Gospodynie - ebook

Przedmowa

Są książki, które opowiadają historię. Są też takie, które otwierają wieś, dom, kuchnię, zakrystię i ludzką pamięć jak szufladę pełną rzeczy odkładanych przez lata „na później”, „na wszelki wypadek”, „żeby nie wracać”. „GOSPODYNIE” należy do tej drugiej kategorii. To powieść, która nie tyle prowadzi czytelnika przez fabułę, ile wciąga go w gęstą tkankę lokalnego świata: świata pozornie zwyczajnego, rozpoznawalnego, złożonego z herbaty nalewanej do szklanek, krzeseł ustawionych pod ścianą świetlicy, z codziennych żalów, sąsiedzkich półsłówek i praktykowanych od pokoleń przemilczeń. A jednak pod tą zwyczajnością pulsuje coś ciemnego, trudnego do nazwania, ale niemożliwego do zignorowania.

Siłą tej książki jest to, że nie daje się zamknąć w jednym gatunku. Z zewnątrz przypomina kryminał: jest tajemnica, jest narastające podejrzenie, jest ciąg zgonów, które przestają wyglądać na przypadek. Ale równie mocno jest to powieść obyczajowa, a może nawet społeczna kronika przemocy rozproszonej, codziennej, nieoczywistej, tej, która nie zawsze zostawia ślady na ciele, lecz prawie zawsze zostawia je w psychice. To także książka o wspólnocie — nie w sensie sielskim, lecz realnym. Wieś nie jest tu pocztówką ani skansenem, lecz żywym organizmem, w którym każdy zna każdego, każdy coś widział, każdy czegoś się domyślał, a jednak latami wszystko mogło trwać w pozornej równowadze.

Autor tej opowieści bardzo dobrze rozumie jedną z najtrudniejszych prawd socjologicznych: że małe społeczności nie działają wyłącznie według prostego podziału na winnych i niewinnych. Funkcjonują raczej w polu zależności, lęków, przysług, zobowiązań, wstydu, religijnych nawyków i emocjonalnych długów. To właśnie dlatego „Gospodynie” czyta się z tak rosnącym napięciem. Nie dlatego jedynie, że chcemy się dowiedzieć „co się naprawdę wydarzyło”, ale dlatego, że z każdą kolejną stroną coraz mocniej rozumiemy, iż prawda — nawet gdy jest prawie oczywista — rzadko bywa czymś prostym, a jeszcze rzadziej czymś możliwym do wypowiedzenia bez konsekwencji.

Jednym z największych osiągnięć tej książki jest język. Został on pomyślany nie jako dekoracja, lecz jako narzędzie poznania. Gwara, wiejskie skróty myślowe, prostota zdań, rubaszność, dosadność, lokalne rytmy mowy — to wszystko nie służy folkloryzowaniu świata przedstawionego, ale przywracaniu mu prawdy. Te kobiety mówią tak, jak żyły: bez literackiego wygładzenia, bez psychologicznej pozy, bez miejskiej elegancji. Ich język jest chropowaty, czasem brutalny, czasem zaskakująco poetycki, bardzo często śmieszny w sposób podszyty grozą. Dzięki temu każda z bohaterek ma odrębny głos, własną temperaturę emocjonalną, własny rodzaj obrony przed pamięcią. A przecież o to właśnie chodzi w dobrej literaturze polifonicznej: by każda postać mówiła nie tylko o sobie, ale też sobą.

Warto podkreślić, że „Gospodynie” nie osądza swoich bohaterek z zewnątrz. To szczególnie cenne. Łatwo byłoby napisać książkę, która patrzy na wiejskie wdowy z ironią, wyższością albo antropologicznym chłodem. Tymczasem tutaj mamy do czynienia z czymś znacznie dojrzalszym: z próbą zrozumienia. Nie ma tu taniego moralizowania ani prostego podziału na ofiary i potwory. Są ludzie uwikłani w role, zależności, religijne autorytety, wstyd i potrzebę miłości. Są kobiety, które przez lata przystosowywały się do warunków, jakie narzuciło im życie, i które dziś, opowiadając o sobie, jednocześnie się odkrywają i zasłaniają. To napięcie między wyznaniem a unikaniem, między pamięcią a obroną, jest jednym z najciekawszych psychologicznie aspektów tej powieści.

Szczególne wrażenie robi sposób, w jaki książka pokazuje mechanizmy przemocy. Nie tej widowiskowej, medialnej, jednoznacznie potępianej, ale tej zwyczajnej, wpisanej w rytm codzienności, rozproszonej między obiadem, rachunkiem, spojrzeniem, milczeniem, komentarzem przy stole, sposobem zwracania się do drugiego człowieka. To literatura, która rozumie, że przemoc rzadko zaczyna się od zbrodni. Częściej zaczyna się od przyzwolenia na upokorzenie, od społecznego lekceważenia krzywdy, od oswajania bólu jako „tak po prostu już jest”. W tym sensie „Gospodynie” są także opowieścią o kulturze milczenia — o tym, jak wspólnota potrafi jednocześnie wiedzieć i nie wiedzieć, widzieć i nie reagować, współczuć i pozostawać bierną.

Osobny zachwyt budzi konstrukcja napięcia. To książka, która nie potrzebuje pościgów, laboratoryjnych ekspertyz ani sensacyjnych zwrotów w klasycznym znaczeniu tego słowa. Jej suspens powstaje z powtórzeń, rytmu, niedopowiedzeń i drobnych szczegółów, które wracają w coraz bardziej niepokojącej konfiguracji. Czytelnik nie dostaje jednej wielkiej zagadki, lecz serię relacji, które zaczynają układać się w ukryty wzór. I właśnie ten wzór — coraz wyraźniejszy, coraz trudniejszy do zignorowania — działa mocniej niż najbardziej efektowna intryga kryminalna. To napięcie intelektualne, moralne i emocjonalne zarazem. Napięcie, które nie odpuszcza.

Wielką zaletą książki jest także humor. Trzeba to powiedzieć wyraźnie: w tak mrocznej materii humor jest ryzykowny, łatwo go pomylić z kpiną albo niestosownością. A jednak tutaj działa znakomicie, ponieważ wyrasta z samego życia. Wieś, zwłaszcza wieś doświadczona, nie opowiada o cierpieniu językiem pomnikowym. Ludzie, którzy przeszli wiele, bardzo często bronią się żartem, skrótem, ironią, rubasznością. Ten rodzaj czarnego humoru obecny w „Gospodyniach” nie osłabia dramatu, przeciwnie — pogłębia go. Pokazuje, jak blisko siebie leżą śmiech i rozpacz, groteska i trauma, banał i tragedia. To literatura, która rozumie, że człowiek może opowiadać o najgorszym z pozornym spokojem i że czasem właśnie wtedy słychać najwięcej.

Nie sposób pominąć także wymiaru religijnego tej książki. Nie chodzi tu jednak o prostą krytykę instytucji ani o publicystyczny gest przeciwko wierze. „Gospodynie” są znacznie bardziej subtelne i przez to bardziej niepokojące. Pokazują, jak religia w małej społeczności staje się nie tylko systemem przekonań, ale także językiem emocji, strukturą zależności, sposobem organizowania codzienności i władzy. Kościół nie jest tu abstrakcyjną instytucją — jest konkretnym miejscem, konkretnym autorytetem, konkretnym człowiekiem, który zna wszystkich, rozumie więcej niż inni i z tej wiedzy czyni narzędzie wpływu. To niezwykle trafna obserwacja społeczna. Zwłaszcza dlatego, że książka nie poprzestaje na publicystycznym oskarżeniu, lecz bada coś głębszego: potrzebę oddania siebie w ręce kogoś, kto „wie lepiej”, kto „weźmie na siebie”, kto „załatwi”, kto nada cierpieniu sens.

W tym sensie „Gospodynie” są również książką o uwodzeniu przez opiekę. To motyw psychologicznie bardzo trudny i bardzo prawdziwy. Człowiek skrzywdzony nie zawsze szuka wolności. Często najpierw szuka ulgi. Nie szuka prawdy — szuka człowieka, przy którym będzie mu choć trochę lżej. A gdy ta ulga przychodzi, bywa gotów nie pytać o cenę. Ta książka rozumie ten mechanizm aż do bólu. Rozumie, że zależność może mieć twarz czułości, że przemoc może przychodzić w języku pomocy, że władza bywa najskuteczniejsza wtedy, gdy udaje troskę. To jedna z najbardziej przenikliwych warstw tej opowieści.

Czytając „Gospodynie”, trudno nie myśleć o polskiej prowincji szerzej — nie tylko o jednej wsi pod Bydgoszczą, ale o setkach podobnych miejsc, w których życie toczy się w cieniu tych samych mechanizmów: społecznego wstydu, męskiej dominacji, ekonomicznego lęku, religijnej zależności, kobiecego dźwigania świata na swoich plecach. Ale równocześnie książka nie daje się sprowadzić do socjologicznej tezy. To nie jest reportaż ukryty pod kostiumem powieści. To literatura — pełna głosów, obrazów, zapachów, rytmów, intensywnie cielesna i emocjonalna. Literatura, która ma odwagę patrzeć na rzeczywistość bez upiększeń, ale też bez pogardy.

To książka dla czytelników, którzy lubią, gdy opowieść pracuje w nich długo po odłożeniu tomu na stolik. Dla tych, którzy cenią napięcie, ale nie potrzebują taniej sensacji. Dla tych, którzy rozumieją, że najgroźniejsze tajemnice nie kryją się w ciemnych zaułkach wielkich miast, lecz przy kuchennych stołach, na schodach kościoła, przy furcie plebanii, w zbyt długo milczących rodzinach. I wreszcie dla tych, którzy wierzą, że dobra literatura potrafi jednocześnie wciągać, niepokoić i odsłaniać mechanizmy społeczne, o których zwykle mówi się zbyt cicho albo wcale.

„Gospodynie” to powieść gęsta, odważna i bardzo potrzebna. Mądra nie dlatego, że wszystko wyjaśnia, lecz dlatego, że wie, ile w ludzkim życiu pozostaje niejasne. Poruszająca nie dlatego, że epatuje dramatem, lecz dlatego, że pozwala wybrzmieć głosom, których zazwyczaj się nie słucha. I wreszcie — znakomita literacko, bo potrafi połączyć to, co najtrudniejsze: mocną fabułę, wyraziste postaci, społeczną diagnozę i psychologiczną prawdę.

To książka, którą się czyta z rosnącym napięciem, ale jeszcze dłużej się o niej myśli. A to zawsze jest znak, że literatura zrobiła to, co do niej należy — weszła pod skórę, została tam i nie chce wyjść.PROLOG

SPOTKANIE ORGANIZACYJNE

Żeby dojechać do Łochowa, trzeba w Bydgoszczy skręcić na Białe Błota i jechać prosto, aż miasto się skończy. Nie skończy się nagle — Bydgoszcz nie jest typem miasta, które się kończy. Bydgoszcz wypływa. Bloki ustępują kamieniczkom, kamieniczki — domom jednorodzinnym, domy jednorodzinne — zabudowie, której nikt rozsądny nie potrafiłby przypisać jednego stylu architektonicznego. I gdzieś pomiędzy ostatnim rondem a pierwszym polem rzepaku, w miejscu, gdzie droga robi leniwy zakręt i Kanał Bydgoski podchodzi tak blisko, że z samochodu widać kaczki — tam zaczyna się Łochowo.

Pierwsza wzmianka o wsi pojawia się w dokumentach z tysiąc czterysta osiemdziesiątego piątego roku, gdy niejaki Maciej z Łochowa sprzedał pół łana roli klasztorowi w Koronowie za sumę, której dziś nikt nie potrafi przeliczyć na złotówki. Od tamtego Macieja minęło pięć wieków i kilka wojen, a Łochowo trwa. Nie kwitnie — trwa. Na Kujawach trwanie jest ważniejsze od kwitnienia. Kwitną kwiaty i głupcy. Mądrzy ludzie trwają.

Wieś rozciąga się wzdłuż drogi i kanału jak człowiek, który położył się na tapczanie i nie zamierza wstać. Od południa — pola. Od północy — pola. Od zachodu — las, ciemny, sosnowy, pachnie żywicą i grzybami od maja do listopada. Od wschodu — Bydgoszcz, która co roku podchodzi bliżej, wykupuje działki, stawia kostki z wielkim oknami i osiedla zamknięte, których mieszkańcy jeżdżą do miasta na co dzień, a z Łochowem łączy ich wyłącznie adres pocztowy i kogut sąsiada, który pieje o czwartej rano i na którego złożyli już trzy skargi do gminy.

Łochowo w roku, którego ta historia dotyczy, liczyło trzy tysiące dwieście czternaścioro mieszkańców. Mniej więcej. Trudno policzyć dokładnie, bo jedni się przeprowadzają, drudzy się rodzą, trzeci umierają, a czwarci żyją tu od lat, ale nigdy się nie zameldowali, więc oficjalnie nie istnieją — choć sąsiedzi widzą ich codziennie i codziennie z nimi rozmawiają.

Domy przy głównej drodze są z czerwonej cegły — pruskiej, solidnej, grubej na dwie cegły, stawianej w czasach, gdy ta ziemia należała do Prus i gdy Niemcy budowali tak, jakby każdy dom miał wytrzymać do końca świata. Wytrzymały — do końca Niemiec, co na jedno wychodzi. Teraz mieszkają w nich Polacy, którzy co kilka lat tynkują je na biało albo na żółto, ale pod tynkiem cegła jest czerwona, cierpliwa, pruska, i będzie tu stała, gdy tynk odpadnie. A tynk na Kujawach zawsze odpadnie. To kwestia czasu.

Między domami z cegły stoją nowsze budynki — z lat siedemdziesiątych, z wielkiej płyty, albo z lat dziewięćdziesiątych, z pustaka, albo z dwutysięcznych, z betonu komórkowego i styropianu. Każda epoka zostawiła w Łochowie swój ślad, jak warstwy geologiczne w przekroju ziemi. Archeolog przyszłości, który odkopałby tę wieś za tysiąc lat, mógłby po samych domach odtworzyć historię Polski — od pruskiego porządku przez PRL-owską bylejakość po wolnorynkowy chaos, w którym każdy buduje, co chce, jak chce i gdzie chce, a potem się dziwi, że okna sąsiada wychodzą na jego sypialnię.

Kościół pw. Matki Boskiej Pocieszenia stoi na niewielkim wzniesieniu w centrum wsi, przy skrzyżowaniu drogi głównej z boczną, prowadzącą do Białych Błot. Jest neogotycki, z czerwonej cegły — ten sam pruski materiał co domy, bo Prusacy, co trzeba im oddać, mieli zmysł estetyczny i nie lubili mieszać faktur. Wieża kościelna jest widoczna z daleka — z pól, z kanału, z drogi na Bydgoszcz. Jak latarnia morska, tyle że zamiast statkom świeci duszom, i jak latarnia morska — nie zapobiega wszystkim katastrofom.

Cmentarz otacza kościół od trzech stron. Stare groby — jeszcze z niemieckimi nazwiskami wyblakłymi na piaskowcu — mieszają się z nowymi, na których sztuczne kwiaty w kolorze krwistej czerwieni i plastikowe znicze z Biedronki stoją obok marmurowych płyt z wygrawerowanymi twarzami zmarłych. Cmentarz w Łochowie jest zadbany — lepiej zadbany niż niejeden ogródek, bo na Kujawach obowiązuje żelazna zasada: o żywych się nie dba, ale o umarłych trzeba. Żywy człowiek jakoś se poradzi. Umarły — nie, więc trzeba mu pomóc.

Na cmentarzu w Łochowie jest dwadzieścia grobów, które łączy jedna cecha wspólna, choć nikt jej oficjalnie nie spisał i nikt o niej głośno nie mówi. Dwadzieścia grobów mężczyzn, którzy umarli w ciągu ostatnich trzydziestu lat — w różnym wieku, z różnych przyczyn, w różnych okolicznościach — a których żony żyją do dziś i spotykają się co czwartek o siedemnastej w świetlicy wiejskiej przy ulicy Jałowcowej. Statystyk, który by się tym zainteresował, uznałby to za anomalię demograficzną wartą zbadania. Ale żaden statystyk się tym nie zainteresował, bo Łochowo nie jest miejscem, którym interesują się statystycy. Łochowo jest miejscem, w którym ludzie żyją, umierają i milczą — i robią to od pięciu wieków.

Plebania przylega do kościoła od strony południowej, oddzielona od niego wąskim przejściem, przez które zimą przeciąga wiatr tak, że proboszcz, idąc z domu na mszę, musi przytrzymywać komżę, żeby mu jej nie zerwało. Dom jest parterowy, murowany z tej samej pruskiej cegły, z dachem pokrytym dachówką karpiówką, którą proboszcz Kudwlik wymienił na własny koszt w roku dwa tysiące piątym, bo stara przeciekała i kapało mu na łóżko. Przy furtce rośnie bez — ogromny, stary, rozłożysty, kwitnący w maju tak obficie, że cała plebania pachnie mdłą słodyczą, od której goście dostają katar, a proboszcz nie, bo się przyzwyczaił.

Przed plebanią jest ławka — drewniana, zielona, z oparciem — postawiona przez Kudwlika w roku, w którym objął parafię, czyli w tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątym trzecim. Na tej ławce proboszcz siada wieczorami, gdy pogoda pozwala, i patrzy na drogę. Pije herbatę z dużego kubka — białego, ze stłuczonym uchem, klejonego dwa razy. I patrzy. Na ludzi, którzy idą do sklepu, wracają z pola, prowadzą dzieci do szkoły, pędzą krowy na pastwisko. Patrzy i zapamiętuje. Kto z kim szedł. Kto z kim rozmawiał. Kto na kogo nie patrzył — bo to, na kogo ludzie nie patrzą, mówi więcej niż to, na kogo patrzą.

Proboszcz Stanisław Kudwlik, lat sześćdziesiąt parę — nikt nie wie dokładnie ile, bo proboszcz nie obchodzi urodzin, twierdząc, że „ksiądz ma imieniny, nie urodziny, bo ważniejszy jest patron niż matka, choć matce też trzeba dziękować” — jest w Łochowie od trzydziestu lat. Przyjechał z diecezji pelplińskiej, z miasteczka, którego nazwy nikt w Łochowie nie zapamiętał, bo nie było powodu zapamiętywać. Przyjechał młody — trzydziestokilkuletni, szczupły, ciemnowłosy, z energią, która w pierwszych tygodniach przeraziła parafian przyzwyczajonych do poprzedniego proboszcza, ociężałego osiemdziesięciolatka, który ostatnie lata życia spędził głównie na drzemaniu w konfesjonale.

Kudwlik nie drzemał. Kudwlik chodził.

Chodził po wsi — od domu do domu, od obejścia do obejścia. Chodził po polach, po łąkach nad kanałem, po lesie. Chodził i rozmawiał. Pytał o zdrowie, o zbiory, o dzieci, o bydło, o dach, który przecieka, o krowę, która nie daje mleka, o męża, który pije, o żonę, która płacze. Pytał i słuchał. Słuchał tak, jak nikt w Łochowie nie słuchał — cierpliwie, uważnie, z oczami utkwionymi w rozmówcy jak dwa niebieskie guziki wciśnięte w szeroką, rumianą twarz.

Bo twarz Kudwlika trzeba opisać, żeby zrozumieć resztę tej historii.

Była to twarz, której się ufało. Nie piękna — na piękno proboszcz nie mógł liczyć z tą swoją budową, bo był, jak mówili parafianie, „zrobiony do roboty, nie do oglądania.” Twarz szeroka, koścista, z nosem solidnym jak fundament, z policzkami, które z wiekiem nabierały coraz głębszego odcienia czerwieni — nie chorobliwej, ale takiej zdrowej, jaką mają ludzie, którzy dużo chodzą na powietrzu i nie boją się wiatru. Brwi gęste, siwe od lat, jak dwa żywopłoty nad oczami. I te oczy — jasnoniebieskie, przejrzyste, o których Halina Bartoszewska powiedziała kiedyś, że „wyglądają jak dwa kawałki nieba wycięte nożyczkami i wklejone w gębę.” Halina miała rację. Oczy Kudwlika były tak jasne, że wyglądały na prawie przezroczyste — jak szkło, przez które widać drugą stronę. Ale drugą stronę czego? To pytanie, na które odpowiedź zna tylko sam Kudwlik. I może Pan Bóg. Choć nie ma pewności, w jakiej kolejności.

Przez trzydzieści lat proboszcz Kudwlik ochrzcił ponad sześćset dzieci, pobłogosławił sto kilkadziesiąt małżeństw, pochował — tutaj pauza, bo te liczby są ważne — pochował dwustu siedemnastu parafian, w tym dwudziestu mężów kobiet, które co czwartek o siedemnastej zbierają się w świetlicy przy Jałowcowej. Pochował ich osobiście — każdego z osobna, z kazaniem, z kropidłem, z garścią ziemi rzuconej na trumnę. I przy każdym pogrzebie stał potem przy grobie dłużej niż wymagał obrzęd, z ręką na ramieniu wdowy, i mówił cichym, głębokim głosem: „Będzie dobrze. Ja tu jestem.”

I był.

Świetlica wiejska przy ulicy Jałowcowej mieści się w budynku, który w różnych epokach pełnił różne funkcje — jak większość budynków w Łochowie, i jak większość budynków na Kujawach, i w zasadzie jak większość budynków w Polsce. Przed wojną był tu sklep kolonialny prowadzony przez Niemca nazwiskiem Brandt, który w trzydziestym dziewiątym roku wyjechał do Rzeszy i nie wrócił, choć ponoć pisał listy jeszcze w pięćdziesiątym drugim — do kogo pisał, nie wiadomo, bo listy przychodziły na adres sklepu, a w sklepie już była spółdzielnia, i listy leżały nieotwarte w szufladzie, dopóki szuflada nie zgniła.

Po wojnie budynek przerobiono na świetlicę — postawiono scenę z desek, powieszono portret Bieruta, potem Gomułki, potem Gierka, potem Jaruzelskiego, potem zdjęto portrety i powieszono krzyż, potem zdjęto krzyż i powieszono zegar z logo mleczarni „Łaciate”, potem ktoś na zebraniu wiejskim zaproponował, żeby powiesić i krzyż, i zegar, bo „jedno drugiemu nie przeszkadza” — i tak zostało. Krzyż wisi na ścianie wschodniej, zegar na zachodniej, i kto wchodzi do świetlicy, musi wybrać, na co patrzy. Większość kobiet patrzy na zegar, bo czas jest bardziej namacalny niż wiara. Ale niektóre patrzą na krzyż. Te, które patrzą na krzyż, mają zwykle więcej do opowiedzenia.

Podłoga jest z desek, ciemnych, wytartych tysiącami kroków. Pachnie pastą — tą starą, żółtą, w metalowej puszce, którą Halina Bartoszewska kupuje w hurtowni w Bydgoszczy, bo w Biedronce takiej nie mają, a Halina uważa, że nowoczesne pasty „śmierdzą jak perfumy i nie trzymają” i że „podłoga ma pachnieć podłogą, a nie damskim rajstopom.” Nikt w świetlicy nie kłóci się z Haliną o pastę do podłóg. Nikt w świetlicy nie kłóci się z Haliną o cokolwiek. Jest pewien rodzaj autorytetu, który wynika nie z mądrości czy siły, ale z samej obecności — z tego, że ktoś jest najdłużej, pamięta najwięcej i mówi najgłośniej. Halina Bartoszewska ma wszystkie trzy cechy. Ma siedemdziesiąt dwa lata, pamięta czasy, gdy droga przez Łochowo była żwirowa, a w kanale można było łowić szczupaki gołymi rękami, i mówi głosem, który słychać na drugim końcu świetlicy bez mikrofonu, choć mikrofon stoi na scenie, zakurzony i niepodłączony od czasu, gdy na Andrzejki dwa tysiące siedemnastego zespół „Fala” z Solca Kujawskiego grał tu disco polo i pękł głośnik.

Koło Gospodyń Wiejskich „Łochowianki” zostało zarejestrowane w Krajowym Rejestrze Kół Gospodyń Wiejskich w roku dwa tysiące osiemnastym, zgodnie z ustawą z dnia dziewiątego listopada tegoż roku. Ale istniało wcześniej — nieformalnie, bez rejestracji, bez statutu, bez numeru NIP. Istniało od zawsze, w tej formie, w jakiej istnieją wszystkie wspólnoty kobiet na polskiej wsi — jako grupa, która zbiera się, bo trzeba się zbierać, bo inaczej człowiek zwariuje.

Formalnie celem Koła jest „kultywowanie tradycji ludowych, wspieranie rozwoju przedsiębiorczości na obszarach wiejskich oraz działanie na rzecz poprawy sytuacji kobiet w środowisku wiejskim.” Tak jest napisane w statucie, który Halina Bartoszewska dyktowała Bożenie Wiśniewskiej, bo Bożena ma najładniejszy charakter pisma i nie robi błędów ortograficznych — jedyna z dwudziestu kobiet, która skończyła liceum. Bożena pisała, Halina dyktowała, a proboszcz Kudwlik stał za nimi i mówił, które słowa brzmią ładnie, a które „urzędniczo” i trzeba je zmienić. „Kultywowanie” zostawił. „Przedsiębiorczość” chciał wykreślić, bo „brzmi jak bank, a my nie jesteśmy bankiem,” ale Halina się uparła i „przedsiębiorczość” została. Kudwlik ustąpił. Kudwlik zawsze ustępował w sprawach nieważnych — miał tę cechę, że potrafił oddawać małe bitwy, żeby wygrywać wielkie wojny. Choć to porównanie militarne nie oddaje w pełni jego strategii. Kudwlik nie prowadził wojen. Kudwlik prowadził duszpasterstwo. Tyle że różnica między jednym a drugim — na kujawskiej wsi, w ostatnich trzydziestu latach — jest mniejsza, niż by się mogło wydawać.

W rzeczywistości celem spotkań jest to samo, co od pokoleń: herbata, ciasto i rozmowa. Herbata jest z termosu — tego samego zielonego, wojskowego termosu, który Halina kupiła na pchlim targu i który trzyma temperaturę jak niepodległość, bo jest radziecki i Rosjanie potrafili robić dwie rzeczy dobrze — termosy i czołgi. Ciasto jest drożdżowe — najczęściej piecze je Genowefa Maciejewska, bo Genowefa ma ręce do ciasta i ciasto wie o tym, bo pod jej palcami rośnie jak na drożdżach (co jest tautologią, ale na Kujawach tautologia jest formą precyzji). Czasem zamiast ciasta jest nalewka — wiśniowa, od Róży Michalskiej, która robi najlepszą nalewkę w trzech powiatach i odmawia podania przepisu, bo „przepis to jest jak tajemnica spowiedzi — kto wygada, tego Pan Bóg pokarze.”

O nalewce Róży krąży w Łochowie legenda, że wypijasz kieliszek i ci lżej, wypijasz drugi i ci wesoło, wypijasz trzeci i mówisz prawdę. Nikt nie pije czwartego. Nie dlatego, że nalewka jest mocna. Dlatego, że po trzecim kieliszku prawdy jest już za dużo i czwarty mógłby spowodować, że ktoś powie coś, czego nie da się cofnąć. A w Łochowie — jak w każdej wsi, jak w każdej społeczności, która żyje blisko, ciasno i bez możliwości ucieczki — słowa, których nie da się cofnąć, są groźniejsze niż czyjeś pięści.

Spotkania odbywają się w czwartki o siedemnastej. Dlaczego w czwartki? Bo poniedziałek to za wcześnie po niedzieli, wtorek to dzień targowy w Bydgoszczy, środa to dzień sprzątania kościoła, piątek to post, sobota to przygotowanie do niedzieli, a niedziela to niedziela — Pan Bóg odpoczywa i człowiek powinien. Zostaje czwartek. Czwartek jest dniem neutralnym, niezobowiązującym, dniem, w którym nic się nie zaczyna i nic się nie kończy. Idealny dzień na spotkanie kobiet, które mają do opowiedzenia rzeczy, które nie powinny się zacząć i nie powinny się skończyć tak, jak się skończyły.

Kobiety przychodzą punktualnie. Na Kujawach punktualność jest formą szacunku — nie dla czasu, bo czas na wsi jest pojęciem płynnym, ale dla siebie nawzajem. Przyjść punktualnie znaczy powiedzieć: „Jesteś ważna na tyle, żebym się pospieszyła.” Spóźnić się znaczy powiedzieć: „Mam coś ważniejszego.” A w Łochowie — zwłaszcza w tym towarzystwie, zwłaszcza w te czwartki — nic ważniejszego nie ma.

Siadają zawsze w tym samym porządku. Halina przy stole prezydialnym, z termosem po prawej i cukiernicą po lewej. Genowefa Maciejewska obok niej — po prawej, bo Genowefa jest głucha na lewe ucho i musi siedzieć tak, żeby prawym łapać, co Halina mówi. Danuta Krawczyk przy oknie — zawsze przy oknie, bo Danuta jest nerwowa i potrzebuje widzieć drogę, jakby wiecznie czekała na kogoś, kto przyjdzie albo nie przyjdzie. Bożena Wiśniewska w kącie, pod krzyżem — najcichsza, najbledsza, ze wzrokiem wbitym w podłogę albo w kubek, jakby szukała tam czegoś, czego nigdy nie znajdzie. Irena Szymańska zawsze na wprost Haliny — Irena lubi patrzeć ludziom w oczy, bo twierdzi, że „oczy nie kłamią, chociaż gęba kłamie na potęgę.” Reszta — gdzie popadnie, choć nawet to „gdzie popadnie” ma swoją geografię: te, które mają więcej do powiedzenia, siadają bliżej środka, te, które wolą słuchać — na obrzeżach, przy ścianach, w cieniu.

I jest jeszcze jedno krzesło. Puste. Stoi przy drzwiach, lekko odsunięte od reszty, jakby czekało na kogoś, kto jeszcze nie przyszedł albo kto dopiero przyjdzie. Nikt na nim nie siada. Nikt o nim nie mówi. Ale każda z kobiet, wchodząc do świetlicy, zerka na to krzesło — szybko, ukradkiem, jak się zerka na coś, o czym chce się zapomnieć, ale nie może.

To krzesło proboszcza. Kudwlik przychodzi na spotkania „Łochowianek” nieregularnie — raz na miesiąc, raz na dwa, czasem częściej, gdy ma powód. Nigdy nie uprzedza. Po prostu otwiera drzwi, staje w progu ze swoim uśmiechem — szerokim, rumianym, ciepłym jak piec kaflowy — i mówi: „Nie przeszkadzam, baby, tylko wpadłem se.” I siada na tym krześle. I słucha. Niebieskie oczy chodzą od twarzy do twarzy, od kubka do kubka, od słowa do słowa, i zapamiętują. Kudwlik ma pamięć, jakiej nie ma nikt w Łochowie — pamięta, co kto powiedział, kiedy, do kogo i jakim tonem. Pamięta daty urodzin, imienin, ślubów, pogrzebów. Pamięta choroby i lekarstwa, klasy dzieci w szkole, imiona psów i kur. Pamięta, kto kogo nie lubi, kto komu jest winien pieniądze, kto z kim spał — to ostatnie wie z konfesjonału, a tajemnica spowiedzi jest święta, choć w Łochowie mówią, że „co proboszcz wie, to Pan Bóg mu wybaczy, ale ludzie — nie.”

Dzisiaj krzesło jest puste. Kudwlika nie ma. Kobiety zerknęły na krzesło, gdy wchodziły, i odwróciły wzrok. Niektórym ulżyło. Niektórym nie.

Jest czwartek, czternasty września. Siedemnasta zero trzy. Halina Bartoszewska stoi przy stole prezydialnym i nalewa herbatę z termosu. Herbata jest ciemna jak gnojówka — Halina powtarza to porównanie co tydzień i co tydzień się z niego śmieje, a kobiety uśmiechają się cierpliwie, bo na Kujawach powtarzanie żartów nie jest oznaką starości, lecz tradycji. Ciasto drożdżowe stoi na talerzu przykryte ściereczką — piekła Genowefa, jak zwykle, z kruszonką i jabłkami z własnego sadu, i pachnie tak, że nawet Danuta Krawczyk, która od lat twierdzi, że nie ma apetytu, odcina sobie kawałek i je go małymi kęsami, patrząc przez okno na drogę, po której nikt nie jedzie.

Nalewki dziś nie ma. Róża Michalska, gdy ją pytano, czy przyniesie, pokręciła głową i powiedziała: „Dziś nie pora na nalewkę. Dziś trzeba mieć czystą głowę.” Nikt nie pytał dlaczego. Róża jest z tych kobiet, które wiedzą rzeczy, zanim one się wydarzą — nie dlatego, że są jasnowidzami, ale dlatego, że słuchają uważniej niż inni i patrzą tam, gdzie inni odwracają wzrok.

Kobiety siadają. Krzesła skrzypią. Podłoga skrzypi. Wszystko w tej świetlicy skrzypi — jakby budynek komentował każdy ruch, każde słowo, każde milczenie. Za oknami Łochowo robi się szare — wrzesień skraca dni szybciej, niż ludzie się do tego przyzwyczajają. Latarnie na Jałowcowej zapalają się automatycznie o szesnastej czterdzieści pięć, ale jedna — ta trzecia od skrzyżowania — nie działa od roku, bo żarówka się przepaliła, a gmina obiecała wymienić i nie wymieniła, co nikogo nie dziwi, bo gmina obiecuje tak samo naturalnie jak oddycha, i z podobnym efektem.

Halina stawia termos. Prostuje się. Poprawia okulary — grube, w brązowych oprawkach, z Rossmana za trzydzieści dziewięć złotych — i patrzy po twarzach kobiet. Są różne — stare i mniej stare, chude i tęgie, gładkie i pomarszczone, spalone słońcem i blade od siedzenia w domu. Ale mają jedną wspólną cechę, którą widzi tylko ten, kto patrzy uważnie: w każdej z tych twarzy, gdzieś za oczami, gdzieś w kącikach ust, gdzieś w sposobie, w jaki brwi się marszczą lub nie marszczą — jest coś, co wygląda jak ulga. Nie radość. Nie spokój. Ulga. Ulga ludzi, którzy długo dźwigali coś ciężkiego i w pewnym momencie to coś zniknęło — spadło, pękło, umarło — i teraz stoją z pustymi rękami i nie wiedzą, co z nimi zrobić.

Halina odchrząkuje.

Normalnie mówi tak: „No to, baby, co nowego w starych sprawach?” I normalnie kobiety odpowiadają po kolei — kto co upiekł, kto co zasadził, kto miał wizytę u lekarza, kto pokłócił się z synową, kto dostał rachunek za gaz, który jest za wysoki, kto widział lisa na polu, kto znalazł grzyby w lesie, kto nie może spać, kto nie chce jeść, kto tęskni — choć to ostatnie mówi się rzadko, bo tęsknota na Kujawach jest jak bielizna — każdy ją ma, ale nie każdy pokazuje.

Ale dzisiaj Halina mówi inaczej. Dzisiaj Halina zrobiła coś, czego nie robiła od dwudziestu trzech lat przewodniczenia Kołu — przygotowała się. Rano pojechała do Bydgoszczy autobusem linii pięćdziesiąt dwa (odjeżdżającym z przystanku przy kościele o szóstej czterdzieści, bo wcześniejszego nie ma, a późniejszy to już za późno). W Bydgoszczy kupiła nowy zeszyt — twardy, w kratkę, z zieloną okładką. Na pierwszej stronie napisała datę. Pod datą napisała dwadzieścia imion — jedno pod drugim, starannym, szkolnym pismem, w którym każda litera stoi osobno, jakby bała się dotknąć sąsiedniej.

Dwadzieścia imion. Dwadzieścia kobiet. Dwadzieścia wdów.

Zeszyt leży teraz na stole, zamknięty, pod ręką Haliny, jak broń, która jeszcze nie jest potrzebna, ale może będzie.

Halina patrzy po twarzach. Cisza. Potem mówi:

— Baby, posłuchajcie. Dzwoniła do mnie pani z Bydgoszczy. Pani redaktor. Nie powiem nazwiska, bo nie pamiętam, takie długie, na „szewska” czy „jewska,” nie ważne. Pisze książkę. O wsiach. O ludziach. O nas, mówi. O Kołach Gospodyń. Chce wiedzieć, jak żyjemy, jak żyłyśmy, co nam się przydarzyło. Mówi, że ludzi to interesuje. Że w mieście ludzie nie wiedzą, jak to jest na wsi, i chcą wiedzieć.

Halina robi pauzę. Patrzy na Genowefę — Genowefa kiwa głową, powoli, ciężko, jak krowa, która zastanawia się, czy warto wstać. Patrzy na Danutę — Danuta patrzy przez okno i kręci w palcach chusteczkę. Patrzy na Bożenę — Bożena nie podnosi wzroku znad kubka.

— To se opowiemy — mówi Halina i jej głos twardnieje, nabiera tego kujawskiego metalu, który brzmi jak uderzenie młotka w kowadło. — Każda po kolei. Niech se ludzie wiedzą, jak to jest być wdową w Łochowie.

Cisza. Ale inna niż wcześniej — gęstsza, cięższa, naładowana. Marianna Lewandowska, ta od owczarków, kręci się na krześle, jakby je nagle uwierało. Stanisława Adamska zaciska usta tak mocno, że wargi jej bieleją. Róża Michalska — ta, co nie przyniosła nalewki — patrzy na Halinę wzrokiem, w którym jest pytanie, ostrzeżenie i rezygnacja jednocześnie.

— Halina — odzywa się Róża cicho, tak cicho, że kobiety siedzące najdalej muszą się pochylić, żeby usłyszeć. — Halina, a jesteś pewna, że to dobry pomysł? Bo jak się zaczyna opowiadać, to się potem nie da przestać.

Halina patrzy na Różę. Przez chwilę — może sekundę, może dwie, ale w tej świetlicy sekundy trwają jak godziny — między dwiema kobietami toczy się rozmowa, która nie potrzebuje słów. Rozmowa oczu, zmarszczek, zaciśniętych szczęk. Rozmowa kobiet, które wiedzą to samo, boją się tego samego i nie powiedzą tego samego — ale muszą zdecydować, czy powiedzą cokolwiek.

Halina decyduje za wszystkie.

— Pewna jestem — mówi. — I nie gadaj mi, Rożka, o przestawaniu. Trzeba opowiedzieć. Trzeba, żeby ktoś wiedział. Bo my tu siedzim co tydzień, pijemy herbatę, jemy ciasto i gadamy o niczym, a każda z nas nosi w środku takie coś, co ją gniecie i gniecie, i gniecie. I ja mam siedemdziesiąt dwa lata, baby, i nie będę tego nosiła do grobu, bo grób i tak jest ciężki, a ja nie dam rady go udźwignąć, jak jeszcze to włożę do trumny razem ze sobą.

Genowefa Maciejewska odchrząkuje — głośno, potężnie, jak ktoś, kto chce zmienić temat albo potwierdzić go ostatecznie.

— Prawdę mówi Halina — stwierdza Genowefa i jej głos jest jak grzmot, choć mówi spokojnie. — Dość tego milczenia. Tyle lat milczymy. A po co? Dla kogo? Chłopy nasze w ziemi leżom i nie słyszom. A my tu siedzimy i udajemy, że wszystko było normalne. A nic nie było normalne, baby. Nic.

Danuta Krawczyk przy oknie zaczyna cicho płakać. Płacze bez łez — sucho, duszenie, jak ktoś, kto płacze od tak dawna, że łzy się skończyły i zostały tylko odruchy. Bożena Wiśniewska kładzie jej rękę na ramieniu — delikatnie, ledwo dotykając, jakby bała się, że Danuta się rozsypie.

Halina otwiera zeszyt. Zielona okładka, kratka, dwadzieścia imion.

— Ja pójdę pierwsza — mówi. — Bo jestem najstarsza i najdłużej wdową. Dwadzieścia trzy lata w listopadzie będzie.

Bierze oddech. Patrzy na puste krzesło przy drzwiach. Kudwlika nie ma. Ale jego nieobecność jest tak samo wyraźna jak jego obecność — jak dziura po gwoździu w ścianie, która mówi więcej o gwoździu niż sam gwóźdź. Każda z kobiet wie, że Kudwlik nie przyszedł. Każda z kobiet wie, że Kudwlik wie o tym spotkaniu — bo Kudwlik wie o wszystkim, co dzieje się w Łochowie, tak jak Kanał Bydgoski wie o każdej kropli deszczu, która do niego wpada. Nie przyszedł. Może dlatego, że nie chciał. Może dlatego, że chciał, żeby opowiedziały. Może — i ta myśl jest najcięższa, choć żadna z kobiet jej nie wypowiada — może dlatego, że wie, iż cokolwiek powiedzą, niczego to nie zmieni.

Bo w Łochowie nic się nie zmienia. Ludzie żyją, umierają i milczą. Od pięciu wieków.

Ale dziś — w czwartek czternastego września, o siedemnastej dwanaście, w świetlicy pachnącej pastą do podłóg i drożdżowym ciastem Genowefy — milczenie się kończy.

Halina zaczyna mówić.

Dwadzieścia kobiet. Dwadzieścia historii. Jeden proboszcz.

I jedno puste krzesło przy drzwiach.ROZDZIAŁ 4: Irena

Irena Szymańska wstaje tak, jakby wchodziła na scenę — i w pewnym sensie wchodzi. Prostuje plecy, odgarnia włosy — farbowane na rudy, ten odcień, który w Łochowie nosi tylko ona i który w zależności od światła wygląda albo jak miedź, albo jak liść klonu w październiku, albo jak rdza na starym płocie, w zależności od tego, kto patrzy i z jakim nastawieniem. Poprawia kolczyki — srebrne, wiszące, z małym turkusowym kamyczkiem, kupione na jarmarku w Toruniu trzy lata temu, jedyna ozdoba, na jaką Irena sobie pozwala, bo reszta biżuterii poszła do lombardu w Bydgoszczy w dziewięćdziesiątym ósmym, gdy Henryk stracił pracę na pół roku i trzeba było za coś żyć.

Ma sześćdziesiąt jeden lat i nie wygląda na ani jeden z nich. Nie dlatego, że się młodo wygląda — na Kujawach nikt nie wygląda młodo po pięćdziesiątce, bo klimat, wiatr, robota i życie rzeźbią twarze skuteczniej niż jakikolwiek chirurg. Irena nie wygląda na swoje lata dlatego, że ma w sobie coś, co kobiety na wsi nazywają „fantazją” — słowem, które w gwarze kujawskiej oznacza jednocześnie elegancję, pewność siebie i odrobinę bezczelności, tę dokładną ilość bezczelności, która pozwala kobiecie wejść do sklepu w Łochowie w kolczykach z turkusem i nie przejmować się spojrzeniami. Na Kujawach — i w ogóle na polskiej wsi — kobieta, która się stroi, jest podejrzana. Podejrzana o próżność, o wywyższanie się, o to, że „myśli, że jest lepsza.” Irena myśli, że jest lepsza. Wie, że jest lepsza. I nie przeprasza za to.

— No, baby — mówi Irena i siada z powrotem, ale siada inaczej niż siedziała — na przodzie krzesła, z plecami prostymi, z rękami złożonymi na stole, jak do rozmowy kwalifikacyjnej albo jak do przesłuchania, w zależności od perspektywy. — Moja kolej, to moja kolej. Tylko uprzedzam — moja historia jest o grzybach. I o mężczyźnie, który zjadł nie te, co trzeba.

Mówi to z uśmiechem. Uśmiech Ireny Szymańskiej jest rzeczą, o której trzeba napisać osobno, bo jest to uśmiech złożony z warstw jak ciasto francuskie — na wierzchu uprzejmość, pod spodem ironia, pod ironią coś twardego, ciemnego, co nie ma nazwy, a co Irena nosi w sobie od dnia, w którym Henryk Szymański zjadł swoją ostatnią kolację. Uśmiech kobiety, która wie więcej, niż mówi, i mówi więcej, niż powinna, i jest z tego powodu jednocześnie podziwiana i nienawidzona — bo w Łochowie, jak w każdej zamkniętej społeczności, kobieta, która mówi za dużo, jest niebezpieczna. Ale kobieta, która mówi za dużo z uśmiechem, jest niebezpieczna podwójnie.

— Henryk. Henryk Szymański, leśniczy. Znaczy — oficjalnie nie leśniczy, bo leśniczy to jest stanowisko w Lasach Państwowych, a Henryk pracował w nadleśnictwie Bydgoszcz jako podleśniczy, co to jest jedna ranga niżej i co Henryka bolało jak ząb trzonowy, bo Henryk uważał, że na leśniczego zasługuje bardziej niż ten, co go dostał — Walczak z Maksymilianowa, o którym Henryk mówił „debil z debili, co to nie odróżni sosny od świerka, ale szwagra w dyrekcji ma, i to mu wystarczy.” Henryk dużo mówił o Walczaku. Zbyt dużo. Jak mężczyzna mówi za dużo o innym mężczyźnie, to zwykle nie chodzi o tego drugiego mężczyznę — chodzi o niego samego. Chodzi o ambicję, która nie znalazła ujścia. O dumę, która nie znalazła potwierdzenia. O życie, które miało wyglądać inaczej, a wygląda tak, jak wygląda — szaro, kujawsko, nijako.

Irena mówi o mężu z tonem, który jest jednocześnie czuły i bezlitosny — jakby kroiła cebulę: ostrym nożem, szybko, z łzami, ale bez wahania.

— Poznałam go w siedemdziesiątym dziewiątym, w lipcu, na grzybobraniu. Nie śmiejcie się, baby — na grzybobraniu. Moja matka, Janina Kubicka, organizowała co roku wycieczkę do lasu pod Koronowem, zbierać prawdziwki, bo tam rosły takie prawdziwki, baby, jak pięść duże, ciemne, twarde, pachniały tak, że pies by zemdlał. I na tym grzybobraniu był Henryk — młody, dwadzieścia sześć lat, w mundurze leśnego, z torbą przez ramię, w kapeluszu z piórkiem. Nie z bażanciego piórka, jak myślicie — z sójczego. Sójki miał pod dostatkiem w swoim obwodzie i mówił, że sójka to jest najsprytniejszy ptak w lesie, bo potrafi naśladować głosy innych ptaków, i że on — Henryk — jest jak sójka, bo też potrafi być kim trzeba, kiedy trzeba.

Irena pauzuje. Patrzy na kubek z herbatą, ale nie pije. Herbata jest gorąca — Irena zawsze dolewa sobie świeżej z termosu, bo zimna herbata to według niej „plucie w twarz Bogu i Kujawom,” co jest stwierdzeniem teologicznie dyskusyjnym, ale w tej świetlicy nikt nie dyskutuje z Ireną o teologii. Nikt nie dyskutuje z Ireną o niczym, bo Irena ma język jak brzytwa i pamięć jak baza danych — pamięta, kto co powiedział, kiedy, do kogo, w jakim tonie, i w razie potrzeby cytuje z precyzją magnetofonu. „Irena to jest nasz sąd ostateczny,” powiedziała kiedyś Halina, i Halina miała rację, choć sama by się do tego nie przyznała.

— Wzięliśmy ślub w osiemdziesiątym, w marcu. Wesele na sto osób, w remizie w Białych Błotach, bo nasza świetlica była za mała, a Henryk chciał dużo gości, bo Henryk lubił, jak jest dużo ludzi, bo wtedy mógł z każdym porozmawiać, i każdemu powiedzieć co innego, i każdemu pokazać inną twarz. Sójka. Pamiętacie — sójka naśladuje głosy. Henryk naśladował ludzi.

Małżeństwo Ireny i Henryka Szymańskich trwało dwadzieścia cztery lata — od osiemdziesiątego do dwa tysiące czwartego — i przez te dwadzieścia cztery lata Irena widziała męża średnio cztery godziny na dobę. Resztę czasu Henryk spędzał w lesie — ten las, ten sosnowy, ciemny, ciągnący się od Łochowa po Koronowo, las, który pachnie żywicą i grzybami i w którym cisza jest tak gęsta, że słychać, jak mrówka wchodzi na igłę sosnową.

— Henryk żył w lesie, baby. Nie mieszkał — żył. Wychodził o piątej rano, wracał po ciemku. Chodził po swoim obwodzie jak po własnym pokoju — znał każde drzewo, każdą polanę, każdy potok. Wiedział, gdzie lisa ma norę, gdzie sarna przechodzi o świcie, gdzie dzik się kąpie w błocie po deszczu. Wiedział, który dąb ma trzysta lat, a który dwieście. Wiedział, gdzie rosną pierwsze konwalie w maju i gdzie ostatnie grzyby w listopadzie. Wiedział wszystko o lesie. O mnie nie wiedział nic.

Irena mówi to bez goryczy — albo z goryczą tak starą, że stała się naturalna, jak kwaśność szczawiu, jak gorycz piołunu, jak smak czegoś, co się jada od lat i do czego podniebienie się przyzwyczaiło.

— Nie pytał, co robiłam cały dzień. Nie pytał, co gotowałam, choć jadł to, co gotowałam, i nie narzekał, bo Henryk nie narzekał na jedzenie — jadł wszystko, szybko, w skupieniu, jak zwierzę, które nie wie, kiedy będzie następny posiłek. Nie pytał, jak się czuję. Nie pytał, czy mnie coś boli. Nie pytał, czy mi smutno, czy mi wesoło, czy mi obojętnie. Bo Henrykowi było obojętne, jak mi jest. Byłam jak te meble, co stoją w pokoju — wiesz, że są, ale na nich nie siadasz, bo masz wygodniejsze miejsce. A jego wygodniejszym miejscem był las.

Danuta Krawczyk przy oknie kręci chusteczkę — szybciej, nerwowo — bo to, co mówi Irena, dotyka w niej czegoś, co nie ma nazwy. Ta samotność we dwoje, to bycie obok kogoś, kto jest daleko — Danuta to zna. Zna to z własnego małżeństwa, z tych wieczorów, gdy Ryszard siedział przy oknie i patrzył na kanał, a ona stała za nim i próbowała zobaczyć to, co on widzi, i nie mogła, bo jego okno było skierowane do wewnątrz, nie na zewnątrz.

— Dzieci nie mieliśmy — mówi Irena i to jest zdanie, które w Łochowie, jak w każdej wsi, niesie ze sobą cały ekosystem domysłów, szeptów i milczących wyroków. Kobieta bez dzieci na wsi jest jak drzewo bez owoców — stoi, rośnie, daje cień, ale ludzie na nie patrzą i kręcą głowami. „Pewnie nie może,” mówią. Albo: „Pewnie on nie może.” Albo — najciszej, bo to jest zdanie najgorsze: „Pewnie nie chcą.” Bo na Kujawach niechcenie dzieci jest grzechem cięższym niż niewiara, bo niewiara jest sprawą między tobą a Bogiem, ale niechcenie dzieci jest sprawą między tobą a wsią, a wieś jest bliżej niż Bóg i sądzi szybciej.

— Nie mogłam — mówi Irena, uprzedzając pytanie, którego nikt nie zadał, ale które wisiało w powietrzu jak dym z komina. — Nie mogłam i tyle. Henryk nie rozmawiał o tym. Nigdy. Nie poszedł do lekarza, nie poszedł ze mną do specjalisty, nie zrobił żadnego badania. Powiedział raz — raz jedyny, w osiemdziesiątym piątym, gdy mu wspomniałam o klinice w Bydgoszczy: „Irena, jak Pan Bóg dał las bez dziecka, to znaczy, że las wystarczy.” I tyle. I zamknął temat. I nigdy do niego nie wrócił.

Irena opowiada o życiu z Henrykiem tak, jak opowiada się o podróży pociągiem, w którym nie ma okien — jedziesz, jedziesz, ale nie wiesz, co jest za ścianą wagonu, bo nie widzisz. Widzisz tylko wnętrze — wąskie, ciasne, monotonne. I jedynym urozmaiceniem jest stukot kół, który ci mówi, że się ruszasz, choć nie wiesz dokąd.

— Henryk nie bił mnie. Nie poniżał mnie. Nie krzyczał na mnie. Nie robił żadnej z tych rzeczy, co to Genowefa opowiadała, i za to mu dziękuję, bo mogło być gorzej — wiem, że mogło, bo widziałam, jak jest gorzej, baby, wystarczy przez ścianę posłuchać. Henryk nie robił mi krzywdy. Henryk nie robił mi nic. I to „nic” — baby, posłuchajcie — to „nic” jest czasem gorsze niż krzywda. Bo krzywdę czujesz. Boli, krwawi, sinieje. Ale „nic” — „nic” jest jak powietrze. Oddychasz nim i nie zauważasz, że cię dusi, dopóki nie zemdlejesz.

Irena pije herbatę. Gorącą, świeżą, parującą.

— Byłam jak te meble, baby. Jak meble, co nikt na nich nie siada. Stałam w domu, gotowałam, prałam, sprzątałam, chodziłam do sklepu, wracałam. Rano wstawałam, wieczorem kładłam się. Henryk przychodził, jadł, zasypiał. Budzik dzwonił o czwartej trzydzieści. Henryk wstawał. Szedł do lasu. Ja zostawałam. Dzień po dniu. Rok po roku. Dwadzieścia lat po dwudziestu.

Genowefa Maciejewska odchrząkuje. Patrzy na Irenę i mówi — cicho, co jest rzadkością, bo Genowefa cicho mówi raz na dekadę:

— Irena, ale szukałaś se ratunku?

Irena patrzy na Genowefę. Uśmiecha się — tym swoim warstwowym uśmiechem.

— Szukałam, Genosiu. Szukałam.

Ratunek miał twarz szeroką, rumianą, z oczami jak dwa niebieskie guziki. Ale o tym później. Najpierw — grzyby.