono również nazywane _honorarium_ na cześć pretorów.

_1.1.8. Marcjan, księga 1 instytucji_

Nawet prawo honorarium jest żywym głosem prawa cywilnego.

_1.1.9. Gajusz, księga 1 instytucji_

Wszystkie narody, które rządzą się prawami i obyczajami, korzystają częściowo z własnego, częściowo z powszechnego prawa ludzkości. To, co każdy naród sam sobie ustanowił jako prawo, jest jego własnym prawem miejskim, zwanym prawem cywilnym. To, co natura ustanowiła jako wspólne dla wszystkich ludzi, jest przestrzegane przez wszystkich i nazywane jest prawem narodów.

_1.1.10. Ulpian, księga 2 reguł_

Sprawiedliwość to stała i trwała wola oddania każdemu jego prawa.

1. Przepisy prawa to następujące zasady: żyć uczciwie, nie szkodzić innym, oddawać każdemu, co mu się należy.

2. Mądrość prawnicza to znajomość spraw boskich i ludzkich oraz wiedza o tym, co sprawiedliwe i niesprawiedliwe.

_1.1.11. Paulus w księdze 14 mów do Sabinusa_

Prawo jest nazywane na kilka sposobów: w jednym znaczeniu to, co zawsze jest sprawiedliwe i dobre, jak prawo naturalne. W innym znaczeniu to, co jest korzystne dla wszystkich lub większości w danym mieście, jak prawo cywilne. Nie mniej słusznie prawo nazywa się w naszym mieście prawem honorarium. Pretor również mówi, że _wydaje_ _wyrok_ nawet wtedy, gdy orzeka niesprawiedliwie, w sensie konwencjonalnym, nie według tego, co faktycznie zrobił, ale według tego, co powinien zrobić pretor. W jeszcze innym znaczeniu prawo to miejsce, w którym wydaje się wyrok, nazwane tak od tego, co się tam dzieje. Można to określić w następujący sposób: wszędzie tam, gdzie pretor, zachowując majestat swojej władzy i zgodnie z dawnymi zwyczajami, zdecydował się wydawać wyroki, to miejsce słusznie nazywa się _iudex_.

_1.1.12. Marcjan, księga 1 instytucji_

Czasami prawo nazywamy również _necessitas_ , na przykład: _mam prawo pokrewieństwa lub powinowactwa_.1.4.0. De constitutionibus principum

_1.4.1 Ulpianus libro primo institutionum_

pr. Quod principi placuit, legis habet vigorem: utpote cum lege regia, quae de imperio eius lata est, populus ei et in eum omne suum imperium et potestatem conferat.

1. Quodcumque igitur imperator per epistulam et subscriptionem statuit vel cognoscens decrevit vel de plano interlocutus est vel edicto praecepit, legem esse constat. Haec sunt quas vulgo constitutiones appellamus.

2. Plane ex his quaedam sunt personales nec ad exemplum trahuntur: nam quae princeps alicui ob merita indulsit vel si quam poenam irrogavit vel si cui sine exemplo subvenit, personam non egreditur.

_1.4.2 Ulpianus libro quarto fideicommissorum_

In rebus novis constituendis evidens esse utilitas debet, ut recedatur ab eo iure, quod diu aequum visum est.

_1.4.3 Iavolenus libro 13 epistularum_

Beneficium imperatoris, quod a divina scilicet eius indulgentia proficiscitur, quam plenissime interpretari debemus.

_1.4.4 Modestinus libro secundo excusationum_

_Ahi metagenesterai diataceis isxuroterai twn pro autwn eisin._

1.4.0. O konstytucjach cesarzy

_1.4.1 Ulpian, księga 1 instytucji_

To, co cesarzowi się podoba, ma moc prawa: podobnie jak ustawa o jego władzy, na mocy której lud przekazuje mu i w niego całą swoją władzę i potęgę.

1. Wszystko, co cesarz ustanowił w liście i podpisał, albo orzekł po rozpoznaniu sprawy, albo postanowił otwarcie, albo nakazał edyktem, jest uważane za prawo. Te są tymi, które potocznie nazywamy konstytucjami.

2. Niektóre z nich są osobiste i nie stanowią precedensu: ponieważ to, co cesarz przyznał komuś za zasługi, nałożył karę lub interweniował bez precedensu, nie wychodzi poza osobę.

_1.4.2 Ulpian, księga 4 o fideikomisach_

W przypadku ustanawiania praw w nowych sytuacjach powinna być oczywista korzyść, aby odejść od tego prawa, które przez długi czas było uważane za sprawiedliwe.

_1.4.3 Javolenus, księga 13 listów_

Łaska cesarza, która pochodzi z jego boskiej łaskawości, powinna być interpretowana w jak najszerszy sposób.

_1.4.4 Modestinus, księga 2 o usprawiedliwieniach_

Ci, którzy tworzą testamenty i umowy, często robią to dla własnych korzyści.1.10.0. De officio consulis

_1.10.1 Ulpianus libro secundo de officio consulis_

pr. Officium consulis est consilium praebere manumittere volentibus.

1. Consules et seorsum singuli manumittunt: sed non potest is, qui apud alterum nomina ediderit, apud alterum manumittere: separatae enim sunt manumissiones. Sane si qua ex causa collega manumittere non poterit infirmitate vel aliqua iusta causa impeditus, collegam posse manumissionem expedire senatus censuit.

2. Consules apud se servos suos manumittere posse nulla dubitatio est. Sed si evenerit, ut minor viginti annis consul sit, apud se manumittere non poterit, cum ipse sit, qui ex senatus consulto consilii causam examinat: apud collegam vero causa probata potest.

1.10.0. O urzędzie konsula

_1.10.1. Ulpian, księga 2 o urzędzie konsula_

Do obowiązków konsula należy udzielanie rady tym, którzy chcą dokonać wyzwolenia.

1. Konsulowie dokonują wyzwoleń zarówno wspólnie, jak i każdy z osobna; nie jest jednak dopuszczalne, aby ten, kto zgłosił imiona (niewolników) przed jednym z nich, dokonywał wyzwolenia przed drugim, ponieważ postępowania w przedmiocie wyzwolenia są odrębne. Jeżeli jednak z jakiejś przyczyny jeden z kolegów nie może dokonać wyzwolenia, na przykład z powodu choroby lub innej uzasadnionej przeszkody, senat uchwalił, że drugi konsul może przeprowadzić wyzwolenie.

2. Nie ma wątpliwości, że konsulowie mogą wyzwalać własnych niewolników przed samymi sobą. Jeżeli jednak zdarzy się, że konsulem jest osoba, która nie ukończyła dwudziestu lat, nie może ona dokonać wyzwolenia przed samą sobą, ponieważ to właśnie ona — na podstawie uchwały senatu — bada zasadność sprawy; natomiast przed współkonsulem, po zatwierdzeniu sprawy, wyzwolenie jest dopuszczalne.1.17.0. De officio praefecti Augustalis

_1.17.1_ _Ulpianus libro 15 ad edictum_

Praefectus Aegypti non prius deponit praefecturam et imperium, quod ad similitudinem proconsulis lege sub Augusto ei datum est, quam Alexandriam ingressus sit successor eius, licet in provinciam venerit: et ita mandatis eius continetur.

1.17.0. O urzędzie prefekta augustalnego

_1.17.1 Ulpian, księga 15 komentarzy do edyktu_

Prefekt Egiptu nie składa swego urzędu ani władzy — które na wzór prokonsula zostało mu nadane ustawą za Augusta — wcześniej, niż jego następca wejdzie do Aleksandrii, chociażby już przybył do prowincji; i tak stanowią jego instrukcje.