Corpus Iuris Civili Institutiones Iustiniani - ebook

Słowem wstępu

Podejmując studia prawnicze, zdawaliśmy sobie sprawę z ciągłości istnienia niektórych rozwiązań stosowanych w prawodawstwie. Zwłaszcza, mając już solidną podbudowę uzyskaną na studiach z zakresu historii i teologii. Jednak dopiero kurs prawa rzymskiego, rozszerzony jeszcze na zajęciach z prawa kanonicznego, pozwolił uzmysłowić sobie jak daleko sięgają korzenie współczesnego prawodawstwa. Zagłębianie się w kolejne gałęzie prawa pozwoliło nam prześledzić nie tylko wzorowanie się na dawnych rozwiązaniach, ale wręcz przenoszenie ich od czasów starożytnych. Na tej podstawie pozwoliliśmy sobie sięgnąć po _bazę_ prawodawstwa, czyli pierwsze znaczące rewizje i kodyfikacje, które w późniejszych latach stawały się podwaliną prawa europejskiego. Do takich praca należy niewątpliwie tzw. _Kryminalna Karolina,_ czyli _Constitutio Criminalis Carolina_, będąca pierwszym rzeczywistym kodeksem karnym, a wydanym dopiero w XVI wieku. Taką bazą i zarazem zabytkiem prawa, są również prace przypisywane cesarzowi bizantyjskiemu Justynianowi I Wielkiemu, będące największą rewizją i kodyfikacją prawa cywilnego, a określane razem jako _Corpus Iuris Civilis_, czyli Ciało Prawa Cywilnego. W ramach tej wielkiej kodyfikacji zapisano ponad 5000 stron, głównie w języku łacińskim, którym posługiwał się sam cesarz.

Justynian I Wielki

Justynian przyszedł na świat 11 maja 483 roku w Tauresium znajdującym się w rzymskiej prowincji Iliria. Był siostrzeńcem cesarza Justyna I, który najpierw powierzył mu stanowisko oficera w konnej straży przybocznej cesarza, a następnie 1 kwietnia 527 roku ogłosił go współcesarzem. Po krótkim czasie, bo już 1 sierpnia 527 roku, po śmierci Justyna I, Justynian I jego małżonką Teodora objęli samodzielne rządy w Konstantynopolu. Celem Justyniana było przywrócenie i konsolidacja cesarstwa i jego potęgi. Dla odzyskania terenów i spacyfikowania krnąbrnych sąsiadów wysyłał armie powierzone doświadczonym dowódcą, takim jak Belizariusz i Narses, którzy rozgromili Ostrogotów, Persów i Wandali, odzyskując znaczne części Afryki, Italii, Sardynię, Korsykę oraz południową Hiszpanię, ponownie zamykając w granicach Cesarstwa Morza Czarne i Śródziemne. Pomimo, iż były to podboje spektakularne, okazały się krótkotrwałe, a większość odzyskanych terenów została utracona na rzecz Arabów.

Krótko po objęciu rządów, bo już w 532 roku, cesarz musiał zmierzyć się z wybuchem powstania _Nika_, które owładnęło Konstantynopolem. Powstańcy domagali się od cesarza odwołania kilku doradców i ustąpienia z tronu samego Justyniana. Prawdopodobnie pod wpływem Teodory, Justynian rozkazał swoim najbardziej zaufanym dowódcom, Belizariuszowi i Mundusowi, stłumić powstanie, w wyniku czego zginęło ponad 30 000 powstańców zapędzonych na hipodrom. Dokonane w mieście zniszczenia, otworzyły cesarzowi drogę do wielkiej przebudowy miasta.

Rządy Justyniana nie ograniczały się jedynie do odzyskiwania terenów utraconych przez Zachodnie Cesarstwo, ale również dążyły do wewnętrznego wzmocnienia Imperium poprzez uporządkowanie kwestii religijnych i prawnych. Na rzecz chrześcijaństwa, mającego pod względem moralnym i ideologicznym konsolidować państwo, prowadził szeroko zakrojoną kampanię mającą na celu zlikwidowanie pogaństwa i herezji. Walka ta, nie ograniczała się jedynie do zamykania pogańskich miejsc kultu jak świątynia Izydy na wyspie File, ale również ogłosił przepisy, na mocy których, każdy mieszkaniec Cesarstwa, który nie przyjął chrztu mógł spodziewać się konfiskaty mienia, a prywatne czczenie pogańskich bożków, było zagrożone karą śmierci. Zwalczanie pogańskich pozostałości zaczęło przybierać niejednokrotnie absurdalny wymiar, czego przykładem może być zamkniecie Akademii Platońskiej w 529 roku, co doprowadziło od ucieczki skupionych przy niej filozofów do Persji. Działalność na rzecz religii przyjęła również charakter cezaropapizmu, gdzie to Justynian zwoływał synody i miał decydujący głos w decydowaniu o dogmatach kształtujących wiarę chrześcijańską, w tym utrwalając jako jedyne wyznanie wiary _credo_ nicejsko-konstantynopolitańskie. Wycofał się również z części postanowień dotyczących organizacji kościelnej, które zostały podjęte przez poprzednich cesarzy, przywracając tym samym jedność pomiędzy kościołami i strukturami Rzymu i Konstantynopola. Podczas zwołanego w 553 roku soboru w Konstantynopolu, doprowadził do ponownego potępienia poglądów Ibasa z Edessy i Teodoreta z Cyru, związanych herezją nestoriańską. Z kolei widocznym dla wszystkich mieszkańców Cesarstwa działaniem wzmacniającym i wynoszącym na piedestał religię chrześcijańska było ufundowanie nowej bazyliki Hagia Sophia. Cesarz fundował również świątynie nie tylko w stolicy, ale także w innych częściach Cesarstwa, gdzie należy wymienić choćby kościół San Vitale w Rawennie. Wśród działań architektonicznych, należy tez zwrócić uwagę na rozbudowę systemu akweduktów i cystern, a także znacząca rozbudowę sieci dróg i mostów oraz na służące mieszkańcom miast łaźnie publiczne. Ponadto doprowadził do rozbudowy sieci umocnień na wschodniej granicy cesarstwa oraz niedaleko miejsca swojego urodzenia założył miasto Justiniana Prima, które miało zastąpić Saloniki jako polityczne i religijne centrum Ilirii.

Gospodarka cesarstwa dzięki opierała się przede wszystkim na rolnictwie, jednak działania cesarza doprowadziły do rozwoju handlu dalekosiężnego, dzięki któremu rzymskie zborze było transportowane aż do Kornwalii, gdzie było wymieniane na cynę. W ramach handlu wewnętrznego, Justynian nakazał budowę licznych spichlerzy, które pozwalały na przechowywanie transportowanego zboża pomiędzy prowincjami cesarstwa. W 541 roku dla uchronienia i wzmocnienia produkcji wyrobów jedwabnych cesarz nadał monopol fabrykom cesarskim, co z kolei pozwoliło na tworzenie produktu, który był znacząco tańszy do sprowadzanego, z którym teraz mógł również konkurować jakością. Wydobycie złota i srebra odbywało się na Bałkanach, w Anatolii, Armenii, Egipcie, Nubii i na Cyprze. Dla zapewniania stałych przychodów do cesarskiego skarbca, Justynian podjął się reformy administracyjnej, znacząco ją upraszczając przez zwiększenie uprawnień części urzędników i likwidację mniejszych jednostek. Połączona z reformą administracyjną profesjonalizacja poboru podatków, doprowadziła do osłabienia rad miejskich w miastach greckich, podnosząc roczne dochody państwa o ponad milion solidów.

Jednak bez wątpienia największym dziełem Justyniana I, było dokonanie wielkiej kodyfikacji prawa, pierwszej w historii Cesarstwa Rzymskiego i zarazem pierwszego wyraźnego rozgraniczenia na gałęzie prawa cywilnego i prawa karnego. Podjęte działania były nie tylko kodyfikacją, ale również rewizją prawa rzymskiego, której nigdy wcześniej nie odważono się podjąć. Całość legislacji została w 1583 roku przez ówczesnego redaktora Dionizego Gothofreda nazwana Corpus Iuris Civilis, co miało stanowić rozróżnienie od zbiorów prawa kanonicznego. W składzie zbioru znalazły się dzieła pierwotnie nazwane jako _Institutiones_, _Digesta_, _Codex Justinianeus_ oraz _Novaelle_. Pierwszym projektem był _Codex_, którego powstawania pilnował kwestor Trybonian, a który został wydany 7 kwietnia 529 roku, by swój ostateczny kształt przyjąć w 534 roku. W roku 533 ukazały się _Digesta_ stanowiące zbiór myśli i komentarzy wybranych z dzieł najwybitniejszych rzymskich jurystów. Kolejną częścią przedsięwzięcia było _Institutiones_, czyli _Instytucje_, stanowiące podręcznik tłumaczący zasady prawa i przygotowujący do zagłębienia się w poznawanie przepisów. Ostatnią część zbioru stanowiły _Novaelle_, które jako jedyna część została wydana w języku greckim i zawierały treści pojedynczych konstytucji cesarskich i dekretów.

Na okres rządów Justyniana I przypadł również wybuch epidemii dżumy, która przybyła za pośrednictwem egipskich statków ze zbożem w 542 roku. Według szacunków, w samym tylko Konstantynopolu w wyniku choroby życie straciło około 300 000 ludzi.

Cesarz spłacił dług śmierci 14 listopada 565 roku.

Corpus Iuris Civilis

_Corpus_ stanowi podstawę łacińskiej jurysprudencji, a dla historyków stanowi cenne źródło dla badania działalności Cesarstwa Rzymskiego. Jako zbiór gromadzi wiele źródeł, w których wyrażano lub publikowano prawa i inne regulacje: ustawy, senackie konsultacje, dekrety cesarskie, precedensy sądowe oraz opinie i interpretacje prawników. Kodeks Tryboniana zapewnił przetrwanie prawa rzymskiego, stając się podstawą późniejszego prawa bizantyjskiego, wyrażonego w _Basilika_ Bazylego I i Leona VI Mądrego. Jedyną zachodnią prowincją, gdzie wprowadzono kodeks justyniański, była Italia skąd trafił do Europy Zachodniej w XII wieku i stał się podstawą wielu lokalnych kodeksów, które z kolei rozprzestrzeniły się wraz z europejskimi imperiami w epoce wielkich odkryć geograficznych.

Pracami jak już wspomniano kierował Trybonian, a jego zespół miał upoważnienie do redagowania włączanych materiałów. Zakres wprowadzonych zmian nie jest znany i w większości pozostaje niemożliwy do ustalenia, ponieważ większość oryginałów nie zachowała się. Tekst powstał i był rozpowszechniany niemal wyłącznie po łacinie, która w latach 529–534 wciąż była językiem urzędowym rządu Cesarstwa Wschodniorzymskiego, choć dominującym językiem kupców, rolników, marynarzy i innych mieszkańców był grecki.

_Corpus Iuris Civilis_ został przełożony na grekę, gdy ten język stał się przeważający w Cesarstwie Wschodniorzymskim, i w tej formie nadal stanowił podstawę prawa imperium jako _Basilika_ (gr. τὰ βασιλικά, „prawa cesarskie”) aż do XV wieku. _Basilika_ z kolei stała się podstawą lokalnych kodeksów prawnych na Bałkanach w okresie późniejszego panowania osmańskiego, a później — podstawą kodeksu prawnego nowożytnej Grecji. W Europie Zachodniej _Corpus Iuris Civilis_ lub jego następcze teksty, takie jak _Basilika_, początkowo nie zakorzeniły się na stałe i zostały ponownie odkryte dopiero w średniowieczu, kiedy to „przyjęto” je lub naśladowano jako prawo prywatne. Zawarte w nim prawo publiczne było wykorzystywane jako źródło argumentów zarówno przez władze świeckie, jak i kościelne. To odzyskane prawo rzymskie stało się z kolei fundamentem prawa we wszystkich systemach prawa cywilnego. Postanowienia _Corpus Iuris Civilis_ wpłynęły także na prawo kanoniczne Kościoła katolickiego — mawiano, że _ecclesia vivit lege romana_ („Kościół żyje prawem rzymskim”).

Wpływ na systemy common law był znacznie mniejszy, choć pewne podstawowe pojęcia z _Corpus_ przetrwały poprzez prawo normańskie — na przykład rozróżnienie, szczególnie widoczne w _Instytucjach_, między „prawem” (ustawą) a zwyczajem. _Corpus_ wciąż wywiera istotny wpływ na prawo międzynarodowe publiczne. Jego cztery części stanowią zatem dokumenty założycielskie zachodniej tradycji prawnej.

Zawarte w zbiorze ustawy ograniczały możliwości rozwodu, w tym rozwodu za obopólną zgodą. Ten ostatni został zresztą zniesiony przez bezpośredniego następcę twórcy — Justyna II. Zbiór zawierał prawa chroniące prostytutki przed wyzyskiem oraz kobiety przed przymusową prostytucją, nakładał na gwałcicieli surowe kary. Ponadto wprowadzał zasady, wedle których kobiety oskarżone o poważne przestępstwa powinny być pilnowane przez inne kobiety, aby zapobiec nadużyciom seksualnym; wdowa powinna odzyskać swoją posag; mąż nie mógł zaciągać dużych długów bez dwukrotnej zgody żony.

Prawo rodzinne wykazywało też większą troskę o interesy dzieci, zwłaszcza tych urodzonych poza małżeństwem. Justynian w zbiorze praw wykazywał również szczególne zainteresowanie problemem zaniedbywania dzieci. Dążył do ochrony praw dzieci, których rodzice ponownie się żenili i mieli kolejne potomstwo albo po prostu rozstawali się i porzucali swoje dzieci, zmuszając je do żebrania.

W zbiorze znalazły się również ustawy skierowane przeciwko heretykom, poganom, Żydom i Samarytanom, zakazując im zajmowania urzędów publicznych, niszczenia ich miejsc kultu oraz ograniczając prawo własności.

Institutiones

_Institutiones_, czyli _Instytucje_ powstały w pierwszej połowie VI wieku z polecenia cesarza Justyniana I Wielkiego. W znacznej mierze oparta była na wzorze ustanowionym przez powstałe w II wieku _Instytucje_ jurysty Gajusza.

Sporządzone z polecenia cesarza Justyniana dzieło, miały być wstępem do całego zbioru _Corpus Iuris Civilis._ Zgodnie z założeniem cesarza, _Instytucje_ miały być przeznaczone dla początkujących studentów prawa i osób, pragnących poznać reguły prawem rządzące, w przeciwieństwie do_ Digestów_, przeznaczone dla zaawansowanych studentów i praktykujących prawników. Potrzeba stworzenia pracy stanowiącej wstęp do nauki prawa, pojawiła się już w 530 roku w konstytucji cesarskiej _Deo auctore_, gdzie uznano, że należy stworzyć coś, co _może zostać ogłoszone w miejsce elementarnych prac, aby surowa inteligencja studenta, karmiona prostą strawą, mogła łatwiej przejść do zaawansowanych studiów prawniczych_.

Pod nadzorem kwestora Tryboniana, juryści Teofil i Doroteusz rozpoczęli prace nad wyłanianiem podstawowych instytucji prawa rzymskiego z podręczników stworzonych przez uznane autorytety rzymskiego prawodawstwa. Podstawę nowych _Instytucji_ stanowił podręcznik o tej samej nazwie stworzony przez Gajusza i następnie uzupełniony przez Marcjana i Ulpiana.

Przez lata prowadzono dywagacje, który z jurystów odpowiadał za powstanie odpowiednich części _Instytucji_, jednak najbardziej prawdopodobnym jest, że obaj przygotowali wypisy z wcześniejszych prac, które zostały uzupełnione przez Tryboniana o nowe ustawy, a następnie przeredagowane przez samego cesarza Justyniana.

_Institutiones_ zostały opublikowane 21 listopada 533 roku i ogłoszone razem z _Digestami_ 30 grudnia roku 533. Zgodnie z decyzją cesarza, _Instytucje_ były nie tylko podręcznikiem dla studentów prawa, ale stanowiły samodzielny akt prawny.

_Instytucje_ Justyniana, podobnie jak wcześniejsze dzieło Gajusza, zostały podzielona na cztery księgi. Księgi podzielono według klucza _personae, res_ i _actiones,_ czyli na przepisy dotyczące osób, rzeczy i skargi oraz przepisy proceduralne. Cały zbiór liczy 98 tytułów, z których obszerniejsze dodatkowo podzielono na paragrafy.

Zgodnie z tym podziałem, pierwsza księga licząca 26 tytułów traktuje o sprawiedliwości i prawie, prawie natury, narodów i obywatelskim, źródłach prawa, władzy ojcowskiej, małżeństwie, przysposobieniu i kurateli. Księga druga licząca 25 tytułów dotyczy rzeczy i ich rodzajów, sposobów nabycia własności, służebnościach, użytkowaniu, zasiedzeniu, darowiźnie, dziedziczeniu, testamentach, zapisach, spadkobiercach i kodycylach. Trzecia księga, licząca 29 tytułów, będąca zarazem najobszerniejszą dotyczy spadków, poręczeń, dziedziczenia, i zobowiązań. Porusza również formy czynności prawnych. Ostatnia księga, składająca się z 18 tytułów porusza tematykę zobowiązań zrodzonych z występku, kradzieży, rabunku, odpowiedzialności za szkodę, zniewagi, zabezpieczenia powództwa, skarg oraz publicznego postępowania sądowego.

Tekst _Instytucji_ przyjmuje ton autorytatywny, sprawiający wrażenie przemawiania samego cesarza jest pozbawiony kazuistyki i dodatkowych informacji, z których dzieł mogą pochodzić czytane fragmenty.

Do dnia dzisiejszego nie zachował się żaden kompletny rękopis z czasów Justyniana. Najstarsze zachowane rękopisy, to fragmenty palimpsestu weneckiego z IX wieku, a także rękopis z początku X wieku z Bambergu i _Codex Parisiensis_ z X wieku, zawierający obszerne fragmenty _Instytucji_. Cały tekst zachował się w tzw. g_losie turyńskiej_, czyli _Codez Taurinensis_ z X wieku, a także w greckiej parafrazie _Instytucji_ opracowanej przez Teofila. Dzieło po raz pierwszy pojawiło się drukiem w Moguncji w 1468 roku za sprawą Schoffera. Kolejne edycje pochodziły z 1583 i dwie z 1585 roku za które odpowiadali kolejno Dionizy, a także Haloander, a także Cujas. W 1867 roku pojawiła się edycja Krügera i rok później Huschkego, którzy oparli się na tekście palimpsestu weneckiego, uzupełnionego następnie edycją moguncką. W Polsce skutecznego tłumaczenia _Instytucji_ podjęli się w 1850 roku Aleksander Cukrowicz, oraz w 1986 roku Cezary Kunderewicz. W 1996 roku pojawiło się również wydanie 11 rozdziałów _Instytucji_ w odniesieniu ich do współczesnego polskiego prawodawstwa, za które odpowiadają Witold Wołodkiewicz i Maria Zabłocka. __ W 2018 roku redakcji i wydania dzieła podjął się Tomasz Palmirski wraz z zespołem złożonym z Krzysztofa Hilmana i Jarosława Reszczyńskiego. Obecne tłumaczenie jest czwartym opracowaniem dzieła Justyniana Wielkiego, bazującym na tekście zawartym w _glosie turyńskiej._

_Łukasz Nowok_Dzisiejsze miasto Taor w Macedonii Północnej.

Haldon J. F., _Byzantium in the seventh century_, Cambrige 2003, s. 17—19.

Evans J. A., _The Age of Justinian: The Circumstances of Imperial Power_, London 2001, s. 93—94.

Norwich J., _Byzantium: The Early Centuries_, New York 1989, s. 200.

Evans J. A., _The Age of Justinian: The Circumstances of Imperial Power_, London 2001, s. 250.

Evans J. A., _Justynian i Imperium Bizantyjskie_, Warszawa 2008, s. 23.

Obaj duchowni zostali po raz pierwszy potępieni podczas II soboru efeskiego w 449 roku.

Nestorianizm zakładał dualizm natury Chrystusa, przyjmując, że jedna natura była ludzka, a druga boska, przez co Chrystus nie mógł być jednocześnie i bogiem i człowiekiem.

Turlej S., _Justiniana Prima: an understimated aspect of Justinian’s Church Policy_, Kraków 2016, s. 50.

Haldon J. F., _Economy and Administration_, Cambrige 2005, s. 35.

Brown P., _The world of late antiquity_, London 1971, s. 157—158.

Haldon J. F., _Economy and Administration_, Cambrige 2005, s. 50.

Złota moneta rzymska o masie 4,55 grama.

David J., _Roman Law in Context,_ Cambrige 1999, s. 24

Kunkel W., _An introduction to Roman legal and constitutional history_, Oxford 1966, s. 168.

Sarris P., _Emperor Justinian. Christianity and family law_, Cambrige 2017, s. 90.

Garland L., _Byzantine empresses: women and power in Byzantium, AD 527—1204_, London 1999, s. 17.IN NOMINE DOMINI NOSTRI IHESU CHRISTI

IMPERATOR CAESAR FLAVIUS IUSTINIANUS ALAMANNICUS GOTHICUS

FRANCICUS GERMANICUS ANTICUS ALANICUS VANDALICUS AFRICANUS

PIUS FELIX INCLITUS VICTOR AC TRIUMPHATOR SEMPER AUGUSTUS

CUPIDAE LEGUM IUVENTUTI

Imperatoriam maiestatem non solum armis decoratam, sed etiam legibus oportet esse armatam, ut utrumque tempus et bellorum et pacis recte possit gubernari et princeps Romanus victor existat non solum in hostilibus proeliis, sed etiam per legitimos tramites calumniantium iniquitates expellens, et fiat tam iuris religiosissimus quam victis hostibus triumphator.

1. Quorum utramque viam cum summis vigiliis et summa providentia adnuente Deo perfecimus. et bellicos quidem sudores nostros barbaricae gentes sub iuga nostra deductae cognoscunt et tam Africa quam aliae innumerosae provinciae post tanta temporum spatia nostris victoriis a caelesti numine praestitis iterum dicioni Romanae nostroque additae imperio protestantur. omnes vero populi legibus iam a nobis vel promulgatis vel compositis reguntur. 2. Et cum sacratissimas constitutiones antea confusas in luculentam ereximus consonantiam, tunc nostram extendimus curam et ad immensa prudentiae veteris volumina et opus desperatum, quasi per medium profundum euntes, caelesti favore iam adimplevimus. 3. Cumque hoc Deo propitio peractum est, Triboniano, viro magnifico, magistro et ex quaestore sacri palatii nostri, nec non Theophilo et Dorotheo, viris illustribus, antecessoribus, quorum omnium sollertiam et legum scientiam et circa nostras iussiones fidem iam ex multis rerum argumentis accepimus, convocatis, specialiter mandavimus ut nostra auctoritate nostrisque suasionibus componant Institutiones: ut liceat vobis prima legum cunabula non ab antiquis fabulis discere, sed ab imperiali splendore appetere, et tam aures quam animae vestrae nihil inutile nihilque perperam positum, sed quod in ipsis rerum optinet argumentis, accipiant, et quod in priore tempore vix post quadriennium prioribus contingebat, ut tunc constitutiones imperatorias legerent, hoc vos a primordio ingrediamini, digni tanto honore tantaque reperti felicitate, ut et initium vobis et finis legum eruditionis a voce principali procedat. 4. Igitur post libros quinquaginta digestoram seu pandectarum, in quos omne ius antiquum collatum est (quos per eundem virum excelsum Tribonianum nec non ceteros viros illustres et facundissimos confecimus), in hos quattuor libros easdem institutiones partiri iussimus, ut sint totius legitimae scientiae prima elementa. 5. Quibus breviter expositum est et quod antea optinebat et quod postea desuetudine inumbratum ab imperiali remedio illuminatum est. 6. Quas ex omnibus antiquorum institutionibus et praecipue ex commentariis Gaii nostri tam institutionum quam rerum cottidianarum aliisque multis commentariis compositas cum tres praedicti viri prudentes nobis optulerunt, et legimus et cognovimus et plenissimum nostrarum constitutionum robur eis accommodavimus.

7. Summa itaque ope et alacri studio has leges nostras accipite et vosmet ipsos sic eruditos ostendite, ut spes vos pulcherrima foveat, toto legitimo opere perfecto, posse etiam nostram rem publicam in partibus eius vobis credendis gubernare.

Data undecimo kalendas Decembres Constantinopoli domino nostro Iustiniano perpetuo Augusto tertium consule.W IMIĘ PANA NASZEGO JEZUSA CHRYSTUSA

CESARZ CEZAR, FLAWIUSZ, JUSTYNIAN, ALEMAŃSKI, GOCKI,

FRANKIJSKI, GERMAŃSKI, ANTYJSKI, ALAŃSKI, WANDALSKI, AFRYKAŃSKI,

POBOŻNY, SZCZĘŚLIWY, SŁAWNY, ZWYCIĘZCA I TRIUMFATOR, ZAWSZE AUGUST,

DO MŁODYCH PRAGNĄCYCH POZNAĆ PRAWO.

Wypada, aby Majestat Cesarski nie tylko wyróżniał się orężem, lecz także był chroniony prawami, tak aby rządy mogły być sprawiedliwie administrowane zarówno w czasie wojny, jak i pokoju, a Władca Rzymski nie tylko odnosił zwycięstwa w bitwach z wrogiem, ale także za pomocą legalnych środków pokonywał złe zamiary niegodziwców i okazywał się tak samo surowy w wymierzaniu sprawiedliwości, jak triumfujący nad pokonanymi wrogami.

To podwójne zadanie wypełniliśmy teraz, z największą uwagą i starannością, a także z pomocą Boga. Albowiem ludy barbarzyńskie, poddane Naszej władzy, uznają Nasze dokonania wojenne, a Afryka, jak i liczne inne prowincje po tak długim okresie czasu poddały się rzymskiej dominacji i ponownie stały się częścią Naszego Imperium dzięki Naszym podbojom, wspieranych mocą Niebiańską, a wszystkie ludy, w istocie, są teraz rządzone prawami albo przez Nas ogłoszonymi, albo przez Nas skompilowanymi. Po doprowadzeniu do doskonałej harmonii Konstytucji Cesarskich, dotychczas pogrążonych w zamieszaniu, skierowaliśmy Naszą uwagę na niezmierzone tomy starożytnej jurysprudencji i w końcu dokonaliśmy tego najtrudniejszego zadania, postępując, niczym przez głębiny oceanu, i wspierani łaską niebios. Po tym, dzięki Łasce Bożej, wezwaliśmy dostojnego Tryboniana, Mistrza i byłego Kwestora Naszego Świętego Pałacu, wraz z Teofilem i Doroteuszem, wybitnymi mężami i profesorami (których umiejętności, znajomość prawa i wierność w posłuszeństwie Naszym rozkazom dowiedli wielokrotnie), i specjalnie nakazaliśmy im sporządzić Instytucje z Naszego upoważnienia i za Naszą radą, abyście mogli uczyć się pierwszych zasad prawa nie ze starożytnych baśni, lecz pozyskiwać je od Cesarskiego Majestatu; aby ani wasze uszy, ani wasze umysły nie wchłaniały niczego, co jest bezużyteczne lub nieprawidłowe, lecz wszystko, co jest we wszystkim zgodne z rozumem. I podczas gdy w dawniejszych czasach ledwie było możliwe dla tych, którzy was poprzedzili, czytać Konstytucje Cesarskie w ciągu czterech lat, wy możecie teraz, od samego początku, to czynić; będąc uznani za godnych takiego zaszczytu i szczęścia, że zarówno początek, jak i koniec waszej nauki prawa pochodzą z ust waszego Władcy. Dlatego, po ukończeniu pięćdziesięciu ksiąg Digestów lub Pandektów, w których zebrano całe starożytne prawo, a które kazaliśmy skompilować przez wspomnianego wybitnego Tryboniana i innych znamienitych i najznamienitszych mężów, nakazaliśmy, aby te Instytucje zostały podzielone na następujące cztery księgi, aby stanowiły one pierwsze elementy całej nauki jurysprudencji. W nich dokonano krótkiego wyjaśnienia zarówno zasad, które obowiązywały wcześniej, jak i tych, które, po tym jak zostały zaciemnione przez nieużywanie, zostały ponownie oświecone przez Cesarską restaurację. Te Instytucje, zebrane ze wszystkich starożytnych dzieł, a zwłaszcza z Komentarzy Naszego Gajusa, obejmujące nie tylko to, co zawarte jest w jego Instytucjach, ale także te z jego dzieła dotyczące codziennych transakcji i skompilowane z dzieł wielu innych, wspomniani trzej uczeni mężowie przedstawili Nam, a po ich przeczytaniu i zbadaniu nadaliśmy im pełną władzę Naszych Konstytucji.

Przyjmijcie zatem z największą gorliwością i zapałem te Nasze prawa i okażcie się w nich tak dobrze poinformowani, aby po ukończeniu waszego kursu prawa, najpiękniejsza nadzieja inspirowała was do bycia kompetentnymi do zarządzania Naszym dominium, w jakichkolwiek częściach tegoż, administracja może być wam powierzona.

Dan w Konstantynopolu, jedenastego dnia przed Kalendami Grudnia, podczas trzeciego Konsulatu Naszego Pana Justyniana, zawsze Augusta.TIT. 1 De Iustitia Et Iure

Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuens.

1. Iurisprudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iusti atque iniusti scientia.

2. His generaliter cognitis et incipientibus nobis exponere iura populi Romani ita maxime videntur posse tradi commodissime, si primo levi ac simplici, post deinde diligentissima atque exactissima interpretatione singula tradantur. alioquin si statim ab initio rudem adhuc et infirmum animum studiosi multitudine ac varietate rerum oneraverimus, duorum alterum aut desertorem studiorum efficiemus aut cum magno labore eius, saepe etiam cum diffidentia, quae plerumque iuvenes avertit, serius ad id perducemus ad quod leniore via ductus sine magno labore et sine ulla diffidentia maturius perduci potuisset.

3. Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique tribuere.

4. Huius studii duae sunt positiones, publicum et privatum. publicum ius est quod ad statum rei Romanae spectat, privatum quod ad singulorum utilitatem pertinet. dicendum est igitur de iure privato, quod tripertitum est; collectum est enim ex naturalibus praeceptis aut gentium aut civilibus.

TYTUŁ 1. O Sprawiedliwości i Prawie

Sprawiedliwość to stałe i niezmienne pragnienie oddania każdemu tego, co mu się należy.

1. Jurysprudencja to znajomość spraw boskich i ludzkich oraz rozumienie tego, co jest sprawiedliwe, a co niesprawiedliwe.

2. Po ogólnym zrozumieniu tych podziałów i mając zamiar wyjaśnić prawa ludu rzymskiego, wydaje się, że można to najdogodniej uczynić, jeśli oddzielne zagadnienia zostaną na początku potraktowane w sposób jasny i prosty, a następnie z większą starannością i dokładnością; albowiem jeśli od razu, na początku, obciążymy jeszcze nieuformowany i niedoświadczony umysł studenta mnóstwem i różnorodnością szczegółów, doprowadzimy do jednej z dwóch rzeczy; to znaczy, albo spowodujemy, że porzuci swoje studia, albo poprzez nadmierny trud — a także z nieufnością, która bardzo często zniechęca młodych ludzi — doprowadzimy go do punktu, do którego, gdyby poprowadzono go łatwiejszą drogą, mógłby zostać doprowadzony szybciej bez większego wysiłku i bez obaw.

3. Następujące są nakazy Prawa: żyć uczciwie, nie krzywdzić innego i oddawać każdemu to, co do niego należy.

4. Istnieją dwie gałęzie tego studium, a mianowicie: prawo publiczne i prawo prywatne. Prawo publiczne to to, które dotyczy zarządzania rzymskim rządem; prawo prywatne odnosi się do interesów jednostek. Zatem prawo prywatne jest trójdzielne w swej naturze, gdyż składa się z zasad Prawa Naturalnego, z zasad Prawa Narodów i z zasad Prawa Cywilnego.TIT. 2 De Iure Naturali Gentium Et Civili

Ius naturale est quod natura omnia animalia docuit. nam ius istud non humani generis proprium est, sed omnium animalium, quae in caelo, quae in terra, quae in mari nascuntur. hinc descendit maris atque feminae coniugatio, quam nos matrimonium appellamus, hinc liberorum procreatio et educatio: videmus etenim cetera quoque animalia istius iuris peritia censeri.

1. Ius autem civile vel gentium ita dividitur: omnes populi qui legibus et moribus reguntur partim suo proprio, partim communi omnium hominum iure utuntur: nam quod quisque populus ipse sibi ius constituit, id ipsius proprium civitatis est vocaturque ius civile, quasi ius proprium ipsius civitatis: quod vero naturalis ratio inter omnes homines constituit, id apud omnes populos peraeque custoditur vocaturque ius gentium, quasi quo iure omnes gentes utuntur. et populus itaque Romanus partim suo proprio, partim communi omnium hominum iure utitur. quae singula qualia sunt, suis locis proponemus.

2. Sed ius quidem civile ex unaquaque civitate appellatur, veluti Atheniensium: nam si quis velit Solonis vel Draconis leges appellare ius civile Atheniensium, non erraverit. sic enim et ius quo populus Romanus utitur ius civile Romanorum appellamus, vel ius Quiritium, quo Quirites utuntur; Romani enim a Quirino Quirites appellantur. sed quotiens non addimus, cuius sit civitatis, nostrum ius significamus: sicuti cum poetam dicimus nec addimus nomen, subauditur apud Graecos egregius Homerus, apud nos Vergilius. Ius autem gentium omni humano generi commune est. nam usu exigente et humanis necessitatibus gentes humanae quaedam sibi constituerunt: bella etenim orta sunt et captivitates secutae et servitutes, quae sunt iuri naturali contrariae (iure enim naturali ab initio omnes homines liberi nascebantur); ex hoc iure gentium et omnes paene contractus introducti sunt, ut emptio venditio, locatio conductio, societas, depositum, mutuum, et alii innumerabiles.

3. Constat autem ius nostrum aut ex scripto aut ex non scripto, ut apud Graecos: τῶν νόμων οἱ μὲν ἔγγραφὤοι, οἱ δὲ ἄγραφοι. Scriptum ius est lex, plebiscita, senatus consulta, principum placita, magistratuum edicta, responsa prudentium.

4. Lex est quod populus Romanus senatorio magistratu interrogante, veluti consule, constituebat. plebiscitum est, quod plebs plebeio magistratu interrogante, veluti tribuno, constituebat. plebs autem a populo eo differt quo species a genere: nam appellatione populi universi cives significantur, connumeratis etiam patriciis et senatoribus: plebis autem appellatione sine patriciis et senatoribus ceteri cives significantur. sed et plebiscita, lege Hortensia lata, non minus valere quam leges coeperunt.

5. Senatus consultum est, quod senatus iubet atque constituit. nam cum auctus est populus Romanus in eum modum ut difficile sit in unum eum convocari legis sanciendae causa, aequum visum est senatum vice populi consuli.

6. Sed et quod principi placuit, legis habet vigorem, cum lege regia, quae de imperio eius lata est, populus ei et in eum omne suum imperium et potestatem concessit. quodcumque igitur imperator per epistulam constituit vel cognoscens decrevit vel edicto praecepit, legem esse constat: hae sunt quae constitutiones appellantur. plane ex his quaedam sunt personales, quae nec ad exemplum trahuntur, quoniam non hoc princeps vult: nam quod alicui ob merita indulsit, vel si cui poenam irrogavit, vel si cui sine exemplo subvenit, personam non egreditur. aliae autem, cum generales sunt, omnes procul dubio tenent.

7. Praetorum quoque edicta non modicam iuris optinent auctoritatem. haec etiam ius honorarium solemus appellare, quod qui honorem gerunt, id est magistratus, auctoritatem huic iuri dederunt. proponebant et aediles curules edictum de quibusdam casibus, quod edictum iuris honorarii portio est.

8. Responsa prudentium sunt sententiae et opiniones eorum, quibus permissum erat iura condere. nam antiquitus institutum erat ut essent qui iura publice interpretarentur, quibus a Caesare ius respondendi datum est, qui iurisconsulti appellabantur. quorum omnium sententiae et opiniones eam auctoritatem tenebant ut iudici recedere a responso eorum non liceret, ut est constitutum.

9. Ex non scripto ius venit, quod usus comprobavit. nam diuturni mores consensu utentium comprobati legem imitantur

10. Et non ineleganter in duas species ius civile distributum videtur. nam origo eius ab institutis duarum civitatium, Athenarum scilicet et Lacedaemonis, fluxisse videtur: in his enim civitatibus ita agi solitum erat, ut Lacedaemonii quidem magis ea quae pro legibus observarent memoriae mandarent, Athenienses vero ea quae in legibus scripta reprehendissent custodirent.

11. Sed naturalia quidem iura, quae apud omnes gentes peraeque servantur, divina quadam providentia constituta, semper firma atque immutabilia permanent: ea vero quae ipsa sibi quaeque civitas constituit, saepe mutari solent vel tacito consensu populi vel alia postea lege lata.

12. Omne autem ius, quo utimur, vel ad personas pertinet vel ad res vel ad actiones. ac prius de personis videamus. nam parum est ius nosse, si personae, quarum causa statutum est, ignorentur.

TYTUŁ 2. O Prawie Naturalnym, Prawie Narodów I Prawie Cywilnym

Prawo Naturalne to to, czego nauczyła natura wszystkie zwierzęta, albowiem prawo to nie jest właściwe wyłącznie rodzajowi ludzkiemu, lecz stosuje się do wszystkich stworzeń, które rodzą się w powietrzu, na ziemi i w morzu. Stąd wywodzi się związek samca i samicy, który nazywamy małżeństwem; i stąd pochodzi prokreacja i wychowanie dzieci; widzimy bowiem, że także inne zwierzęta postępują tak, jakby były obdarzone znajomością tego prawa.

1. Prawo Cywilne i Prawo Narodów dzielą się następująco. Wszystkie narody, które są rządzone prawami i zwyczajami, posługują się prawem, które częściowo jest dla nich swoiste, a częściowo dotyczy wszystkich ludzi; albowiem to, co każdy naród ustanowił dla siebie, jest swoiste dla tego Państwa i nazywane jest Prawem Cywilnym, będąc, niejako, szczególnym prawem tej konkretnej wspólnoty. Ale prawo, które naturalny rozum ustanowił wśród całej ludzkości i które jest jednakowo przestrzegane wśród wszystkich narodów, nazywane jest Prawem Narodów, jako to, z którego korzystają wszystkie narody. Lud rzymski również posługuje się prawem, które jest częściowo dla niego swoiste, a częściowo wspólne wszystkim ludziom. Postaramy się przedstawić ich rozróżnienia we właściwych miejscach.

2. Prawo Cywilne wywodzi swoją nazwę od każdego państwa, jak na przykład od Ateńczyków; albowiem jeśli ktoś zechce nazwać prawa Solona lub Drakona Prawem Cywilnym Aten, nie popełni błędu; w ten sposób bowiem nazywamy prawo, którym posługuje się lud rzymski, Prawem Cywilnym Rzymian, albo _Jus Quiritium_ używanym przez obywateli rzymskich, jako że Rzymianie nazywani są _Quirites_ od Quirynusa. Kiedy jednak nie dodajemy nazwy państwa, mamy na myśli nasze własne prawo; tak jak gdy wspominamy „poetę”, ale nie podajemy jego imienia, wśród Greków rozumiany jest sławny Homer, a u nas Wergiliusz. Prawo Narodów jest jednak wspólne całej ludzkości, albowiem wszystkie narody ustanowiły dla siebie pewne regulacje, wymuszone przez zwyczaj i ludzką konieczność. Powstały bowiem wojny, a niewola i niewolnictwo, które są sprzeczne z prawem naturalnym, nastąpiły w ich wyniku, gdyż, zgodnie z Prawem Naturalnym, wszyscy ludzie pierwotnie urodzili się wolni; i z tego prawa wywodzi się prawie wszystkie kontrakty, takie jak kupno, sprzedaż, najem, spółka, depozyt, pożyczka i niezliczone inne.

3. Nasze Prawo, którym się posługujemy, jest albo pisane, albo niepisane, tak jak wśród Greków istnieją prawa pisane i niepisane. Prawo pisane składa się ze Statutów, _Plebiscita_, Dekretów Senatu, Decyzji Cesarzy, Rozkazów Urzędników i Odpowiedzi Juryskonsulów.

4. Statut to to, co lud rzymski ustanowił w wyniku zapytania urzędnika senackiego, na przykład konsula. _Plebiscitum_ to to, co plebejusze ustanowili na podstawie zapytania urzędnika plebejskiego, na przykład trybuna. Plebejusze różnią się od ludu, tak jak gatunek od rodzaju; albowiem przez słowo „lud” rozumie się wszystkich obywateli, włącznie z patrycjuszami i senatorami, a przez termin „plebejusze” oznacza się wszystkich innych obywateli, z wyłączeniem patrycjuszy i senatorów. _Plebiscita_ miały taką samą moc jak statuty od czasu uchwalenia _Lex Hortensia_.

5. Dekret Senatu to to, co Senat nakazuje i ustanawia, albowiem od kiedy lud rzymski tak bardzo się rozrósł, że trudno jest zwołać go na zgromadzenie w celu uchwalenia prawa, wydawało się słuszne konsultować Senat zamiast ludu.

6. Cokolwiek jest zatwierdzone przez władcę, również ma moc prawa, ponieważ przez _Lex Regia_, skąd wywodzi się jego władza, lud przekazał mu całą swoją jurysdykcję i autorytet. Dlatego cokolwiek Cesarz ustanawia za pomocą Reskryptu lub dekretuje jako urzędnik, albo nakazuje Edyktem, stanowi prawo, i te nazywane są Konstytucjami. Niektóre z nich są osobiste i nie są uważane za precedensy, ponieważ władca nie życzy sobie, aby tak było; albowiem wszelka łaska, której udziela ze względu na zasługi, lub gdy wymierza komuś karę, albo udziela mu niezwykłej pomocy, dotyczy tylko danej osoby; inne zaś, jako że mają ogólne zastosowanie, bezspornie wiążą wszystkich.

7. Edykty Pretorów również posiadają ponadprzeciętną władzę, i zwykliśmy nazywać je prawami „honorowymi”, ponieważ czerpią swoją moc od tych, którzy są obdarzeni honorami, to znaczy urzędników. Edylowie kurulni, podobnie, dawniej ogłaszali edykty dotyczące pewnych spraw, które również stanowią część prawa honorowego.

8. Odpowiedzi Juryskonsulów to decyzje i opinie osób, którym nadano uprawnienia do ustanawiania praw; albowiem w dawnych czasach postanowiono, że prawa powinny być publicznie interpretowane przez tych, którym Cesarz nadał prawo do odpowiadania, i którzy nazywani byli juryskonsulami, a jednomyślne decyzje i opinie tych ostatnich miały taką moc, że, zgodnie z Konstytucjami, sędziemu nie wolno było odstąpić od tego, co oni orzekli.

9. Prawo niepisane to to, co potwierdził zwyczaj, albowiem zwyczaje długo przestrzegane i usankcjonowane zgodą tych, którzy je stosują, przypominają prawo.

10. Nie bez przyczyny Prawo Cywilne wydaje się być podzielone na dwie gałęzie; ponieważ w swoim pochodzeniu wydaje się wywodzić z instytucji dwóch państw, a mianowicie Aten i Sparty; albowiem w tych państwach Spartanie mieli w zwyczaju zapamiętywać zasady, które służyły im jako prawa, a Ateńczycy, z drugiej strony, przestrzegali wszelkich przepisów prawnych, które zapisali.

11. Prawa Naturalne, które są przestrzegane bez rozróżnienia przez wszystkie narody i zostały ustanowione przez Boską Opatrzność, pozostają zawsze stałe i niezmienne; ale te, które każde Państwo ustanawia dla siebie, są często zmieniane albo przez milczącą zgodę ludu, albo przez jakąś inną, później uchwaloną ustawę.

12. Każde prawo, którym się posługujemy, odnosi się albo do osób, do rzeczy, albo do czynów. Najpierw zajmiemy się osobami, albowiem niewielka jest korzyść ze znajomości prawa, jeśli nieznane są osoby, ze względu na które zostało ono przyjęte.TIT. 3 De Iure Personarum

Summa itaque divisio de iure personarum haec est, quod omnes homines aut liberi sunt aut servi.

1. Et libertas quidem est, ex qua etiam liberi vocantur, naturalis facultas eius quod cuique facere libet, nisi si quid aut vi aut iure prohibetur.

2. Servitus autem est constitutio iuris gentium, qua quis dominio alieno contra naturam subicitur.

3. Servi autem ex eo appellati sunt, quod imperatores captivos vendere iubent ac per hoc servare nec occidere solent: qui etiam mancipia dicti sunt, quod ab hostibus manu capiuntur.

4. Servi autem aut nascuntur aut fiunt. nascuntur ex ancillis nostris: fiunt aut iure gentium, id est ex captivitate, aut iure civili, veluti cum homo liber maior viginti annis ad pretium participandum sese venumdari passus est. In servorum condicione nulla differentia est.

5. In liberis multae differentiae sunt: aut enim ingenui sunt aut libertini.

TYTUŁ 3. O Prawach Osób

Główny podział prawa osób jest taki, że wszyscy ludzie są albo wolni, albo są niewolnikami.

1. Wolność (od której pochodzi określenie „wolny”) to naturalne prawo, przysługujące każdemu, aby czynić, co mu się podoba, chyba że przeszkadza mu siła lub prawo.

2. Niewolnictwo jest postanowieniem Prawa Narodów, na mocy którego jedna osoba jest podporządkowana władzy innej, wbrew naturze.

3. Niewolnicy są tak nazywani, ponieważ wodzowie nakazują sprzedawać jeńców i w ten sposób ich zachować, zamiast zabijać; nazywani są również _mancipia_, z tej przyczyny, że zostali wzięci od wroga ręką (manu).

4. Co więcej, niewolnicy są albo urodzeni, albo stają się nimi. Urodzeni są nimi, gdy pochodzą od naszych niewolnic, a stają się nimi z Prawa Narodów przez niewolę, albo zgodnie z Prawem Cywilnym; jak na przykład gdy człowiek wolny i powyżej dwudziestego roku życia pozwala się sprzedać, aby uzyskać część ceny.

5. Nie ma żadnej różnicy w stanie niewolników, ale wśród ludzi wolnych istnieje kilka rozróżnień, albowiem są oni albo urodzeni wolni, albo wyzwoleni.TIT. 4 De Ingenius

Ingenuus is est, qui statim ut natus est liber est, sive ex duobus ingenuis matrimonio editus, sive ex libertinis, sive ex altero libertino, altero ingenuo. sed et si quis ex matre libera nascatur, patre servo, ingenuus nihilo minus nascitur: quemadmodum qui ex matre libera et incerto patre natus est, quoniam vulgo conceptus est. sufficit autem liberam fuisse matrem eo tempore quo nascitur, licet ancilla conceperit. et ex contrario si libera conceperit, deinde ancilla facta pariat, placuit eum qui nascitur liberum nasci, quia non debet calamitas matris ei nocere qui in utero est. ex his et illud quaesitum est, si ancilla praegnans manumissa sit, deinde ancilla postea facta peperit, liberum an servum pariat? et Marcellus probat, liberum nasci: sufficit enim ei qui in ventre est liberam matrem vel medio tempore habuisse: quod et verum est.

1. Cum autem ingenuus aliquis natus sit, non officit illi in servitute fuisse et postea manumissum esse: saepissime enim constitutum est, natalibus non officere manumissionem.

TYTUŁ 4. O Osobach Urodzonych Wolnymi

Osobą urodzoną wolną jest ta, która jest wolna od chwili urodzenia, niezależnie od tego, czy jest potomkiem małżeństwa dwojga osób wolno urodzonych, czy też dwojga osób wyzwolonych z niewoli, albo osoby wyzwolonej i osoby wolno urodzonej. Co więcej, każdy, kto rodzi się z wolnej matki, a ojciec jest niewolnikiem, jest mimo to urodzony wolnym; tak samo jak ten, kto rodzi się z wolnej matki i nieznanego ojca, ponieważ został poczęty w luźnym związku. Wystarczy również, jeśli jego matka była wolna w chwili jego narodzin, chociaż mogła być niewolnicą w czasie poczęcia. I, z drugiej strony, jeśli wolna kobieta poczęłaby, a następnie, stawszy się niewolnicą, urodziłaby, orzeczono, że dziecko jest urodzone wolne, ponieważ nieszczęście matki nie powinno być źródłem krzywdy dla jej nienarodzonego dziecka. Z tego faktu powstało następujące pytanie, mianowicie, czy brzemienna niewolnica, która została wyzwolona, a następnie ponownie stała się niewolnicą i rodzi dziecko, będzie ono uważane za wolno urodzone czy za niewolnika? Marcellus uważa, że dziecko rodzi się wolne, albowiem wystarczy, by jeszcze nienarodzone, jego matka była wolna, nawet przez krótki okres, co uznajemy za prawdę.

1. Nikomu, kto urodził się wolny, nie szkodzi to, że został sprowadzony do niewoli, a następnie wyzwolony, albowiem bardzo często orzekano, że wyzwolenie nie jest szkodliwe dla przywilejów urodzenia.TIT. 5 De Libertinis

Libertini sunt qui ex iusta servitute manumissi sunt. manumissio autem est datio libertatis: nam quamdiu quis in servitute est, manui et potestati suppositus est, et manumissus liberatur potestate. quae res a iure gentium originem sumpsit, utpote cum iure naturali omnes liberi nascerentur nec esset nota manumissio, cum servitus esset incognita: sed posteaquam iure gentium servitus invasit, secutum est beneficium manumissionis. et cum uno naturali nomine homines appellaremur, iure gentium tria genera hominum esse coeperunt, liberi et his contrarium servi et tertium genus libertini, qui desierant esse servi.

1. Multis autem modis manumissio procedit: aut enim ex sacris constitutionibus in sacrosanctis ecclesiis aut vindicta aut inter amicos aut per epistulam aut per testamentum aut aliam quamlibet ultimam voluntatem. sed et aliis multis modis libertas servo competere potest, qui tam ex veteribus quam nostris constitutionibus introducti sunt.

2. Servi vero a dominis semper manumitti solent, adeo ut vel in transitu manumittantur, veluti cum praetor aut proconsul aut praeses in balneum vel in theatrum eat.

3. Libertinorum autem status tripertitus antea fuerat: nam qui manumittebantur, modo maiorem et iustam libertatem consequebantur et fiebant cives Romani, modo minorem et Latini ex lege Iunia Norbana fiebant, modo inferiorem et fiebant ex lege Aelia Sentia dediticiorum numero. sed dediticiorum quidem pessima condicio iam ex multis temporibus in desuetudinem abiit, Latinorum vero nomen non frequentabatur: ideoque nostra pietas, omnia augere et in meliorem statum reducere desiderans, in duabus constitutionibus hoc emendavit et in pristinum statum reduxit, quia et a primis urbis Romae cunabulis una atque simplex libertas competebat, id est eadem quam habebat manumissor, nisi quod scilicet libertinus sit qui manumittitur, licet manumissor ingenuus sit. et dediticios quidem per constitutionem expulimus, quam promulgavimus inter nostras decisiones, per quas, suggerente nobis Triboniano, viro excelso, quaestore, antiqui iuris altercationes placavimus: Latinos autem Iunianos et omnem quae circa eos fuerat observantiam alia constitutione per eiusdem quaestoris suggestionem correximus, quae inter imperiales radiat sanctiones, et omnes libertos, nullo nec aetatis manumissi nec dominii manumissoris nec in manumissionis modo discrimine habito, sicuti antea observabatur, civitate Romana donavimus: multis additis modis, per quos possit libertas servis cum civitate Romana, quae sola in praesenti est, praestari.

TYTUŁ 5. O Wyzwoleńcach

Wyzwoleńcy to ci, którzy zostali wyzwoleni z legalnej niewoli. Wyzwolenie to nadanie wolności, bo dopóki ktoś jest w niewoli, podlega kontroli i władzy pana, ale wyzwolony zostaje uwolniony od jego władzy. Postępowanie to wywodzi swój początek z Prawa Narodów, ponieważ, zgodnie z Prawem Naturalnym, wszyscy ludzie rodzą się wolni; wyzwolenie nie mogło istnieć, dopóki niewolnictwo było nieznane, ale gdy zostało wprowadzone przez Prawo Narodów, nastąpił przywilej wyzwolenia; i choć początkowo wszyscy ludzie byli określani wspólną nazwą, później, przez Prawo Narodów, zaczęto wyróżniać trzy różne rodzaje osób, a mianowicie: ludzi wolnych; ich przeciwieństwo, niewolników; i trzecią klasę, wyzwoleńców, którzy przestali być niewolnikami.

1. Wyzwolenie dokonuje się na wiele sposobów: w świętych kościołach zgodnie z Konstytucjami Cesarskimi; przez laskę pretora; w obecności przyjaciół; listem; testamentem lub jakimkolwiek innym wskazaniem ostatniej woli. Istnieje również wiele innych metod, które zostały wprowadzone przez dawne konstytucje, a także przez nasze własne, za pomocą których można nadać wolność niewolnikowi.

2. Ponadto, panowie zawsze mogą wyzwalać swoich niewolników, a mogą to nawet czynić idąc ulicą; na przykład, gdy pretor, prokonsul lub namiestnik idzie do łaźni lub teatru.

3. Co więcej, stan wyzwoleńców w dawnych czasach był trojaki, albowiem po wyzwoleniu czasem uzyskiwali pełną i legalną wolność i stawali się obywatelami rzymskimi; czasem nabywali gorszy rodzaj wolności i, na mocy _Lex Junia Norbana_, stawali się Latynami; a następnie, znowu, uzyskiwali jeszcze mniejszy stopień wolności i, zgodnie z _Lex Aelia Sentia_, byli zaliczani do _dedititii_. Ten najniższy stan _dedititii_ dawno temu wyszedł z użycia, a nazwa Latynów również nie jest już często używana. Stąd Nasza dobra wola, pragnąc ulepszyć wszystko i poprawić stan ludzkości, skorygowała to dwoma Konstytucjami i przywróciła tę kwestię do jej dawnego stanu; ponieważ przy założeniu Miasta Rzymu istniał tylko jeden rodzaj wolności, który był taki sam, jaki posiadała strona wyzwalająca; z wyjątkiem sytuacji, gdy wyzwolony był wyzwoleńcem, a strona wyzwalająca była wolno urodzona. Dlatego też znieśliśmy klasę _dedititii_ jedną z Naszych Konstytucji, którą ogłosiliśmy wśród Naszych Decyzji, za pomocą której, na sugestię tego wybitnego męża, Kwestora Tryboniana, rozstrzygnęliśmy sporną kwestię starożytnego prawa. Na sugestię tego samego Kwestora zreformowaliśmy również stan Latynów Juliańskich i wszystko, co z nimi związane, za pomocą innej Konstytucji, która jest widoczna wśród Edyktów Cesarskich, i uczyniliśmy wszystkich wyzwoleńców obywatelami rzymskimi bez dokonywania jakichkolwiek rozróżnień w odniesieniu do wieku, sposobu wyzwolenia lub autorytetu strony wyzwalającej, jak to było dawniej w praktyce; i dodaliśmy kilka innych metod, za pomocą których wolność, wraz z obywatelstwem rzymskim, które jest jedynym rodzajem istniejącym obecnie, może być nadawana niewolnikom.