Empire européen - ebook

Rozdział 1

18 brumaire’a

Napoleon Bonaparte, generał artylerii w armii Republiki Francuskiej stał przed dyrektoriatem w otoczeniu swoich żołnierzy.

— To bunt! — krzyknął jeden z członków dyrektoriatu. — Obywatelu zdradzasz rewolucję!

— Wcale nie. — powiedział Napoleon. — Wasze rządy są nieefektywne i to jest fakt.

— Nie masz żadnego oparcia swojej władzy. — powiedział przewodniczący.

Bonaparte spojrzał na niego surowym wzrokiem i odpowiedział.

— Podbiłem dla Francji Italię, podbiłem Egipt. Lud mnie popiera.

— Co?

— Mym oparciem jest wola Narodu Francuskiego. — powiedział do wszystkich zgromadzonych.

— To jest…

— Rewolucja. — dokończył Napoleon. — Tym razem ostatnia.

— Wie pan, co to oznacza?

— Dyktaturę? — Napoleon uśmiechnął się krzywo. — Pan się myli oznacza to porządek i stabilizację.

Po tych słowach Dyrektoriat rozwiązał się i napisano nową konstytucję.

…

— Przeczytaj mi to. — powiedziała Józefina.

Napoleon otworzył konstytucję i zaczął czytać.

KONSTYTUCJA REPUBLIKI FRANCUSKIEJ

TYTUŁ I. O WYKONYWANIU PRAW OBYWATELSKICH

— Republika Francuska jest jedna i niepodzielna.

— Jej terytorium europejskie dzieli się na departamenty i jednostki komunalne.

— Każdy mężczyzna urodzony i zamieszkujący we Francji, który ukończył pełne dwadzieścia jeden lat, którego imię zostało wpisane do rejestru obywatelskiego jego jednostki komunalnej i który od tego czasu mieszkał przez rok na terenie Republiki, jest obywatelem francuskim.

— Obcokrajowiec staje się obywatelem francuskim, gdy po ukończeniu pełnych dwudziestu jeden lat i po zadeklarowaniu zamiaru osiedlenia się we Francji, zamieszka tam przez dziesięć kolejnych lat.

— Prawo do obywatelstwa francuskiego traci się:

— poprzez naturalizację w obcym kraju;

— poprzez przyjęcie stanowisk lub rent od obcego rządu;

— poprzez przynależność do jakiejkolwiek obcej korporacji, która może wprowadzać różnice urodzenia;

— poprzez skazanie na karę afliktywną lub hańbiącą.

— Wykonywanie praw obywatelskich jest zawieszone:

— w przypadku upadłości lub dziedziczenia wprost majątku upadłego;

— w przypadku służby domowej za wynagrodzeniem;

— w przypadku sądowego zakazu, oskarżenia lub lekceważenia sądu.

— Aby wykonywać prawa obywatelskie w jednostce komunalnej, konieczne jest posiadanie tam miejsca zamieszkania przez rok i nieutracenie go przez rok nieobecności.

— Obywatele każdej jednostki komunalnej wybierają w drodze głosowania spośród siebie tych, których uważają za najbardziej godnych prowadzenia spraw publicznych. W ten sposób powstaje lista zaufanych, zawierająca liczbę osób równą jednej dziesiątej obywateli uprawnionych do udziału. To z tej pierwszej listy komunalnej należy wybierać funkcjonariuszy publicznych jednostki.

— Obywatele ujęci na listach komunalnych departamentu wybierają podobnie jedną dziesiątą z siebie. Powstaje w ten sposób druga lista, zwana listą departamentalną, z której należy wybierać funkcjonariuszy departamentu.

— Obywatele ujęci na liście departamentalnej wybierają w ten sam sposób jedną dziesiątą z siebie; w ten sposób powstaje trzecia lista, obejmująca obywateli departamentu uprawnionych do pełnienia funkcji krajowych.

— Obywatele, którzy mają prawo uczestniczyć w tworzeniu którejkolwiek z wyżej wymienionych list, są zobowiązani co trzy lata uzupełniać listy o osoby zmarłe lub nieobecne z innych powodów niż pełnienie funkcji publicznej.

— Mogą jednocześnie usunąć z list osoby, które uznają za niegodne pozostania na niej, i zastąpić je innymi obywatelami, którym bardziej ufają.

— Nikt nie może zostać usunięty z listy bez głosowania większości obywateli mających prawo współtworzenia tej listy.

— Nikt nie może zostać usunięty z listy osób uprawnionych tylko dlatego, że nie znajduje się na liście wyższego szczebla.

— Wpis na listę osób uprawnionych jest wymagany tylko w odniesieniu do funkcjonariuszy publicznych, dla których warunek ten jest wyraźnie wymagany przez konstytucję lub ustawę. Lista osób uprawnionych zostanie utworzona po raz pierwszy w trakcie Roku IX.

— Obywatele wybrani do pierwszego utworzenia władz konstytuowanych będą stanowić niezbędną część pierwszych list osób uprawnionych.

TYTUŁ II. O SENACIE KONSERWATYWNYM

— Senat Konserwatywny składa się z osiemdziesięciu członków, nieusuwalnych i dożywotnich, mających co najmniej czterdzieści lat.

— Na początku wybiera się sześćdziesięciu członków; liczba ta zwiększy się do sześćdziesięciu dwóch w Roku VIII, do sześćdziesięciu czterech w Roku IX, a następnie stopniowo do osiemdziesięciu, poprzez dodanie dwóch członków w każdym z pierwszych dziesięciu lat.

— Senatorów powołuje Senat, który wybiera spośród trzech kandydatów przedstawionych: pierwszego przez Izbę Ustawodawczą, drugiego przez Trybunał, trzeciego przez Pierwszego Konsula.

— Jeśli jeden kandydat jest proponowany przez dwie z trzech instytucji, wybiera się spośród dwóch kandydatów. Jeśli ktoś jest zgłoszony przez wszystkie trzy, należy go wybrać.

— Pierwszy Konsul, opuszczając urząd, staje się ipso facto senatorem dożywotnio.

— Dwaj pozostali konsulowie mogą w ciągu miesiąca po zakończeniu kadencji zająć miejsca w Senacie, lecz nie są do tego zobowiązani. Nie mają tego prawa, jeśli rezygnują z urzędu.

— Senator jest na zawsze nieuprawniony do pełnienia innego urzędu publicznego.

— Wszystkie listy sporządzone w departamentach, zgodnie z art. 9, przesyła się do Senatu; tworzą one listę krajową.

— Z tej listy wybiera się ustawodawców, trybunów, konsulów, sędziów kasacyjnych i komisarzy rachunkowych.

— Senat podtrzymuje lub uchyla wszystkie akty uznane przez Trybunał lub rząd za niekonstytucyjne; włączone są w to również listy osób uprawnionych.

— Stałe dochody z domen narodowych przeznacza się na wydatki Senatu. Roczna dieta każdego członka stanowi jedną dwudziestą diety Pierwszego Konsula.

— Posiedzenia Senatu są niejawne.

— Obywatele Siéyès i Roger-Ducos, odchodzący konsulowie, zostają członkami Senatu Konserwatywnego; dołączą do nich pozostali dwaj konsulowie wyznaczeni przez konstytucję. Ci czterej obywatele mianują większość Senatu, który następnie sam się uzupełnia i przystępuje do wyborów.

TYTUŁ III. WŁADZA USTAWODAWCZA

— Nowe ustawy będą ogłaszane dopiero wtedy, gdy projekt ustawy został przedstawiony przez rząd, przekazany Trybunałowi i uchwalony przez Izbę Ustawodawczą.

— Projekty przedstawiane przez rząd sporządza się w artykułach. Na każdym etapie dyskusji rząd może je wycofać i przedstawić w zmienionej formie.

— Trybunał składa się ze stu członków, mających co najmniej dwadzieścia pięć lat; jest odnawiany w piątej części co roku i jest nieograniczenie ponownie wybieralny, dopóki pozostaje na liście krajowej.

— Trybunał omawia projekty ustaw: głosuje nad ich przyjęciem lub odrzuceniem.

— Przekazuje trzech mówców spośród siebie, którzy przedstawiają i bronią stanowiska Trybunału przed Izbą Ustawodawczą.

— Odsyła do Senatu w sprawie niekonstytucyjności list osób uprawnionych, aktów Izby Ustawodawczej oraz rządowych.

— Wyraża opinie na temat ustaw uchwalonych i mających być uchwalonymi, nadużyć wymagających naprawy oraz usprawnień w administracji publicznej, lecz nigdy w sprawach cywilnych lub karnych przed sądami.

— Opinie te nie mają obligatoryjnego charakteru i nie zmuszają żadnej władzy do podjęcia decyzji.

— Po zakończeniu posiedzenia Trybunał może wyznaczyć komisję 10–15 członków, odpowiedzialną za zwołanie Trybunału w razie potrzeby.

— Izba Ustawodawcza składa się ze trzystu członków, mających co najmniej trzydzieści lat; co roku odnawiana jest w piątej części.

— Zawsze musi zawierać co najmniej jednego członka z każdego departamentu Republiki.

— Członek odchodzący z Izby nie może powrócić w tym samym roku; może być jednak natychmiast wybrany na inne stanowisko publiczne, w tym na trybuna, jeśli spełnia warunki.

— Sesja Izby Ustawodawczej rozpoczyna się corocznie 1 frimaira i trwa tylko cztery miesiące; może być zwołana na nadzwyczajną sesję w pozostałych ośmiu miesiącach przez rząd.

— Izba uchwala ustawę poprzez głosowanie tajne, bez dyskusji członków nad projektem ustawy omawianym przez mówców Trybunału i rządu.

— Posiedzenia Trybunału i Izby Ustawodawczej są publiczne; liczba widzów nie może przekroczyć dwustu.

— Roczna dieta trybuna wynosi piętnaście tysięcy franków; ustawodawcy — dziesięć tysięcy franków.

— Każde postanowienie Izby Ustawodawczej zostaje ogłoszone przez Pierwszego Konsula dziesiątego dnia po uchwaleniu, chyba że w tym okresie zostanie skierowane do Senatu z powodu niekonstytucyjności. Odwołanie to nie może być zastosowane wobec ogłoszonych ustaw.

— Pierwsza wymiana członków Izby Ustawodawczej i Trybunału nastąpi dopiero w Roku X.

TYTUŁ IV. O RZĄDZIE

— Władzę państwową powierza się trzem Konsulom mianowanym na dziesięć lat i mogącym być wybieranymi na kolejne kadencje bez ograniczeń.

— Każdy z nich wybierany jest indywidualnie z wyróżniającym tytułem Pierwszego, Drugiego lub Trzeciego Konsula.

— Konstytucja mianuje na Pierwszego Konsula obywatela Bonaparte, byłego konsula tymczasowego; na Drugiego Konsula obywatela Cambacérès, byłego ministra sprawiedliwości; a na Trzeciego Konsula obywatela Lebrun, byłego członka Komisji Rady Starszych.

— Na ten czas Trzeci Konsul mianowany jest jedynie na pięć lat.

— Pierwszy Konsul ma szczególne obowiązki i prerogatywy, w których tymczasowo zastępuje go jeden z kolegów, gdy zajdzie potrzeba.

— Pierwszy Konsul ogłasza ustawy; mianuje i odwołuje według własnej woli członków Rady Stanu, ministrów, ambasadorów i innych wysokich przedstawicieli zagranicznych, oficerów armii i floty, członków administracji lokalnej oraz komisarzy rządowych przy trybunałach.

— Mianuje wszystkich sędziów cywilnych i karnych, z wyjątkiem sędziów pokoju i kasacyjnych, bez prawa ich odwoływania.

— W pozostałych aktach rządowych Drugi i Trzeci Konsul mają głos doradczy: podpisują rejestr tych akt w celu poświadczenia swojej obecności; jeśli chcą, mogą w nim zapisać swoje opinie; po tym wystarczy decyzja Pierwszego Konsula.

— Dieta Pierwszego Konsula wynosi 500 000 franków w Roku VIII. Dieta każdego z pozostałych konsulów stanowi trzy dziesiąte diety Pierwszego Konsula.

— Rząd przedstawia ustawy i wydaje rozporządzenia niezbędne do ich wykonania.

— Rząd kontroluje wpływy i wydatki państwa zgodnie z coroczną ustawą określającą ich wysokość; nadzoruje bicie monety, której emisję i wartość określa ustawa.

— Jeżeli rząd zostanie poinformowany o spisku przeciwko państwu, może wydać dekrety aresztowania osób podejrzanych o jego przygotowanie lub współudział; jeśli w ciągu dziesięciu dni od aresztowania osoby nie zostaną zwolnione ani postawione przed sądem, minister podpisujący dekret popełnia przestępstwo arbitralnego uwięzienia.

— Rząd odpowiada za bezpieczeństwo wewnętrzne i obronę zewnętrzną państwa; rozmieszcza siły lądowe i morskie i kieruje nimi.

— Czynną Gwardię Narodową podlega administracji państwowej; rezerwowa podlega jedynie prawu.

— Rząd prowadzi politykę zagraniczną, negocjacje, zawiera preliminarne ustalenia, podpisuje i zatwierdza traktaty pokojowe, sojusze, zawieszenia broni, traktaty handlowe i inne konwencje.

— Deklaracje wojny oraz traktaty pokojowe, sojuszy i handlu proponowane są, omawiane, uchwalane i ogłaszane jak ustawy; dyskusje w Trybunale i Izbie Ustawodawczej odbywają się w komitetach tajnych, jeśli wymaga tego rząd.

— Tajne artykuły traktatów nie mogą być sprzeczne z artykułami jawnymi.

— Pod kierownictwem konsulów Rada Stanu sporządza projekty ustaw i regulacje administracyjne oraz rozstrzyga trudności administracyjne.

— Mówcy przedstawiający projekty ustaw przed Izbą Ustawodawczą wybierani są spośród członków Rady Stanu. Nie może ich być więcej niż trzech dla jednego projektu.

— Ministrowie zapewniają wykonanie ustaw i regulacji administracyjnych.

— Żaden edykt rządu nie może obowiązywać bez podpisu ministra.

— Jeden z ministrów odpowiada szczególnie za administrację skarbu państwa; zapewnia bezpieczeństwo wpływów, zarządza transferem funduszy i płatnościami przewidzianymi prawem; nie może dokonywać płatności bez: 1) ustawy, 2) polecenia rządu, 3) rozkazu podpisanego przez ministra.

— Szczegółowe rachunki wydatków każdego ministra, podpisane i poświadczone przez niego, są publikowane.

— Rząd może wybierać lub zatrudniać jako radców stanu i ministrów tylko obywateli wpisanych na listę krajową.

— Administracje lokalne dla każdej jednostki komunalnej lub większych obszarów podlegają ministrom; nikt nie może zostać członkiem ani pozostać w administracji, jeśli nie znajduje się na listach z artykułów 7 i 8.

TYTUŁ V. O TRYBUNAŁACH

— Każda jednostka komunalna ma jednego lub więcej sędziów pokoju, wybieranych bezpośrednio przez obywateli na trzy lata.

— Ich głównym obowiązkiem jest pojednanie stron, które w razie niepowodzenia kierują do arbitrażu.

— W sprawach cywilnych istnieją trybunały pierwszej instancji i odwoławcze; prawo określa ich organizację, kompetencje i terytorium.

— W sprawach karnych podlegających karom afliktywnym lub hańbiącym, pierwsze jury przyjmuje lub odrzuca oskarżenie; jeśli zostanie przyjęte, drugie jury rozstrzyga fakty, a sędziowie wymierzają karę; wyrok jest ostateczny.

— Prokuratura przed trybunałem karnym pełniona jest przez komisarza rządowego.

— Przestępstwa nieobjęte karami afliktywnymi są rozpatrywane przez trybunały policyjne podległe odwołaniu do trybunałów karnych.

— Dla całej Republiki istnieje trybunał kasacyjny, który rozpatruje odwołania kasacyjne od wyroków ostatniej instancji, wnioski o zmianę trybunału z powodu uzasadnionych podejrzeń lub bezpieczeństwa publicznego oraz skargi na cały trybunał.

— Trybunał kasacyjny nie rozpatruje meritum spraw; uchyla wyroki wydane przy naruszeniu form lub sprzeczne z prawem i odsyła sprawę do właściwego trybunału.

— Sędziowie trybunałów pierwszej instancji i komisarze rządowi przy tych trybunałach są wybierani z listy komunalnej lub departamentalnej. Sędziowie odwoławczych i ich komisarze — z listy departamentalnej. Sędziowie kasacyjni i ich komisarze — z listy krajowej.

— Sędziowie, poza sędziami pokoju, pozostają w urzędzie dożywotnio, chyba że zostaną skazani lub nie znajdują się na liście uprawnionych.

TYTUŁ VI. O ODPOWIEDZIALNOŚCI URZĘDNIKÓW PUBLICZNYCH

— Stanowiska członków Senatu, Izby Ustawodawczej, Trybunału, konsulów i radców stanu nie rodzą odpowiedzialności prawnej.

— Przestępstwa osobiste członków Senatu, Trybunału, Izby Ustawodawczej lub Rady Stanu, podlegające karom afliktywnym lub hańbiącym, są ścigane przed zwykłymi trybunałami dopiero po zezwoleniu odpowiedniej instytucji.

— Ministrowie oskarżeni o przestępstwa prywatne podlegają takiej samej procedurze jak członkowie Rady Stanu.

— Ministrowie odpowiadają za: 1) każdy akt rządu podpisany przez nich i uznany przez Senat za niekonstytucyjny, 2) niewykonanie ustaw i regulacji administracyjnych, 3) szczególne polecenia sprzeczne z konstytucją, ustawami lub regulacjami.

— W takim przypadku Trybunał oskarża ministra, a Izba Ustawodawcza rozpatruje akt w zwykłej procedurze; oskarżony jest sądzony przez sąd najwyższy bez apelacji i kasacji. Sąd najwyższy składa się z sędziów i ławników; ławnicy są wybierani z listy krajowej.

— Sędziowie cywilni i karni odpowiadają za przestępstwa związane z obowiązkami przed trybunałami wskazanymi przez kasację po uchyleniu ich aktów.

— Agenci rządu, poza ministrami, mogą być ścigani za działania urzędowe tylko po decyzji Rady Stanu; w takim przypadku proces odbywa się przed zwykłym trybunałem.

TYTUŁ VII. POSTANOWIENIA OGÓLNE

— Dom każdej osoby zamieszkującej Francję jest nienaruszalnym azylem.

— W nocy nikt nie ma prawa wchodzić do domu, z wyjątkiem pożaru, powodzi lub wezwania od mieszkańców.

— W dzień można wejść jedynie w celu określonym przez prawo lub nakaz władz.

— Nakaz aresztowania musi określać wyraźnie powód i ustawę, na podstawie której jest wydany, musi być wydany przez uprawnionego urzędnika i doręczony aresztowanemu wraz z kopią.

— Każdy strażnik lub więziennik nie może przyjąć ani zatrzymać osoby bez wpisania nakazu do rejestru.

— Każdy więzień musi być przedstawiony urzędnikowi odpowiedzialnemu za policję więzienną, gdy zostanie o to poproszony.

— Osoba zatrzymana nie może być ukryta przed rodziną ani przyjaciółmi posiadającymi nakaz urzędnika, chyba że przedstawiono nakaz sędziego.

— Osoby dokonujące nieuprawnionych aresztowań, zatrzymań lub przetrzymywania w niewłaściwych miejscach popełniają przestępstwo arbitralnego więzienia.

— Wszelkie surowości stosowane podczas aresztowań, więzień lub egzekucji, inne niż przewidziane prawem, są przestępstwem.

— Każdy ma prawo składać petycje do władz konstytucyjnych, w szczególności do Trybunału.

— Siły publiczne są zasadniczo posłuszne; żadna zbrojna formacja nie może deliberować.

— Przestępstwa wojskowe podlegają specjalnym trybunałom i trybom postępowania.

— Republika przyznaje renty wszystkim żołnierzom rannym w obronie ojczyzny oraz wdowom i dzieciom żołnierzy, którzy zginęli na polu bitwy lub wskutek ran.

— Odznaczenia narodowe przyznawane są wojownikom, którzy wyróżnili się w walce dla Republiki.

— Instytut narodowy zajmuje się gromadzeniem odkryć naukowych i rozwojem nauki i sztuki.

— Komisja narodowa do księgowości reguluje i kontroluje rachunki wpływów i wydatków Republiki; składa się z siedmiu członków wybieranych przez Senat z listy krajowej.

— Organ konstytuowany może obradować tylko przy obecności co najmniej dwóch trzecich członków.

— Forma rządu kolonii francuskich określana jest przez odrębne ustawy.

— W przypadku rebelii zbrojnej lub niepokojów zagrażających bezpieczeństwu państwa, ustawa może zawiesić władzę konstytucyjną w określonych miejscach i czasie; zawieszenie może być czasowe i ogłoszone przez rząd podczas przerwy Izby Ustawodawczej, pod warunkiem zwołania jej w najkrótszym możliwym czasie.

— Republika Francuska nigdy nie zezwoli na powrót Francuzów, którzy opuścili ojczyznę od 14 lipca 1789, jeśli nie są uwzględnieni w wyjątkach prawnych dla emigrantów; zabrania wprowadzania nowych wyjątków.

— Mienie emigrantów jest nieodwołalnie przejęte na korzyść Republiki.

— Republika oświadcza, że po legalnej sprzedaży dóbr narodowych, niezależnie od przyczyny, nabywca nie może zostać pozbawiony własności; ewentualne roszczenia są zaspokajane z budżetu państwa.Rozdział 2

I Konsul

— A więc. — Józefina spojrzała na niego czule. — Jesteś w praktyce królem bez korony.

— To tylko przejściowe. — Napoleon spojrzał na żonę choć myślał o czymś innym. — Francja nienawidzi władców. Na razie rewolucja jeszcze oddycha.

Spojrzał na mapę Europy.

Francja i jej posiadłości były zaznaczone granatowym kolorem.

— Co planujesz? — spytała.

Odpowiedział dopiero po długiej kontemplacji mapy.

— Tyle wieków historii kontynentu, tyle wojen, tyle krwi. W imię czego? Partykularnych interesów królów i cesarzy. Czas z tym skończyć. Europa to narody nie królowie i cesarze. A zatem dla Europy podzielonej pomiędzy narodowości swobodnie tworzone oraz wolnej wewnętrznie, osiągnięcie pokoju między państwami byłoby łatwiejsze i mogłyby wówczas powstać Stany Zjednoczone Europy. — odparł.

— Stany Zjednoczone Europy… — Józefina spojrzała na niego badawczo. — To jest rewolucyjne, nawet jak na ciebie.

— Nie jestem wierny samej rewolucji, lecz jej ideałom. — rzekł. — Wolność, równość i braterstwo nie mogą dotyczyć tylko Francji. Świata nie podbiję ani nie podbiję Europy. Ja ją wyzwolę.

— Od czego?

— Od despotów, którzy uważają, że są oświeceni. Od kościoła, który wykorzystuję chrześcijaństwo do rządzenia ludźmi. Od feudalizmu, który niewoli najuboższych i w końcu wyzwolę ją od absolutystycznych imperiów, które niewolą, zamiast chronić. — powiedział spokojnie. — Zaprowadzę pokój, sprawiedliwość, bezpieczeństwo i wolność w Europie. — dodał.

— Chcesz nią władać. — rzekła uśmiechając się.

— Tak… — odpowiedział. — Z tobą u boku.

Milczeli patrząc sobie w oczy.

— Aby to uczynić. — zaczął. — Muszę przeobrazić Francję znów w monarchię nie z woli Boga. Z woli narodu.

— Referendum? — spytała.

— W swoim czasie to uczynię. — odrzekł.

Pauza.

— Europa się ciebie boi. — rzekła po chwili.

— Nie Europa. Monarchowie. — poprawił.

…

Sala była wysoka, chłodna i pełna ciszy, w której słychać było jedynie szelest papierów i stłumione oddechy zgromadzonych. Mapy Europy wisiały na ścianach niczym trofea jeszcze niezdobyte.

Napoleon wszedł bez zapowiedzi. Rozmowy ustały natychmiast.

Cambacérès uniósł wzrok znad dokumentów.

— Obywatele. — zaczął ostrożnie — Sytuacja wewnętrzna Republiki została ustabilizowana. Finanse są pod kontrolą, armia wierna. Europa jednak… obserwuje.

— Europa zawsze obserwuje. — przerwał mu Napoleon. — A gdy nie obserwuje, knuje.

Kilku generałów wymieniło spojrzenia. Murat oparł się o stół, Masséna milczał, ale jego dłoń spoczywała blisko rękojeści szabli, jakby nawet tu spodziewał się walki.

— Pierwszy Konsulu. — odezwał się Berthier — Armia jest gotowa. Lecz przeciw komu? Austria? Prusy? Anglia?

Napoleon rozłożył mapę na stole.

— Przeciw staremu porządkowi. — odpowiedział. — Nie będziemy toczyć kolejnych wojen o granice. Będziemy je przerysowywać.

W sali zapadła cisza.

— Chcesz zburzyć równowagę sił. — powiedział powoli Cambacérès. — Monarchowie uznają to za wypowiedzenie wojny całej Europie.

— Monarchowie i tak prowadzą z nami wojnę. — odparł Napoleon. — Różnica polega na tym, że my będziemy wiedzieć, po co.

Pochylił się nad mapą.

— Tam, gdzie wkroczą nasze armie, zniesiemy feudalne przywileje. Wprowadzimy równość wobec prawa. Damy narodom konstytucje. Nie zaś podbite prowincje — sprzymierzone państwa.

— A jeśli odmówią? — zapytał ktoś z końca sali.

Napoleon podniósł głowę.

— Wtedy nauczą się wolności siłą.

Te słowa zawisły w powietrzu niczym wyrok.

— Tworzysz imperium. — powiedział w końcu Cambacérès.

— Nie. — poprawił go Napoleon. — Tworzę porządek. Imperium przyjdzie później… albo historia nazwie go inaczej.

Nikt nie zaprzeczył. Bo wszyscy wiedzieli, że decyzja już zapadła.

— A co do równowagi sił… ona już nie istnieje, przez rewolucję.

…

W gabinecie przy Downing Street panował zapach mokrego drewna i atramentu. Premier odłożył list opatrzony pieczęcią francuskiego poselstwa.

— „Wyzwolenie narodów”… — powtórzył z ironią. — Bonaparte nawet w dyplomacji maszeruje jak generał.

Minister marynarki pokręcił głową.

— To nie jest tylko Francja. To idea. A idei nie da się zatopić flotą.

— Ale można ją zagłodzić. — odparł premier chłodno. — Blokada. Złoto. Koalicja. Europa nie może pozwolić jednemu człowiekowi definiować wolności.

Decyzja zapadła szybko. Anglia znów stała się arsenałem kontynentu.

…

Cesarz rzymski wysłuchał raportu w milczeniu.

— Rewolucja wraca. — powiedział w końcu. — Tym razem w mundurze.

Metternich uniósł brew.

— Bonaparte nie chce granic. Chce precedensu. Jeśli narody zobaczą, że mogą rządzić się same… nasze trony runą.

— Wojna jest nieunikniona — westchnął cesarz. — Lepiej walczyć teraz niż czekać, aż chłopi zaczną czytać konstytucje.

…

Car chodził tam i z powrotem po marmurowej sali.

— Francuz chce pouczać Europę o wolności. — syknął. — W kraju, gdzie generał stał się prawem.

Doradca skłonił się nisko.

— To herezja polityczna, Wasza Wysokość. Ale groźna. W Polsce, w Niemczech, na Bałkanach… ludzie słuchają.

Car zatrzymał się.

— Nie pozwolę, by ten wir dotarł do Rosji. Jeśli trzeba, spalę pół kontynentu, by go zatrzymać.

…

Wiosną armia ruszyła.

Nie jako bezładna masa rewolucyjnych oddziałów, lecz jako precyzyjnie zaplanowana machina. Korpusy maszerowały osobno, żyły z ziemi, łączyły się tylko do uderzenia. Europa nie widziała jeszcze wojny prowadzonej w ten sposób.

Napoleon stał na wzgórzu nad Renem.

— Tu zdecyduje się przyszłość Niemiec — powiedział do Berthiera. –Nie przez podbój. Przez przykład.

Gdy wojska austriackie próbowały zamknąć przeprawy, było już za późno. Francuzi przeszli rzekę w trzech punktach jednocześnie, rozbijając przeciwnika, zanim ten zrozumiał manewr.

Pod Ulm armia cesarska została okrążona.

— Kapitulacja albo zagłada. — przekazał Napoleon bez emocji.

Gdy Austriacy złożyli broń, zamiast rabunku przyszły dekrety.

Zniesienie pańszczyzny.

Równość wobec prawa.

Lokalne zgromadzenia.

Wieść rozchodziła się szybciej niż kolumny marszowe.

— Francuzi nie przyszli tylko walczyć. — szeptano. — Oni przyszli zmieniać świat.

Wieczorem Napoleon pisał list do Józefiny.

_Europa drży. Nie ze strachu przed armią, lecz przed tym, co ta armia niesie._

_Jeśli mam zostać tyranem, niech będę tyranem pokoju._

…

W Paryżu znikali ludzie. Cicho. Bez procesów.

Minister policji położył raport na biurku Pierwszego Konsula.

— Brytyjskie złoto. — powiedział krótko. — Pamflety, sabotaż, próby zamachu.

Napoleon nie uniósł brwi.

— Anglia zawsze walczy cudzymi rękami.

— Mamy dowody, że planują uderzyć w ciebie bezpośrednio.

— Niech próbują. — odparł chłodno. — Każda taka próba uczyni mnie symbolem. A symboli nie da się zabić.

Mimo to wzmocniono ochronę. Francja wkraczała w epokę, w której wolność musiała być strzeżona przez tajną policję.

…

Admirał Villeneuve nie zawahał się.

Flota wyszła w morze w chwili, gdy Anglicy najmniej się tego spodziewali.

Kanał zamienił się w piekło żagli i dymu. Francusko-hiszpańska linia nie próbowała manewru — uderzyła klinem, rozrywając brytyjskie szyki.

Nelson walczył jak zawsze, ale tym razem fortuna była po drugiej stronie. Kula armatnia roztrzaskała mostek _Victory_. Dowodzenie załamało się na kilka decydujących minut.

Gdy bitwa dobiegła końca, Anglia nie była zniszczona — ale nie była już nietykalna.

Wieść dotarła do Paryża o świcie.

Napoleon zamknął oczy.

— Teraz. — powiedział cicho — Albion też musi słuchać.