Historia człowieka - ebook

Wstęp: Dlaczego piszemy tę historię?

OPOWIEŚĆ O GATUNKU, KTÓRY OSZUKAŁ EWOLUCJĘ

Zacznijmy od pewnego eksperymentu myślowego.

Wyobraź sobie, że jesteś archeologiem z odległej przyszłości. Nie z XXII wieku, ale z perspektywy tak odległej, że nasze betonowe metropolie zdążyły już rozpaść się w pył, a stal mostów skorodowała na tyle, by runąć do rzek. Siedzisz gdzieś nad Wisłą, nad Tamizą lub nad Huang He — to bez znaczenia — i wbijanym systematycznie szpadlem natykasz się na warstwę, której nie potrafisz zinterpretować. W glebie zalega cienka, bo zaledwie kilkucentymetrowa, czarna smuga. Węgiel, sadza, popiół. Wokół niej — fragmenty kości, ceramiki, szkła, ale przede wszystkim tej czarnej, palnej skały, którą my nazywamy węglem kamiennym, a wy, ludzie przyszłości, znacie już tylko ze skamieniałości.

Ta czarna smuga jest wszędzie. W Europie, w Ameryce Północnej, w Chinach. Pojawia się nagle, w warstwach datowanych mniej więcej na połowę drugiego tysiąclecia naszej ery. Dla geologa to mgnienie oka. Dla planety to granica. To szew oddzielający świat, w którym człowiek był kolejnym gatunkiem, od świata, w którym człowiek stał się siłą geologiczną.

Ta czarna smuga to początek antropocenu. I to od niej, choć w naszej książce pojawi się ona oficjalnie znacznie później, chciałbym zacząć tę opowieść. Bo ta książka nie jest wyłącznie opowieścią o tym, skąd przyszliśmy. Jest przede wszystkim opowieścią o tym, dokąd zmierzamy — i dlaczego znaleźliśmy się na krawędzi przepaści między tym, co biologiczne, a tym, co postbiologiczne.

Powiedział kiedyś Theodosius Dobzhansky, jeden z gigantów biologii ewolucyjnej, że _„nic w biologii nie ma sensu, jeśli nie jest rozpatrywane w świetle ewolucji”_. Święte słowa. Ale ja chciałbym pójść o krok dalej i zapytać: czy cokolwiek w człowieku ma sens, jeśli nie jest rozpatrywane w świetle techniki? Czy nasze ciała, nasze umysły, nasze wojny i nasze miłości nie są właśnie produktem ubocznym tego nieustannego targu, jaki zawieramy z narzędziami, które sami tworzymy?

Kim bowiem jesteśmy? Szympans, który oszukał przeznaczenie? Małpa, która znalazła sposób, by nie musieć być silniejsza od lwa, szybsza od geparda ani bardziej odporna na mróz od mamuta? Owszem. Ale jesteśmy też gatunkiem, który tak bardzo zaufał swoim narzędziom, że oddał im stery. Który stworzył protezy tak doskonałe, że zaczęły zastępować oryginał.

Pewnego wieczoru, gdy kończyłem czytać mojej córce książkę o dinozaurach, spojrzała na mnie poważnie i zapytała: _„Tato, a my też wyginiemy?”_. Przełknąłem ślinę, bo to pytanie zadajemy sobie wszyscy, tylko rzadko mamy odwagę wypowiedzieć je na głos. Odpowiedziałem wtedy coś banalnego o tym, że „jesteśmy sprytni i sobie poradzimy”. Ale prawda jest o wiele bardziej skomplikowana. I o wiele bardziej fascynująca.

W tej książce postaram się na to pytanie odpowiedzieć. Albo przynajmniej dostarczyć narzędzi, by każdy z nas mógł samodzielnie poszukać własnej odpowiedzi.

GDZIE KOŃCZY SIĘ ZWIERZĘ, A ZACZYNA CZŁOWIEK?

Spójrzmy prawdzie w oczy: biologicznie jesteśmy niczym szczególnym. Gdyby na Ziemi wybuchła jakaś katastrofa i zniknęlibyśmy dziś, za sto milionów lat paleontolodzy (ci z przyszłości) mieliby spory kłopot, by uzasadnić, dlaczego akurat ten dwunożny naczelny zasługuje na osobną monografię. Owszem, mamy duży mózg. Ale delfiny też mają spory mózg, a nie budują imperiów. Owszem, mamy przeciwstawny kciuk. Ale wiewiórki radzą sobie z orzechami nie gorzej od nas.

Gdy genetycy w latach siedemdziesiątych XX wieku odkryli, że dzielimy z szympansami 98,8 procent DNA, wielu poczuło się urażonych. Pamiętam anegdotę o pewnym profesorze z Oksfordu, który na wieść o tym wyniku miał podobno powiedzieć: _„Czyli według panów jestem tylko lekko zmodyfikowanym szympansem? To niech pan sobie wyobrazi, że ja w panu widzę raczej lekko zmodyfikowaną małpę, która za dużo myśli o sobie”_.

W tej wymianie zdań kryje się jednak sedno sprawy. Bo te marne 1,2 procent różnicy — to nie są zwykłe geny. To geny, które zmieniły naszą korbę biegów. To one odpowiadają za to, że szympans, patrząc na kamień, widzi kamień, a człowiek, patrząc na kamień, widzi potencjalny nóż, potencjalną strzałę, potencjalny ołtarz, potencjalny nagrobek.

Ludwik Pasteur mawiał, że _„przypadek sprzyja przygotowanym umysłom”_. Ewolucja przygotowała nasz umysł do widzenia w przedmiotach czegoś więcej niż one same. Do dostrzegania w materii możliwości, której ona sama w sobie nie zawiera.

OGIEŃ, KTÓRY STRAWIŁ NASZĄ ZWIERZĘCOŚĆ

Historia człowieka to historia ucieczki przed własną biologią. To pasjonujący paradoks: im bardziej uciekaliśmy od natury, tym bardziej stawaliśmy się ludźmi.

Weźmy ogień. Gdzieś około czterystu tysięcy lat temu _Homo erectus_ przestał się go bać i zaczął go używać regularnie. Nie tylko do ogrzewania, nie tylko do odganiania drapieżników. Do gotowania. To pozornie drobna zmiana miała konsekwencje, których nie jesteśmy w stanie przecenić.

Richard Wrangham, antropolog z Harvardu, lubi opowiadać swoim studentom taką historyjkę: _„Wyobraźcie sobie, że musicie przeżyć cały dzień, jedząc wyłącznie surową kapustę i surową marchew. Wasze szczęki będą pracować bez wytchnienia przez osiem godzin. A teraz wyobraźcie sobie, że ktoś wam tę kapustę i marchew ugotuje. Zjecie to w dwadzieścia minut, a oszczędzoną energię mózg wykorzysta na myślenie”_.

Ogień stał się więc pierwszą zewnętrzną protezą naszego układu trawiennego. Gotowanie to wstępne trawienie, które wykonujemy poza organizmem. Dzięki temu mogliśmy zredukować długość jelit (krótsze niż u szympansów), oszczędzić energię i przeznaczyć ją na rozwój mózgu. Cena? Staliśmy się zależni od ognia. Bez niego, na surowym jedzeniu, nie bylibyśmy w stanie przeżyć.

I to jest właśnie ten wzór, który będzie powracał w tej opowieści jak bumerang: każde narzędzie, które nas wyzwala, jednocześnie uzależnia. Każda proteza, którą sobie dodajemy, czyni nas trochę mniej samowystarczalnymi, ale trochę bardziej ludzkimi.

Wydaje się, że Karol Darwin przeczuwał coś z tego, gdy w swoim _O powstawaniu gatunków_ napisał: _„Jestem całkowicie przekonany, że gatunki są zmienne i że gatunki należące do jednego tak zwanego rodzaju są w prostej linii potomkami jakiegoś innego, zazwyczaj wygasłego gatunku. Jestem prócz tego przekonany, że dobór naturalny był najważniejszym, chociaż nie wyłącznym czynnikiem przekształcania gatunków”_.

Darwin nie mógł przewidzieć, że dla naszego gatunku dobór naturalny przestanie być tym _najważniejszym_ czynnikiem. Że zastąpi go dobór technologiczny.

MÓZG, KTÓRY SAM SIEBIE PRZERASTA

Kiedy patrzymy na rekonstrukcję czaszki _Australopithecus afarensis_, słynnej Lucy, uderza nas jedno: jej mózg był wielkości mózgu szympansa. Około 400—450 centymetrów sześciennych. Żyła 3,2 miliona lat temu w Etiopii, chodziła wyprostowana, ale myślała jeszcze po małpiemu.

Gdyby Lucy mogła spojrzeć na nas, na ludzi XXI wieku, pewnie uznałaby nas za bogów. Albo za potwory. Trudno powiedzieć. Pewne jest natomiast co innego: ewolucja naszego mózgu to najbardziej spektakularny wyścig zbrojeń w historii życia na Ziemi. W ciągu zaledwie dwóch-trzech milionów lat podwoiliśmy, a potem potroiliśmy jego objętość. Dziś przeciętny _Homo sapiens_ dysponuje mózgiem o pojemności około 1350—1400 centymetrów sześciennych.

Ale uwaga — to nie takie proste. Neandertalczyk, nasz wymarły kuzyn, miał mózg średnio większy od naszego. To znaczy, że wielkość to nie wszystko. Liczy się architektura, liczy się sposób okablowania. Mózg neandertalczyka był zoptymalizowany do życia w surowym klimacie epoki lodowcowej — lepszy wzrok, lepsza kontrola motoryczna. Nasz mózg — do życia w grupie, do nawiązywania relacji, do czytania intencji innych. Mózg, który pozwolił nam tworzyć fikcje.

I tu dochodzimy do rzeczy kluczowej. Yuval Noah Harari w swoim bestsellerowym _Sapiens_ postawił tezę, że rewolucja kognitywna, która wydarzyła się gdzieś między 70 a 30 tysiącami lat temu, polegała na umiejętności tworzenia fikcji. Na zdolności do opowiadania historii o rzeczach, które nie istnieją.

Lew nie wierzy w bogów. Szympans nie martwi się o stan swoich finansów po śmierci. Słoń nie odprawia rytuałów ku czci przodków. Człowiek — owszem. I ta zdolność do wiary w rzeczy, których nie można zobaczyć, dotknąć ani udowodnić, okazała się najpotężniejszą bronią w naszym arsenale. Pozwoliła nam współpracować w grupach znacznie większych niż stado, w którym każdy zna każdego. Pozwoliła tysiącom, a potem milionom obcych sobie ludzi działać razem — w imię boga, narodu, idei czy wizji lepszego świata.

_„Przyznajemy, że jesteśmy podobni do małp człekokształtnych”_ — pisze ktoś w zbiorze cytatów o ewolucji — _„ale rzadko zdajemy sobie sprawę z tego, że jesteśmy małpami człekokształtnymi”_.

I to jest sedno. Jesteśmy małpami, które zapomniały, że są małpami. Które uwierzyły we własne historie tak bardzo, że same stały się bohaterami tych opowieści.

TECHNIKA JAKO ZWIERCIADŁO

Gdy Stephen Jay Gould, jeden z najbłyskotliwszych ewolucjonistów XX wieku, pisał o ewolucji, lubił powtarzać, że _„ewolucja ujawnia się w niedoskonałościach stanowiących zapis genealogii. Jakże byłoby możliwe, że szczur biega, nietoperz lata, delfin pływa, a ja wystukuję ten esej na maszynie za pomocą narządów zbudowanych z tych samych kości, gdybyśmy wszyscy nie odziedziczyli ich po wspólnym przodku?”_.

Technika jest takim samym zapisem genealogii. Tyle że zapisem naszych pragnień, naszych lęków, naszych ambicji i naszych ograniczeń. Każde narzędzie to zamrożona w materii ludzka intencja.

Pismo było pierwszą protezą pamięci. Gdzieś w Sumerze, jakieś pięć tysięcy lat temu, jakiś znudzony skryba wpadł na pomysł, żeby nie zapamiętywać, ile kto komu jest winien worków zboża, tylko wyżłobić to w glinianej tabliczce. Proste? Owszem. Ale konsekwencje były tak dalekosiężne, że do dziś nie jesteśmy w stanie ich ogarnąć.

Pismo oddzieliło nas od naszej własnej pamięci. Przestaliśmy być depozytariuszami wiedzy — staliśmy się jej użytkownikami. Mogliśmy zapomnieć, bo wiedza była bezpieczna na zewnątrz. To samo zrobił później druk. To samo robi dziś internet.

Kiedy w 1450 roku Johannes Gutenberg uruchomił swoją prasę drukarską w Moguncji, nie miał pojęcia, że tworzy maszynę, która wstrząśnie światem. Chciał tylko szybciej i taniej produkować książki. A tymczasem stworzył narzędzie, które rozsadziło średniowieczną strukturę wiedzy, umożliwiło Reformację, przyspieszyło rewolucję naukową.

Steven Johnson w swojej książce _Małe wielkie odkrycia_ opisuje ten mechanizm genialnie: _„Żeby ktoś mógł poczytać przy świeczce, ktoś inny musiał wcześniej siedzieć w środku martwego kaszalota i zeskrobywać spermacet z jego mózgu”_.

Takie właśnie są dzieje techniki. Łańcuch nieprawdopodobnych zależności, których nikt nie planował, a które zmieniały bieg historii.

Dlaczego o tym piszę? Bo ta książka jest właśnie próbą odtworzenia tego łańcucha. Od pierwszego kamiennego pięściaka, który nasi przodkowie trzymali w dłoni dwa miliony lat temu, po interfejsy mózg-komputer, które być może za dwadzieścia lat pozwolą nam czytać w myślach i przesyłać myśli na odległość.

KIM JESTEŚMY W PRZEDEDNIU ZMIANY?

Żyjemy w czasie osobliwym. W czasie, w którym ewolucja biologiczna zwolniła do niemal całkowitego zatrzymania (przynajmniej z perspektywy naszego krótkiego życia), ale ewolucja technologiczna przyspieszyła tak bardzo, że gubimy oddech.

Prawo Moore’a, które mówiło, że moc obliczeniowa podwaja się co osiemnaście miesięcy, właśnie dobiega kresu. Ale to nie znaczy, że rozwój stanie. On zmieni formę. Przechodzimy z epoki krzemu w epokę biologii syntetycznej i sztucznej inteligencji.

Ranko Rašeta, autor książki _Człowiek 2.0_, pisze: _„To nie technologia się zmienia. Zmienia się człowiek. W świecie, w którym można edytować ciała, tożsamości i pamięć, pytanie o to, kim jesteśmy, staje się pytaniem o to, co jeszcze pozostaje w naszych rękach”_.

I rzeczywiście. CRISPR pozwala nam przepisywać kod życia. Sztuczna inteligencja uczy się myśleć w sposób, którego nie rozumiemy. Roboty przejmują pracę, ale też zaczynają przejmować decyzje. Sieci neuronowe malują obrazy i komponują muzykę.

Czy za sto lat _Homo sapiens_ będzie jeszcze istniał w obecnej formie? A może przekształcimy się w coś innego — w _Homo cyber_, w byt, dla którego granica między ciałem a maszyną będzie tak płynna, jak dziś granica między komórką a organellem?

Marcin Ryszkiewicz w swojej książce _Homo sapiens. Meandry ewolucji_ pisze: _„Cokolwiek bowiem sądzimy o naszym gatunku, jednego chyba odmówić mu nie można — to najbardziej niezwykłe stworzenie pod Słońcem, a może w ogóle w całym Wszechświecie”_.

Niezwykłe. Ale nie wieczne. I nie niezmienne.

OPOWIEŚĆ, KTÓRĄ ZAMIERZAM OPOWIEDZIEĆ

Zanim przejdziemy do właściwej opowieści, chciałbym wyjaśnić, jak będzie ona skonstruowana. Historia człowieka to nie jest prosta linia od małpy do pana w garniturze. To raczej busz, gąszcz ścieżek, z których większość okazała się ślepymi zaułkami.

Poprowadzę was przez sześć wielkich aktów tego dramatu.

Najpierw cofniemy się do Afryki sprzed kilku milionów lat. Do czasów, gdy nasi przodkowie zeszli z drzew i stanęli na dwóch nogach. Będzie o Lucy, o Toumaï, o tym, dlaczego bipedalizm był najważniejszym wynalazkiem, zanim jeszcze wynaleźliśmy cokolwiek innego.

Potem wkroczymy w epokę narzędzi. Gdy pierwszy _Homo habilis_ rozłupał kamień i zobaczył w odłupku ostrze, uruchomił proces, który nieuchronnie prowadził nas tutaj, do XXI wieku. Prześledzimy, jak ogień, język, sztuka i wiara w rzeczy nieistniejące uczyniły nas panami planety.

Następnie zatrzymamy się przy rewolucji neolitycznej. Przyjrzyjmy się temu dziwnemu momencie, gdy człowiek, zamiast biegać za jedzeniem, postanowił, że jedzenie będzie biegać do niego. Albo rosnąć obok jego chaty. To był moment, w którym wymieniliśmy wolność na bezpieczeństwo. I do dziś nie jest pewne, czy to był dobry interes.

Czwarty akt to wielkie cywilizacje, imperia, pismo, prawo, ale też niewolnictwo, wojny i epidemie. To czas, w którym wynaleźliśmy hierarchię i nauczyliśmy się, że niektórzy są więksi od innych, choć wszyscy jesteśmy równi wobec śmierci.

Piąty akt to przyspieszenie. Odkrycie Ameryki, rewolucja przemysłowa, maszyny parowe, silniki elektryczne, bomba atomowa. To czas, w którym człowiek stał się Panem i Władcą, ale też czas, w którym zaczął podcinać gałąź, na której siedzi.

I wreszcie akt szósty. Współczesność. Internet, inżynieria genetyczna, sztuczna inteligencja, tęsknota za nieśmiertelnością. I pytanie, które wisi nad nami jak miecz Damoklesa: czy _Homo sapiens_ jest tylko etapem przejściowym?

ZAMIAST MANIFESTU

Mógłbym na koniec tego wstępu wygłosić manifest. Mógłbym napisać, że należy się bać, albo przeciwnie — że należy pokładać nadzieję w postępie. Nie zrobię tego.

Bo ta książka nie jest ani pochwałą, ani krytyką. Jest próbą zrozumienia. Próbą spojrzenia na nasz gatunek z pewnego dystansu — tak, jak biolog patrzy na ciekawy okaz, jak archeolog ogląda znalezisko sprzed tysięcy lat, jak filozof przygląda się myśli, która właśnie pojawiła się w jego głowie.

Ktoś kiedyś zapytał Carla Sagana, czy wierzy w życie pozaziemskie. Odpowiedział: _„To nie jest kwestia wiary. To kwestia dowodów. Jeśli są dowody, uwierzę. Na razie ich nie ma”_. Myślę, że do naszego gatunku też trzeba podchodzić podobnie. Bez wiary, bez uprzedzeń. Z czystą ciekawością i otwartym umysłem.

Bo, jak pisał François Jacob, laureat Nagrody Nobla i jeden z ojców biologii molekularnej: _„Praktycznie wszyscy biolodzy uznają dzisiaj darwinizm współczesny. Ewolucji nie można jednak rozważać tylko w kategoriach organizmów, cząsteczek, czy za pomocą statystycznych abstrakcji. Jest jeszcze wiele innych sposobów rozpatrywania jej natury, jej rytmu, jej mechanizmów”_.

My w tej książce będziemy rozpatrywać ewolucję człowieka przez pryzmat jego narzędzi. Przez pryzmat techniki. Bo technika to nie tylko to, co mamy w rękach. Technika to to, kim jesteśmy.

A kim jesteśmy? Małpami, które chodzą na dwóch nogach, opowiadają historie i marzą o tym, by żyć wiecznie. Małpami, które wymyśliły maszyny, by wyręczały je w myśleniu, a teraz boją się, że te maszyny przestaną ich potrzebować.

Czy to nie jest fascynujące?

Zapraszam cię, czytelniku, w podróż. W podróż, która zaczyna się kilka milionów lat temu, w afrykańskiej sawannie, a kończy się… Cóż, nie wiemy gdzie się kończy. Może w gwiazdach. Może w matrixie. Może w tym samym miejscu, w którym zaczęliśmy — bo koło historii zatoczyło akurat pełny obrót.

Ale jedno jest pewne: to będzie podróż, od której nie będziesz mógł się oderwać. Bo to twoja własna historia. Historia twojego gatunku. Twoich przodków. I twoich następców.

Zaczynajmy.Rozdział 1: Wielki rozłam i kolebka afrykańska

W POSZUKIWANIU ZAGINIONEGO OGNIWA — KTÓRE NIGDY NIE ISTNIAŁO

Pewnego wieczoru w lipcu 2001 roku, w palącym słońcu pustyni Djurab w Czadzie, student o imieniu Ahounta Djimdoumalbaye poprosił swojego profesora o chwilę uwagi. Michel Brunet, prowadzący wykopaliska francusko-czadyjskiej misji archeologicznej, podszedł leniwie, myśląc że chodzi o kolejny fragment kości antylopy. W tym rejonie, na południowych rubieżach Sahary, znajdowano ich tysiące.

To, co zobaczył, sprawiło, że zapomniał o upale.

Z piasku wystawała kość. Niepozorna, owalna, pokryta piaskowym pyłem. Brunet uklęknął i zaczął delikatnie odgarniać piach. Po kilkunastu minutach wiedział już, że trzyma w rękach coś, co wstrząśnie światem. Przed nim leżała czaszka. Nie kompletna, ale zachowana w stopniu, o jakim paleoantropolodzy zwykli marzyć. Twarz, szczęka, połączenie z kręgosłupem.

Wykopaliska trwały jeszcze wiele dni, ale już tej nocy, siedząc przy ognisku, Brunet powiedział do swojego zespołu: _„Panowie, właśnie znaleźliśmy coś, co może być początkiem wszystkiego”_.

Miał rację. Czaszka, którą nazwano Toumaï — w języku goran oznacza to „nadzieja życia” — liczyła sobie około 7 milionów lat. Była najstarszym znanym przedstawicielem linii ludzkiej, jaki kiedykolwiek trafił w ręce naukowców. Jej odkrycie cofnęło naszą historię o kolejny milion lat i zmusiło do napisania jej na nowo.

Ale Toumaï to tylko jeden z aktorów w dramacie, który rozegrał się w Afryce między 8 a 5 milionami lat temu. Dramacie, którego scenariusz wciąż przepisujemy, a którego głównym pytaniem pozostaje: jak to się stało, że pewna grupa naczelnych, żyjących w cieniu drzew, postanowiła stanąć na dwóch nogach i ruszyć w stronę sawanny?

W tym rozdziale cofniemy się do tych odległych czasów. Poznamy bohaterów tamtej epoki. I spróbujemy zrozumieć, dlaczego akurat dwunożność — pozornie nieefektowna, kosztowna energetycznie i ryzykowna — okazała się kluczem, który otworzył nam drogę do panowania nad światem.

GENETYCZNY ZEGAR TYKA

Zanim jednak opowiem o kościach, muszę na chwilę zatrzymać się przy czymś zupełnie niematerialnym — przy DNA.

W latach sześćdziesiątych XX wieku biolodzy molekularni zaczęli badać coś, co wydawało się wówczas herezją: możliwość mierzenia czasu ewolucji za pomocą różnic w kodzie genetycznym. Pomysł był prosty. Jeśli mutacje gromadzą się w DNA w mniej więcej stałym tempie, to liczba różnic między dwoma gatunkami powinna odpowiadać czasowi, jaki upłynął od ich rozdzielenia.

Kiedy w latach siedemdziesiątych Vincent Sarich i Allan Wilson z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley opublikowali swoje wyniki, w świecie antropologii zawrzało. Ich genetyczny zegar wskazywał, że linie człowieka i szympansa rozeszły się zaledwie 5—7 milionów lat temu. To było o wiele, wiele mniej, niż sądzono na podstawie skamieniałości. Większość paleoantropologów była przekonana, że chodzi o 15, może 20 milionów lat.

Pamiętam anegdotę, którą opowiadał mi kiedyś jeden z uczestników tamtych sporów. Na konferencji w Berkeley, po wystąpieniu Wilsona, wstał szanowany profesor z Europy i powiedział: _„Panie Wilson, pańskie probówki muszą być brudne. To niemożliwe. My mamy kości, a pan ma jakieś enzymy. Komu pan każe wierzyć?”_. Wilson, jak głosi legenda, odpowiedział spokojnie: _„Proszę pana, kości kłamią. Enzymy nie”_.

Oczywiście, to była przesada. Kości nie kłamią — one tylko mówią prawdę niepełną. Ale z czasem to właśnie genetyka okazała się bardziej precyzyjna. Dziś, po dekadach badań i udoskonalaniu metod, przyjmuje się, że rozłam między naszą linią a linią szympansów nastąpił około 7—8 milionów lat temu. To właśnie wtedy, w późnym miocenie, jeden gatunek naczelnych podzielił się na dwie populacje, które wkrótce przestały się ze sobą krzyżować. Resztę, jak to mówią, zrobiła ewolucja.

Ale uwaga — ten rozłam nie wyglądał tak, jak sobie zwykle wyobrażamy. Nie było jednego, konkretnego dnia, w którym przodek człowieka zszedł z drzewa, a przodek szympansa na nim został. To był proces. Długi, ciągnący się przez tysiące pokoleń proces stopniowego oddalania się, gromadzenia mutacji, z których część okazywała się przydatna w nowych warunkach, a część znikała.

I tu dochodzimy do kluczowego pytania: kim był ten wspólny przodek? Jak wyglądał? Jak żył?

W POSZUKIWANIU ZAGINIONEGO PRZODKA

Przez długie lata zakładano, że nasz wspólny przodek z szympansami musiał być… no cóż, bardzo podobny do szympansa. Wydawało się to logiczne: szympansy są „prymitywne”, my jesteśmy „zaawansowani”, więc przodek musiał być po ich stronie.

Nic bardziej mylnego.

Jak przekonująco argumentują badacze, współczesne szympansy i goryle mają za sobą równie długą drogę ewolucyjną co my. One również się zmieniały, przystosowywały, ewoluowały. To, co widzimy dziś w lasach Afryki, to nie żywe skamieniałości, ale gatunki doskonale zaadaptowane do swojego środowiska — i to środowisko też się zmieniało przez te miliony lat.

Tim White, jeden z odkrywców Ardipithecus, lubił powtarzać: _„Gdybyśmy mogli cofnąć się w czasie i zobaczyć naszego wspólnego przodka, nie wyglądałby ani jak szympans, ani jak człowiek. Wyglądałby… po prostu inaczej. I pewnie uznalibyśmy go za dość dziwną małpę”_.

Ta „dziwna małpa” żyła w późnym miocenie, w czasie gdy Afryka przechodziła głębokie zmiany klimatyczne. Ochłodzenie, które rozpoczęło się około 8 milionów lat temu, spowodowało stopniowy zanik lasów deszczowych. Coraz więcej wody było związane w czapach lodowych na biegunach, klimat stawał się suchszy, a na obszarach między lasami zaczęły pojawiać się połacie sawanny. To nie była jeszcze sawanna, jaką znamy z filmów przyrodniczych — pełna antylop i lwów — ale mozaika lasów, lasów galeriowych wzdłuż rzek i otwartych przestrzeni porośniętych trawą.

Właśnie w tym mozaikowym środowisku, w tej strefie przejściowej między drzewem a łąką, rozegrał się jeden z najważniejszych aktów naszej ewolucji.

TRZEJ MUSZKIETEROWIE EWOLUCJI

Z okresu między 7 a 5 milionami lat temu znamy trzy gatunki, które uznaje się za kandydatów do miana najwcześniejszych homininów — czyli istot bliżej spokrewnionych z nami niż z szympansami. Wszystkie odkryto stosunkowo niedawno, bo w ciągu ostatnich dwudziestu pięciu lat. Wszystkie są znane z fragmentarycznych szczątków, które z łatwością zmieściłyby się w jednym supermarkecie. I wszystkie wzbudzają kontrowersje.

SAHELANTHROPUS TCHADENSIS — NADZIEJA Z PUSTYNI

Zacznijmy od Toumaï, bo to najstarszy i najbardziej spektakularny z nich.

Sahelanthropus tchadensis żył około 7 milionów lat temu nad brzegiem wielkiego jeziora, na terenie dzisiejszego Czadu. To ważne, bo przez lata sądzono, że kolebka ludzkości leży wyłącznie we wschodniej Afryce — w Etiopii, Kenii, Tanzanii. Tymczasem Toumaï przyszedł z głębi kontynentu, 2500 kilometrów na zachód od Wielkich Rowów Afrykańskich.

Jego czaszka to mieszanka cech zadziwiających. Mózg miał wielkości mózgu szympansa — około 360—370 centymetrów sześciennych. Kły były stosunkowo małe, twarz płaska, a uzębienie przypominało bardziej późniejszych homininów niż małpy człekokształtne.

Ale najważniejsze kryło się u podstawy czaszki. Otwór potyliczny wielki — to ten, przez który rdzeń kręgowy łączy się z mózgiem — był przesunięty do przodu i skierowany w dół. U zwierząt czworonożnych otwór ten znajduje się z tyłu czaszki, bo głowa zwisa do przodu. U dwunożnych — pod spodem, bo głowa balansuje na szczycie kręgosłupa.

To był pierwszy dowód. Przez lata jednak kontrowersje nie milkły. Krytycy, tacy jak Roberto Macchiarelli czy Milford Wolpoff, wskazywali, że sama czaszka to za mało. Potrzebujemy kości kończyn, by mieć pewność.

I wtedy, zupełnie niespodziewanie, te kości się znalazły.

Trzy lata po odkryciu czaszki, wśród tysięcy kości zwierzęcych przewiezionych do Francji, młoda badaczka Aude Bergeret rozpoznała kość udową. Potem znaleziono dwie kości łokciowe. I choć opublikowanie wyników zajęło badaczom dwadzieścia lat, w 2022 roku świat mógł wreszcie poznać prawdę.

Analizy, którym poddano ponad dwadzieścia wskaźników morfologicznych, wykazały coś niezwykłego: Sahelanthropus chodził na dwóch nogach. Nie tak sprawnie jak my, nie tak płynnie, ale jednak. Jego kość udowa była przystosowana do przenoszenia ciężaru w pozycji wyprostowanej. Jednocześnie zakrzywione kości przedramion wskazywały, że wciąż świetnie się wspinał.

Daniel Lieberman z Harvardu, komentując te odkrycia, powiedział: _„Gdyby szukać współczesnego odpowiednika sposobu poruszania się Toumaï, musielibyśmy pójść do baru z kosmitami z Gwiezdnych Wojen”_.

ORRORIN TUGENENSIS — CZŁOWIEK Z TUGEN HILLS

Kolejny kandydat to Orrorin tugenensis, odkryty w Kenii w rejonie Tugen Hills. Jego wiek to około 6 milionów lat.

Orrorin jest znany głównie z fragmentów kości udowych — i to one czynią go wyjątkowym. Budowa tych kości, zwłaszcza kształt i kąt szyjki udowej, jest zaskakująco podobna do ludzkiej. Wyraźnie wskazuje na dwunożność, i to bardziej zaawansowaną niż u Sahelanthropus. Niektórzy badacze, jak Brigitte Senut i Martin Pickford, którzy go odkryli, są przekonani, że Orrorin jest bezpośrednim przodkiem późniejszych homininów, a może nawet naszego rodzaju Homo.

Była jednak jedna różnica. Orrorin wciąż miał zakrzywione palce u rąk, przystosowane do chwytania gałęzi. I to jest fascynujące — bo pokazuje, że wczesne homininy nie porzuciły drzew z dnia na dzień. One balansowały między dwoma światami. Część życia spędzały na ziemi, ale w razie zagrożenia — a drapieżników w miocenie nie brakowało — uciekały w korony drzew.

ARDIPITHECUS — NAJPEŁNIEJSZY OBRAZ

Trzeci kandydat to Ardipithecus. Właściwie to dwa gatunki: wcześniejszy Ardipithecus kadabba (5,7—5,2 miliona lat temu) i późniejszy Ardipithecus ramidus (około 4,4 miliona lat temu).

To właśnie Ar. ramidus, odkryty w Etiopii przez Tima White’a i jego zespół, dał nam najpełniejszy obraz wczesnych homininów. Mowa o słynnym „Ardi” — szkielecie kobiety sprzed 4,4 miliona lat, który zachował się w zdumiewająco dobrym stanie.

Kiedy w 2009 roku, po 15 latach badań, opublikowano wreszcie szczegółową analizę Ardi, okazało się, że wiele naszych wyobrażeń o początkach człowieczeństwa trzeba wyrzucić do kosza.

Ardi nie był podobny do szympansa. Miał mózg wielkości szympansa (około 300—350 cm³), ale jego twarz była krótka, a kły małe. Co ważniejsze, jego szkielet wskazywał na unikalną kombinację cech. Chodził na dwóch nogach po ziemi, ale na drzewach poruszał się na czworaka, wspierając się na wewnętrznej stronie dłoni — nie na kostkach jak goryle czy szympansy.

Jego stopy miały przeciwstawny paluch — duży palec u nogi odstawał na bok, jak u małp, pozwalając chwytać gałęzie. To oznacza, że Ardi nie był jeszcze w pełni wyspecjalizowanym dwunożnym. Był czymś pośrednim.

Kiedy jeden z dziennikarzy zapytał White’a, czy Ardi to już człowiek, czy jeszcze małpa, ten odpowiedział: _„To zależy, co pan rozumie przez te słowa. Jeśli szuka pan granicy — nie znajdzie jej. Ewolucja nie rysuje ostrych linii”_.

GDZIE JEST DRZEWO, TAM JEST DOM

Przez ponad sto lat, od czasów Darwina, sądzono, że kluczem do powstania człowieczeństwa była sawanna. To zmiany klimatu, które przerzedziły lasy, zmusiły naszych przodków do zejścia na ziemię. A skoro już zeszli, musieli nauczyć się chodzić — bo w wysokiej trawie lepiej widzieć świat z góry.

Teoria piękna, logiczna, spójna. I, jak się okazuje, najprawdopodobniej błędna.

Badania paleośrodowiskowe prowadzone w miejscach, gdzie znaleziono najstarsze homininy, malują zupełnie inny obraz. Sahelanthropus żył nad brzegiem jeziora, w otoczeniu lasów galeriowych. Orrorin — w środowisku leśnym, wilgotnym, z gęstą roślinnością. Ardipithecus — również w lesie, wśród drzew.

Jak to możliwe? Dwunożność w lesie?

Otóż tak. Coraz więcej dowodów wskazuje, że dwunożność nie powstała na sawannie, ale w lesie, jako adaptacja do życia w koronach drzew połączonego z poruszaniem się po ziemi.

Wyobraźmy sobie przodka, który żywi się owocami, liśćmi, może owadami. Część pożywienia znajduje na drzewach, część w zaroślach. By dosięgnąć owoców na cienkich gałęziach, musi wyciągać ręce do góry. By przejść między drzewami, czasem schodzi na ziemię. I wtedy, idąc na dwóch nogach, ma wolne ręce. Może w nich nieść jedzenie, może przenosić młode.

To nie była rewolucja. To była seria drobnych kroków, z których każdy dawał niewielką, ale realną przewagę.

CENA BYCIA CZŁOWIEKIEM

Zanim przejdziemy dalej, musimy na chwilę zatrzymać się przy ciemnej stronie dwunożności. Bo ta adaptacja, która zdefiniowała naszą linię ewolucyjną, miała swoją cenę. I to niemałą.

Kiedy nasi przodkowie stanęli na dwóch nogach, ich miednica musiała się zmienić. U czworonogów jest wąska i długa. U dwunożnych — krótka i szeroka, by utrzymać ciężar ciała i zapewnić przyczep dla mięśni. Ale ta nowa konstrukcja stworzyła problem: kanał rodny stał się węższy, a jednocześnie mózg, a zatem i główka noworodka, zaczął rosnąć.

To położnicze napięcie — wąskie przejście i duża głowa — stało się jednym z dramatów kobiecego ciała. Poród u człowieka jest trudniejszy, dłuższy i bardziej bolesny niż u jakiegokolwiek innego naczelnego. I tak już zostało.

To jednak nie wszystko. Dwunożność to seria kompromisów. Nasz kręgosłup, wygięty w esowaty kształt, by amortyzować wstrząsy, jest podatny na dyskopatię. Nasze stawy kolanowe i biodrowe, przenoszące cały ciężar ciała, zużywają się szybciej niż u czworonogów. Nasze stopy, pozbawione chwytności, są wąskie i wrażliwe na urazy.

Kiedy patolog sądzi kości neandertalczyka czy wczesnego Homo sapiens, widzi te same problemy: artretyzm, zmiany zwyrodnieniowe, przeciążenia. To cena, jaką płacimy za wolne ręce.

Czy warto było? Cóż, siedzimy tu, czytamy i piszemy. Chyba tak.

KIM BYLI CI PIERWSI?

Spróbujmy podsumować to, co wiemy o naszych najdawniejszych przodkach.

Byli niewysocy. Samiec Ardipithecus mierzył około 120 centymetrów, samica była nieco niższa. Ważyli może 40—50 kilogramów. Ich mózgi były wielkości mózgu szympansa — nie dlatego, że byli głupi, ale dlatego, że mózg to kosztowny organ. Utrzymanie dużego mózgu wymaga diety bogatej w energię i tłuszcze, a takiej jeszcze nie mieli.

Jedli głównie rośliny: owoce, liście, orzechy, bulwy. Czasem, okazjonalnie, może padlinę. Nie polowali — nie mieli do tego narzędzi ani strategii. Byli ofiarami, nie drapieżnikami. Ich życie upływało między drzewami, które dawały schronienie, a ziemią, na której znajdowali pożywienie.

Żyli w małych grupach, prawdopodobnie rodzinnych. Nie mieli języka w naszym rozumieniu, ale musieli się komunikować — gestami, głosami, może prostymi sekwencjami dźwięków. Opiekowali się młodymi, choć nie wiemy, jak długo trwało dzieciństwo.

I, co najważniejsze, powoli, nieświadomie, zmierzali w stronę czegoś, czego nie mogli przewidzieć: w stronę narzędzi, ognia, kultury.

DLACZEGO TO TAKIE WAŻNE?

Można by zapytać: po co zawracać sobie głowę istotami, które żyły miliony lat temu, których kości są tak nieliczne, a obrazy ich życia tak mgliste?

Odpowiedź jest prosta: bo to nasze korzenie. Bo to, kim jesteśmy dziś — nasze ciała, nasze umysły, nasze możliwości i ograniczenia — jest w dużej mierze zapisane w tych kościach.

Gdyby nasi przodkowie nie wstali na dwie nogi, nasze ręce wciąż byłyby stopami. Gdyby nie zaczęli przenosić przedmiotów, nasze mózgi nigdy nie rozwinęłyby zdolności do planowania i wyobrażania sobie przyszłości. Gdyby nie nauczyli się balansować między drzewem a ziemią, nigdy nie odważylibyśmy się wyjść na otwartą przestrzeń.

I jest w tym jeszcze coś. Coś, co sprawia, że paleoantropologia jest tak fascynująca.

Gdy patrzymy na czaszkę Toumaï, na kości Orrorin, na szkielet Ardi, patrzymy na swoich prapradziadków. Tysiące razy prapradziadków. I widzimy w nich nie tylko przeszłość, ale i siebie.

Bo w każdym z nas wciąż żyje ta dawna istota. Nasze stopy, choć wyspecjalizowane do chodzenia, wciąż mają mięśnie, które próbują chwytać — atawizm po naszych nadrzewnych przodkach. Nasze kręgosłupy wciąż płacą cenę za wyprostowaną postawę. Nasze ręce wciąż pamiętają, jak ściskać gałąź, choć częściej ściskają smartfon.

Jesteśmy chodzącą historią ewolucji. Każda kość, każdy mięsień, każdy neuron nosi ślady milionów lat adaptacji.

MIĘDZY MITEM A NAUKĄ

Na koniec chciałbym opowiedzieć anegdotę. Kiedy w 1974 roku Donald Johanson odkrył Lucy — słynnego Australopithecus afarensis — wracał do obozu podekscytowany. Wieczorem, przy ognisku, jego zespół słuchał magnetofonu. Grała piosenka Beatlesów „Lucy in the Sky with Diamonds”. Ktoś rzucił: „Nazwijmy ją Lucy”. I tak została nazwana.

Lucy, Toumaï, Ardi — te imiona nadajemy istotom, które żyły miliony lat przed nami. To nasz sposób na oswojenie odległej przeszłości. Na uczynienie z tych kości kogoś bliskiego.

Ale to też pułapka. Bo Lucy nie była małym, uroczym człowieczkiem. Była przedstawicielem innego gatunku, o innym mózgu, innych zachowaniach, innym postrzeganiu świata. Gdybyśmy mogli ją spotkać, prawdopodobnie uciekłaby przed nami w popłochu. A może — kto wie — próbowałaby nas zabić.

Między nami a nimi jest przepaść. Przepaść czasu, ewolucji, kultury. Ale jest też nić ciągłości. Nić, którą można prześledzić, jeśli umie się czytać kości.

W następnym rozdziale przyjrzymy się tym, którzy przyszli po Sahelanthropus, Orrorin i Ardipithecus. Przyjrzymy się australopitekom — pierwszym homininom, które odniosły prawdziwy sukces ewolucyjny. I poznamy Lucy, najsłynniejszą z nich.

Ale to już inna historia.

EPILOG: CO MÓWIĄ NAM GENY?

Zanim zamkniemy ten rozdział, wróćmy jeszcze na chwilę do genetyki. Bo choć kości mówią wiele, DNA mówi jeszcze więcej.

Badania genomu szympansa, opublikowane w 2005 roku, potwierdziły to, co podejrzewaliśmy od dawna: różnice genetyczne między nami a nimi są niewielkie. Zaledwie 1,2 procenta sekwencji DNA odróżnia nas od naszych najbliższych kuzynów.

Te 1,2 procenta to około 35 milionów pojedynczych nukleotydów. Część z nich odpowiada za rozwój mózgu, część za budowę szkieletu, część za metabolizm. To właśnie te drobne różnice sprawiły, że jedna linia naczelnych poszła w stronę dwunożności i powiększania mózgu, a druga została w lesie i udoskonaliła wspinaczkę.

Kiedy patrzę na te dane, przypomina mi się stary dowcip: „Człowiek to tylko 1,2 procenta od szympansa. Ale to te 1,2 procenta robi całą różnicę”. Prawda. Tyle że bez tych 98,8 procenta wspólnych, nie byłoby nas wcale.

Jesteśmy więc głęboko zakorzenieni w świecie naczelnych. Jesteśmy ich częścią, nie osobnym tworem. I ta świadomość — że dzielimy 98,8 procenta DNA z istotą, która dziś je banany w dżungli — powinna nas nauczać pokory.

Pokory wobec ewolucji. Pokory wobec życia. I pokory wobec tajemnicy, jaką jest nasze własne istnienie.

Bo tak naprawdę, mimo wszystkich odkryć, mimo zaawansowanych technologii, mimo setek tysięcy przebadanych skamieniałości, wciąż nie wiemy do końca, dlaczego to właśnie my, a nie szympansy, zaczęliśmy chodzić na dwóch nogach. Dlaczego to nasza linia, a nie ich, przekroczyła próg, za którym zaczyna się kultura, język, cywilizacja.

Wiemy tylko, że to się stało. Gdzieś w Afryce, między 8 a 5 milionami lat temu, pewien gatunek naczelnych wkroczył na ścieżkę, która zaprowadziła go w miejsca, o jakich żaden inny gatunek nawet nie śnił.

I że my jesteśmy tego rezultatem.

W następnym rozdziale opowiem o tym, co wydarzyło się potem. O australopitekach, o Lucy, o pierwszych narzędziach i o tym, jak nasz mózg zaczął rosnąć w tempie, które zaskoczyło nawet ewolucję.