MENU
Nasze ceny
Przeczytaj fragment on-line
-
nowość
Historia świata w 50 kłamstwach - ebook
Historia świata w 50 kłamstwach - ebook
Poznaj fascynujące przypadki kłamstw, które ukształtowały nasz świat
Autorka zabiera czytelników na wyprawę po historii ludzkości do najdalszych zakątków świata. Ukazuje, w jaki sposób kłamstwa mogą zmieniać otaczającą nas rzeczywistość: od machiny propagandowej Juliusza Cezara, która zwodziła świat przez dwa tysiące lat, aż po tuszowanie wydarzeń, które doprowadziły do katastrofy w Czarnobylu. Historia świata w 50 kłamstwach odkrywa prawdę skrytą pod masowymi łgarstwami polityków i prasy, na przykład tymi na temat brytyjskich obozów koncentracyjnych w trakcie wojny burskiej czy niesławnej sprawy Dreyfusa we Francji, a także odsłania teorie spiskowe, z których zrodziły się trwające stulecia konflikty i układy społeczne.
Sprawdź, jak ukryte oblicze historii oddziaływało na losy ludzkości, a przekonasz się, że prawda jest dziwniejsza – i znacznie bardziej niebezpieczna – od fikcji.
Natasha Tidd – historyczka i pisarka. Jej pasją jest pisanie o przeszłości w sposób przystępny dla wszystkich i odkrywanie nieznanych kart. Publikowała artykuły w licznych czasopismach, stworzyła też popularyzującą historię stronę F Yeah History. Historia świata w 50 kłamstwach to jej debiutancka książka.
Ta publikacja spełnia wymagania dostępności zgodnie z dyrektywą EAA.
Spis treści
Wstęp
Świat starożytny
Fałszywy Bardija
Temistokles i wiadomość do Kserksesa
Juliusz Cezar. Pierwszy spin doktor
Cyceron i jego Filipiki
Arminiusz i bitwa w Lesie Teutoburskim
Historia sekretna
Średniowiecze
Zbrodnie cesarzowej Wu
Magia i Monmouth
Upadek Komnenów
Zdrada templariuszy
Jeanne i Czarna Flota
Podróże Jana z Mandeville
Epoka wczesnonowożytna
Szymon z Trydentu i kult krwi
Inkwizycja hiszpańska: zepsucie i zagubienie
Malleus Maleficarum i początki czarownictwa
Opowieść o papieżycy Joannie
Perkin Warbeck: wielki pretendent
Donacja Konstantyna
Podbój Azteków
Henryk VIII, czyli jak przekuć kłamstwo w prawo
Liczne (naprawdę liczne) kłamstwa Nostradamusa
Wojna Imjin oraz najgorsze negocjacje pokojowe w historii
Trzej Dymitrowie
Afera trucicielska
Mary Toft, czyli kobieta, która rodziła króliki
Kłamstwo Mir Dżafara
Joseph Knight i jego walka o wolność
Zaginione diamenty Marii Antoniny
Wiek dziewiętnasty
Testament Piotra Wielkiego
Wyimaginowany świat Gregora MacGregora
Wielkie oszustwo księżycowe
Abraham Lincoln i narodziny pojęcia mieszania ras
Największy oszust wszech czasów
Bismarck i sztuka wywoływania wojen
USS Maine i wojna słów
Sprawa Dreyfusa
Wiek dwudziesty
Kłamstwo o obozach koncentracyjnych
Protokoły mędrców Syjonu
Wojna propagandowa
Ocenzurowana grypa hiszpanka
Anna czy Anastazja?
Walter Duranty i Wielki Głód
Eksperyment z Tuskegee
Teatr z Theresienstadt
Jak zrobić z kogoś zdrajcę: Iva Toguri D’Aquino
Spisek powszechny
Operacja Dziedzictwo
Sprawa sióstr Mirabal
Dziedzictwo kłamstw o Mỹ Lai
Katastrofa w Czarnobylu
Posłowie
Podziękowania
Wybrana bibliografia
| Kategoria: | Popularnonaukowe |
| Zabezpieczenie: |
Watermark
|
| ISBN: | 978-83-7147-211-4 |
| Rozmiar pliku: | 1,4 MB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
Spis treści
- Wstęp
- Świat starożytny
- Fałszywy Bardija
- Temistokles i wiadomość do Kserksesa
- Juliusz Cezar. Pierwszy spin doktor
- Cyceron i jego Filipiki
- Arminiusz i bitwa w Lesie Teutoburskim
- Historia sekretna
- Średniowiecze
- Zbrodnie cesarzowej Wu
- Magia i Monmouth
- Upadek Komnenów
- Zdrada templariuszy
- Jeanne i Czarna Flota
- Podróże Jana z Mandeville
- Epoka wczesnonowożytna
- Szymon z Trydentu i kult krwi
- Inkwizycja hiszpańska: zepsucie i zagubienie
- Malleus Maleficarum i początki czarownictwa
- Opowieść o papieżycy Joannie
- Perkin Warbeck: wielki pretendent
- Donacja Konstantyna
- Podbój Azteków
- Henryk VIII, czyli jak przekuć kłamstwo w prawo
- Liczne (naprawdę liczne) kłamstwa Nostradamusa
- Wojna Imjin oraz najgorsze negocjacje pokojowe w historii
- Trzej Dymitrowie
- Afera trucicielska
- Mary Toft, czyli kobieta, która rodziła króliki
- Kłamstwo Mir Dżafara
- Joseph Knight i jego walka o wolność
- Zaginione diamenty Marii Antoniny
- Wiek dziewiętnasty
- Testament Piotra Wielkiego
- Wyimaginowany świat Gregora MacGregora
- Wielkie oszustwo księżycowe
- Abraham Lincoln i narodziny pojęcia mieszania ras
- Największy oszust wszech czasów
- Bismarck i sztuka wywoływania wojen
- USS Maine i wojna słów
- Sprawa Dreyfusa
- Wiek dwudziesty
- Kłamstwo o obozach koncentracyjnych
- Protokoły mędrców Syjonu
- Wojna propagandowa
- Ocenzurowana grypa hiszpanka
- Anna czy Anastazja?
- Walter Duranty i Wielki Głód
- Eksperyment z Tuskegee
- Teatr z Theresienstadt
- Jak zrobić z kogoś zdrajcę: Iva Toguri D’Aquino
- Spisek powszechny
- Operacja Dziedzictwo
- Sprawa sióstr Mirabal
- Dziedzictwo kłamstw o Mỹ Lai
- Katastrofa w Czarnobylu
- Posłowie
- Podziękowania
- Wybrana bibliografiaWSTĘP
Jeśli choć trochę jesteśmy do siebie podobni, to zapewne w dzieciństwie rodzice nauczyli was, że nie wolno kłamać. To dość uniwersalna nauka – kłamstwo jest złe. Nie oznacza to oczywiście, że nie kłamiemy. Wręcz przeciwnie: liczne badania wykazały, że kłamanie stanowi nieodzowną część ludzkiej natury. Któż z nas nigdy nie posłużył się białym kłamstwem, aby kogoś nie zranić lub wykaraskać się z kłopotliwej sytuacji? Mimo to stale powtarzamy naszym dzieciom, że nie wolno kłamać, i to z wielu powodów. Pomijając już kwestie moralne i etyczne, a skupiając się wyłącznie na wymiarze praktycznym, kłamstwo zazwyczaj jest szkodliwym zachowaniem, nad którym traci się kontrolę. Może stworzyć podziały albo wywołać niemożliwy do powstrzymania efekt domina. Skoro kłamstwo może wywrzeć taki wpływ na życie jednego człowieka, to pomyślmy tylko, jak głębokie piętno odcisnęło na historii.
Historia kłamstw to nieodwracalne pasmo zniszczeń i obejmuje wzrosty oraz upadki ideologii, religii czy imperiów. Niniejsza książka opisuje zaledwie pięćdziesiąt takich kłamstw, które niekiedy splatały się ze sobą poprzez stulecia, a innym razem pojawiały się niezależnie, jednak zawsze rozchodziły się echem w historii. Prześledzimy ewolucję kłamstw, poczynając od świata starożytnego i zalążków sztuki politycznych uników i matactw. Średniowiecze ukaże nam trend przepisywania historii w taki sposób, aby pasowała do aktualnej narracji, oraz wykorzystywania literatury do forsowania fałszywych polityk i ideologii. W epoce wczesnonowożytnej ten elementarz kłamstw zaczął wymykać się spod kontroli, przy równoczesnym rozwoju teorii spiskowych i wszechobecnych fałszerstw. Wraz z nadejściem nowych technologii w XIX wieku pojawiają się i rozwijają fałszywe wiadomości (fake news) – od zabawnych mistyfikacji, po katastrofalne i zmieniające świat teksty prasowe. Ostatni etap to XX wiek i kulminacyjny punkt ewolucji kłamstw, naznaczony przez masowe tuszowanie zbrodni w koloniach, wojny propagandowe oraz fałszywe informacje, które doprowadziły do śmierci milionów ludzi.
W pięćdziesięciu rozdziałach natrafimy na jedne z mroczniejszych wydarzeń w dziejach ludzkości. I choć może się wydawać, że wszystko jawi się w najczarniejszych barwach, w tym gąszczu kłamstw zawsze jest jednak promyk nadziei. Odzierając bowiem historię z fałszu, możemy nie tylko lepiej zrozumieć same dzieje, lecz także i bliżej poznać dziedzictwo przeszłości. Książka ta nie jest poświęcona doszukiwaniu się prawdy. To raczej próba rozplątania sieci matactw, w której ona utknęła, a także przekonania się, dlaczego w ogóle w tę sieć obrosła.Fałszywy Bardija
Jedną z najczęściej przywoływanych i wielbionych postaci historii starożytnej jest Dariusz Wielki, trzeci „król królów” z dynastii Achemenidów. Za jego panowania achemenidzkie imperium perskie rozciągnęło się poza swój irański rdzeń, obejmując tereny Azji Zachodniej, Kaukazu, Bałkanów oraz niektóre obszary Azji Środkowej i Egiptu. Jako monarcha, który skonsolidował potęgę i bogactwa imperium, utrzymał tolerancję religijną i połączył ze sobą zdobyte ziemie, Dariusz był jednym z nielicznych władców, którzy rzeczywiście zasłużyli na przydomek „wielki”. Tyle że w jego historii tkwi jedno, ale za to wielkie kłamstwo. Nie był bowiem trzecim królem królów – był czwartym. Sposób, w jaki wyeliminował tego zapomnianego suzerena, a następnie usunął jego prawa do tronu z pamięci historycznej, mówi nam wiele o tym, jakim władcą naprawdę był Dariusz.
Imperium perskie Achemenidów powstaje mniej więcej w 550 roku p.n.e. i rozwija się dzięki sukcesom Cyrusa Wielkiego, który w ciągu niemalże trzydziestu lat rządów, od 559 do 530 roku p.n.e., zdołał podbić Medów, Lidię oraz imperium nowobabilońskie. Aby zapewnić powstającemu potężnemu imperium dalszy rozwój, Cyrus musiał wybrać na następcę jednego ze swoich dwóch synów, Kambyzesa lub Bardiję. Niewątpliwie to ten drugi odznaczał się większą gotowością do przejęcia rządów. Kambyzes znany był ze swojej porywczości, był jednak starszym synem, więc gdy Cyrus zmarł w 530 roku p.n.e., to on zasiadł na tronie jako Kambyzes II. Początkowo wszystko układało się pomyślnie. Choć Kambyzes przejawiał skłonności do despotyzmu, to pierwsze lata rządów upłynęły w spokoju. Wszystko zmieniło się wraz z jego planowaną inwazją na Egipt. Kambyzes oznajmił, że nawiedzały go prorocze wizje, w których Bardija przejmował kontrolę nad jego imperium. Kambyzes, zamiast potraktować te majaki jako zwykłe sny lub przynajmniej sprawdzić ich zasadność, odrzucił wszelki rozsądek i nakazał w tajemnicy zamordować swojego brata oraz zatuszować jego śmierć. Po udanym zabójstwie Kambyzes odzyskał jasność umysłu i ruszył na podbój Egiptu.
Tyle że bratobójstwo pociąga za sobą konsekwencje. W przypadku Kambyzesa problem polegał na tym, że gdy zmarł w 522 roku p.n.e., zabrakło bezpośredniego następcy tronu. Gdy zatem pojawiła się okazja do zdobycia władzy, zjawił się nietypowy pretendent – Bardija. Rzecz jasna, nie ten prawdziwy Bardija, ale oszust pod postacią maga Gaumāty, który na początku 522 roku p.n.e. zaczął się podawać za następcę tronu. W czasie, gdy Kambyzes przebywał w Egipcie, fałszywy Bardija pojawił się w Persji i zaczął gromadzić zwolenników przeciwko swojemu „bratu”. Wywołało to bunt, który jednak szybko upadł po śmierci Kambyzesa i przyjęcia korony króla królów przez uzurpatora Bardiję. Dla ludzi z najbliższego otoczenia Kambyzesa II było to niedopuszczalne złamanie praw – wiedzieli, że prawdziwy Bardija został potajemnie zamordowany, a roszczenia nowego króla do tytułu są bezpodstawne, co mogło zagrozić istnieniu całego imperium. We wrześniu 522 roku p.n.e. członek gwardii królewskiej Kambyzesa, Dariusz, zebrał grupę ludzi, aby pochwycić i zgładzić Gaumātę. Zabijając fałszywego króla, Dariusz ocalił imperium Achemenidów i pokornie przyjął koronę jako jego nowy władca, Dariusz Wielki.
W taki oto sposób wydarzenia przedstawił Dariusz. Relacja zachowała się na inskrypcji z Behistun, rozległym opisie jego drogi do władzy, wyrytym na stoku góry Behistun w zachodnim Iranie, w trakcie jego panowania w latach 522–486 p.n.e. Jak na przewrót o takim znaczeniu historycznym dysponujemy zaledwie dwoma źródłami, które mogą służyć za podparcie twierdzeń Dariusza: inskrypcją behistuńską oraz relacją greckiego historyka Herodota o fałszywym Bardiji, zawartą w jego Dziejach z 430 roku p.n.e. Znaczna część relacji Herodota pochodzi bezpośrednio z inskrypcji behistuńskiej, a resztę stanowią fikcyjne ozdobniki, niemające żadnego oparcia w faktach. W wersji Herodota miejsce Gaumāty zajmują dwaj bracia, Patizejtes i Smerdis. Pierwszy z nich odgrywa w tej historii rolę władcy marionetek, który za sprawą kłamstw osadza Smerdisa na tronie. Ich podstęp został odkryty dopiero wówczas, gdy okazało się, że Smerdis, w przeciwieństwie do prawdziwego Bardiji, nie miał uszu.
Wprowadzenie przez Herodota do opowieści dwóch braci oraz śledztwo w sprawie uszu trochę odbierają całej historii wiarygodności. Także relacja Dariusza Wielkiego bynajmniej nie jest wolna od problemów. Historycy usilnie próbują rozwikłać następujące luki w logice: jeśli Kambyzes faktycznie zamordował potajemnie swojego brata w 525 roku p.n.e., to jakim cudem nikt nie zauważył zniknięcia Bardiji oraz w jaki sposób Gaumāta dowiedział się o jego śmierci i z powodzeniem przyjął tożsamość Bardiji? Zabójstwo spadkobiercy imperium byłoby w tamtych okolicznościach czynem niemożliwym do zatuszowania. Jako że wielkimi krokami zbliżała się kampania w Egipcie, w której udział mieli wziąć członkowie rodziny królewskiej, ktoś na pewno zauważyłby i odnotowałby w źródłach zniknięcie Bardiji. Tylko pełnienie obowiązków regenta w innym miejscu zwolniłoby go z obowiązku wzięcia udziału w wyprawie. Również i w takim przypadku jego zniknięcie zapewne pozostawiłoby ślad w zapiskach. Gdyby zaś Bardija faktycznie został zamordowany w tajemnicy, a następnie po trzech latach objawił się na nowo, pod postacią Gaumāty, to zdarzenie takie z pewnością nie przeszłoby bez echa. Bardija był przecież synem Cyrusa i bratem Kambyzesa, a zatem dobrze znaną postacią, której działania nie mogłyby zostać pominięte przez wielu obserwatorów.
KŁAMSTWO ZAWARTE W LEGENDZIE
Inskrypcji z Behistun towarzyszy duży relief ukazujący Dariusza Wielkiego spoglądającego na faravahar – symbol boskości władcy i jego prawa do tronu. U jego stóp leży zgładzona postać, łączona z Gaumātą, co jasno dawało do zrozumienia, że żaden uzurpator nie mógł odebrać władzy prawowitemu królowi.
Co tak naprawdę stało się z Bardiją? Najbardziej prawdopodobna odpowiedź jest bardzo prosta. Nie było żadnego fałszywego Bardiji. Nie został zamordowany w 525 roku p.n.e., a sprawował władzę w Persji jako regent, podczas gdy jego brat walczył w Egipcie. W babilońskich źródłach widnieje informacja, że w 522 roku p.n.e. Bardija miał rozpocząć kampanię przeciwko swojemu bratu, zwanemu „królem Babilonii, królem czterech stron świata”. Miało to mieć miejsce wiosną tamtego roku, na kilka miesięcy przed śmiercią Kambyzesa. Dlaczego zaś Dariusz Wielki wymyślił historię o fałszywym Bardiji? Odpowiedź znowu jest prosta: aby zdobyć władzę. Zarówno Kambyzes, jak i Bardija nie wydali na świat dziedzica, więc w razie śmierci tego drugiego przyszłość imperium achemenidzkiego byłaby zagrożona. Dariusz niemalże na pewno wykorzystał to na własną korzyść i zabił Bardiję, po czym stworzył mit o fałszywym Bardiji, aby unieśmiertelnić swój obraz jako zbawcy imperium i stanąć na jego czele.
I choć ku władzy zaprowadziła go występna ścieżka, to Dariusz zapisał się w historii jako jeden z najwybitniejszych władców imperium achemenidzkiego i jego zwierzchnik w szczytowym okresie ekspansji zarówno terytorialnej, jak i kulturowej. Taki stan rzeczy nie trwał jednak długo. Dziedzic i następca Dariusza, Kserkses, nie potrafił tak sprytnie kłamać jak ojciec, co niewątpliwie przyczyniło się do późniejszego kryzysu imperium.WYBRANA BIBLIOGRAFIA
Joseph Bergin, Hans Broedel, Penny Roberts, William G. Naphy, The ‘Malleus Maleficarum’ and the Construction of Witchcraft: Theology and Popular Belief, Manchester University Press 2004.
Charles M. Brand, Byzantium Confronts the West, 1180–1204, Harvard University Press 1964.
Ian Cobain, The History Thieves: Secrets, Lies and the Shaping of a Modern Nation, Portobello Books 2016.
William Dalrymple, Anarchia. Niepowstrzymany rozkwit Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, przeł. K. Obłucki, Noir Sur Blanc, Warszawa 2022.
Philip Dwyer, Lyndall Ryan, Theatres of Violence: Massacre, Mass Killing and Atrocity Throughout History, Berghahn Books 2012.
Karen Harvey, The Imposteress Rabbit Breeder: Mary Toft and Eighteenth-Century England, OUP Oxford 2020.
Brian Masaru Hayashi, Democratizing the Enemy: The Japanese American Internment, Princeton University Press 2008.
Lynn Hunt, Eroticism and the Body Politic, Johns Hopkins University Press 1991.
Matthew Restall, Seven Myths of the Spanish Conquest, Oxford University Press 2004.
Mark B. Smith, The Russia Anxiety: And How History Can Resolve It, Allen Lane 2019.
Amy Sodaro, Exhibiting Atrocity: Memorial Museums and the Politics of Past Violence, Knowledge Unlatched 2017.
Magda Teter, Blood Libel: On the Trail of an Antisemitic Myth, Harvard University Press 2020.
Camilla Townsend, Piąte słońce. Nowa historia Azteków, przeł. A. Jankowski, Rebis, Poznań 2025.
- Wstęp
- Świat starożytny
- Fałszywy Bardija
- Temistokles i wiadomość do Kserksesa
- Juliusz Cezar. Pierwszy spin doktor
- Cyceron i jego Filipiki
- Arminiusz i bitwa w Lesie Teutoburskim
- Historia sekretna
- Średniowiecze
- Zbrodnie cesarzowej Wu
- Magia i Monmouth
- Upadek Komnenów
- Zdrada templariuszy
- Jeanne i Czarna Flota
- Podróże Jana z Mandeville
- Epoka wczesnonowożytna
- Szymon z Trydentu i kult krwi
- Inkwizycja hiszpańska: zepsucie i zagubienie
- Malleus Maleficarum i początki czarownictwa
- Opowieść o papieżycy Joannie
- Perkin Warbeck: wielki pretendent
- Donacja Konstantyna
- Podbój Azteków
- Henryk VIII, czyli jak przekuć kłamstwo w prawo
- Liczne (naprawdę liczne) kłamstwa Nostradamusa
- Wojna Imjin oraz najgorsze negocjacje pokojowe w historii
- Trzej Dymitrowie
- Afera trucicielska
- Mary Toft, czyli kobieta, która rodziła króliki
- Kłamstwo Mir Dżafara
- Joseph Knight i jego walka o wolność
- Zaginione diamenty Marii Antoniny
- Wiek dziewiętnasty
- Testament Piotra Wielkiego
- Wyimaginowany świat Gregora MacGregora
- Wielkie oszustwo księżycowe
- Abraham Lincoln i narodziny pojęcia mieszania ras
- Największy oszust wszech czasów
- Bismarck i sztuka wywoływania wojen
- USS Maine i wojna słów
- Sprawa Dreyfusa
- Wiek dwudziesty
- Kłamstwo o obozach koncentracyjnych
- Protokoły mędrców Syjonu
- Wojna propagandowa
- Ocenzurowana grypa hiszpanka
- Anna czy Anastazja?
- Walter Duranty i Wielki Głód
- Eksperyment z Tuskegee
- Teatr z Theresienstadt
- Jak zrobić z kogoś zdrajcę: Iva Toguri D’Aquino
- Spisek powszechny
- Operacja Dziedzictwo
- Sprawa sióstr Mirabal
- Dziedzictwo kłamstw o Mỹ Lai
- Katastrofa w Czarnobylu
- Posłowie
- Podziękowania
- Wybrana bibliografiaWSTĘP
Jeśli choć trochę jesteśmy do siebie podobni, to zapewne w dzieciństwie rodzice nauczyli was, że nie wolno kłamać. To dość uniwersalna nauka – kłamstwo jest złe. Nie oznacza to oczywiście, że nie kłamiemy. Wręcz przeciwnie: liczne badania wykazały, że kłamanie stanowi nieodzowną część ludzkiej natury. Któż z nas nigdy nie posłużył się białym kłamstwem, aby kogoś nie zranić lub wykaraskać się z kłopotliwej sytuacji? Mimo to stale powtarzamy naszym dzieciom, że nie wolno kłamać, i to z wielu powodów. Pomijając już kwestie moralne i etyczne, a skupiając się wyłącznie na wymiarze praktycznym, kłamstwo zazwyczaj jest szkodliwym zachowaniem, nad którym traci się kontrolę. Może stworzyć podziały albo wywołać niemożliwy do powstrzymania efekt domina. Skoro kłamstwo może wywrzeć taki wpływ na życie jednego człowieka, to pomyślmy tylko, jak głębokie piętno odcisnęło na historii.
Historia kłamstw to nieodwracalne pasmo zniszczeń i obejmuje wzrosty oraz upadki ideologii, religii czy imperiów. Niniejsza książka opisuje zaledwie pięćdziesiąt takich kłamstw, które niekiedy splatały się ze sobą poprzez stulecia, a innym razem pojawiały się niezależnie, jednak zawsze rozchodziły się echem w historii. Prześledzimy ewolucję kłamstw, poczynając od świata starożytnego i zalążków sztuki politycznych uników i matactw. Średniowiecze ukaże nam trend przepisywania historii w taki sposób, aby pasowała do aktualnej narracji, oraz wykorzystywania literatury do forsowania fałszywych polityk i ideologii. W epoce wczesnonowożytnej ten elementarz kłamstw zaczął wymykać się spod kontroli, przy równoczesnym rozwoju teorii spiskowych i wszechobecnych fałszerstw. Wraz z nadejściem nowych technologii w XIX wieku pojawiają się i rozwijają fałszywe wiadomości (fake news) – od zabawnych mistyfikacji, po katastrofalne i zmieniające świat teksty prasowe. Ostatni etap to XX wiek i kulminacyjny punkt ewolucji kłamstw, naznaczony przez masowe tuszowanie zbrodni w koloniach, wojny propagandowe oraz fałszywe informacje, które doprowadziły do śmierci milionów ludzi.
W pięćdziesięciu rozdziałach natrafimy na jedne z mroczniejszych wydarzeń w dziejach ludzkości. I choć może się wydawać, że wszystko jawi się w najczarniejszych barwach, w tym gąszczu kłamstw zawsze jest jednak promyk nadziei. Odzierając bowiem historię z fałszu, możemy nie tylko lepiej zrozumieć same dzieje, lecz także i bliżej poznać dziedzictwo przeszłości. Książka ta nie jest poświęcona doszukiwaniu się prawdy. To raczej próba rozplątania sieci matactw, w której ona utknęła, a także przekonania się, dlaczego w ogóle w tę sieć obrosła.Fałszywy Bardija
Jedną z najczęściej przywoływanych i wielbionych postaci historii starożytnej jest Dariusz Wielki, trzeci „król królów” z dynastii Achemenidów. Za jego panowania achemenidzkie imperium perskie rozciągnęło się poza swój irański rdzeń, obejmując tereny Azji Zachodniej, Kaukazu, Bałkanów oraz niektóre obszary Azji Środkowej i Egiptu. Jako monarcha, który skonsolidował potęgę i bogactwa imperium, utrzymał tolerancję religijną i połączył ze sobą zdobyte ziemie, Dariusz był jednym z nielicznych władców, którzy rzeczywiście zasłużyli na przydomek „wielki”. Tyle że w jego historii tkwi jedno, ale za to wielkie kłamstwo. Nie był bowiem trzecim królem królów – był czwartym. Sposób, w jaki wyeliminował tego zapomnianego suzerena, a następnie usunął jego prawa do tronu z pamięci historycznej, mówi nam wiele o tym, jakim władcą naprawdę był Dariusz.
Imperium perskie Achemenidów powstaje mniej więcej w 550 roku p.n.e. i rozwija się dzięki sukcesom Cyrusa Wielkiego, który w ciągu niemalże trzydziestu lat rządów, od 559 do 530 roku p.n.e., zdołał podbić Medów, Lidię oraz imperium nowobabilońskie. Aby zapewnić powstającemu potężnemu imperium dalszy rozwój, Cyrus musiał wybrać na następcę jednego ze swoich dwóch synów, Kambyzesa lub Bardiję. Niewątpliwie to ten drugi odznaczał się większą gotowością do przejęcia rządów. Kambyzes znany był ze swojej porywczości, był jednak starszym synem, więc gdy Cyrus zmarł w 530 roku p.n.e., to on zasiadł na tronie jako Kambyzes II. Początkowo wszystko układało się pomyślnie. Choć Kambyzes przejawiał skłonności do despotyzmu, to pierwsze lata rządów upłynęły w spokoju. Wszystko zmieniło się wraz z jego planowaną inwazją na Egipt. Kambyzes oznajmił, że nawiedzały go prorocze wizje, w których Bardija przejmował kontrolę nad jego imperium. Kambyzes, zamiast potraktować te majaki jako zwykłe sny lub przynajmniej sprawdzić ich zasadność, odrzucił wszelki rozsądek i nakazał w tajemnicy zamordować swojego brata oraz zatuszować jego śmierć. Po udanym zabójstwie Kambyzes odzyskał jasność umysłu i ruszył na podbój Egiptu.
Tyle że bratobójstwo pociąga za sobą konsekwencje. W przypadku Kambyzesa problem polegał na tym, że gdy zmarł w 522 roku p.n.e., zabrakło bezpośredniego następcy tronu. Gdy zatem pojawiła się okazja do zdobycia władzy, zjawił się nietypowy pretendent – Bardija. Rzecz jasna, nie ten prawdziwy Bardija, ale oszust pod postacią maga Gaumāty, który na początku 522 roku p.n.e. zaczął się podawać za następcę tronu. W czasie, gdy Kambyzes przebywał w Egipcie, fałszywy Bardija pojawił się w Persji i zaczął gromadzić zwolenników przeciwko swojemu „bratu”. Wywołało to bunt, który jednak szybko upadł po śmierci Kambyzesa i przyjęcia korony króla królów przez uzurpatora Bardiję. Dla ludzi z najbliższego otoczenia Kambyzesa II było to niedopuszczalne złamanie praw – wiedzieli, że prawdziwy Bardija został potajemnie zamordowany, a roszczenia nowego króla do tytułu są bezpodstawne, co mogło zagrozić istnieniu całego imperium. We wrześniu 522 roku p.n.e. członek gwardii królewskiej Kambyzesa, Dariusz, zebrał grupę ludzi, aby pochwycić i zgładzić Gaumātę. Zabijając fałszywego króla, Dariusz ocalił imperium Achemenidów i pokornie przyjął koronę jako jego nowy władca, Dariusz Wielki.
W taki oto sposób wydarzenia przedstawił Dariusz. Relacja zachowała się na inskrypcji z Behistun, rozległym opisie jego drogi do władzy, wyrytym na stoku góry Behistun w zachodnim Iranie, w trakcie jego panowania w latach 522–486 p.n.e. Jak na przewrót o takim znaczeniu historycznym dysponujemy zaledwie dwoma źródłami, które mogą służyć za podparcie twierdzeń Dariusza: inskrypcją behistuńską oraz relacją greckiego historyka Herodota o fałszywym Bardiji, zawartą w jego Dziejach z 430 roku p.n.e. Znaczna część relacji Herodota pochodzi bezpośrednio z inskrypcji behistuńskiej, a resztę stanowią fikcyjne ozdobniki, niemające żadnego oparcia w faktach. W wersji Herodota miejsce Gaumāty zajmują dwaj bracia, Patizejtes i Smerdis. Pierwszy z nich odgrywa w tej historii rolę władcy marionetek, który za sprawą kłamstw osadza Smerdisa na tronie. Ich podstęp został odkryty dopiero wówczas, gdy okazało się, że Smerdis, w przeciwieństwie do prawdziwego Bardiji, nie miał uszu.
Wprowadzenie przez Herodota do opowieści dwóch braci oraz śledztwo w sprawie uszu trochę odbierają całej historii wiarygodności. Także relacja Dariusza Wielkiego bynajmniej nie jest wolna od problemów. Historycy usilnie próbują rozwikłać następujące luki w logice: jeśli Kambyzes faktycznie zamordował potajemnie swojego brata w 525 roku p.n.e., to jakim cudem nikt nie zauważył zniknięcia Bardiji oraz w jaki sposób Gaumāta dowiedział się o jego śmierci i z powodzeniem przyjął tożsamość Bardiji? Zabójstwo spadkobiercy imperium byłoby w tamtych okolicznościach czynem niemożliwym do zatuszowania. Jako że wielkimi krokami zbliżała się kampania w Egipcie, w której udział mieli wziąć członkowie rodziny królewskiej, ktoś na pewno zauważyłby i odnotowałby w źródłach zniknięcie Bardiji. Tylko pełnienie obowiązków regenta w innym miejscu zwolniłoby go z obowiązku wzięcia udziału w wyprawie. Również i w takim przypadku jego zniknięcie zapewne pozostawiłoby ślad w zapiskach. Gdyby zaś Bardija faktycznie został zamordowany w tajemnicy, a następnie po trzech latach objawił się na nowo, pod postacią Gaumāty, to zdarzenie takie z pewnością nie przeszłoby bez echa. Bardija był przecież synem Cyrusa i bratem Kambyzesa, a zatem dobrze znaną postacią, której działania nie mogłyby zostać pominięte przez wielu obserwatorów.
KŁAMSTWO ZAWARTE W LEGENDZIE
Inskrypcji z Behistun towarzyszy duży relief ukazujący Dariusza Wielkiego spoglądającego na faravahar – symbol boskości władcy i jego prawa do tronu. U jego stóp leży zgładzona postać, łączona z Gaumātą, co jasno dawało do zrozumienia, że żaden uzurpator nie mógł odebrać władzy prawowitemu królowi.
Co tak naprawdę stało się z Bardiją? Najbardziej prawdopodobna odpowiedź jest bardzo prosta. Nie było żadnego fałszywego Bardiji. Nie został zamordowany w 525 roku p.n.e., a sprawował władzę w Persji jako regent, podczas gdy jego brat walczył w Egipcie. W babilońskich źródłach widnieje informacja, że w 522 roku p.n.e. Bardija miał rozpocząć kampanię przeciwko swojemu bratu, zwanemu „królem Babilonii, królem czterech stron świata”. Miało to mieć miejsce wiosną tamtego roku, na kilka miesięcy przed śmiercią Kambyzesa. Dlaczego zaś Dariusz Wielki wymyślił historię o fałszywym Bardiji? Odpowiedź znowu jest prosta: aby zdobyć władzę. Zarówno Kambyzes, jak i Bardija nie wydali na świat dziedzica, więc w razie śmierci tego drugiego przyszłość imperium achemenidzkiego byłaby zagrożona. Dariusz niemalże na pewno wykorzystał to na własną korzyść i zabił Bardiję, po czym stworzył mit o fałszywym Bardiji, aby unieśmiertelnić swój obraz jako zbawcy imperium i stanąć na jego czele.
I choć ku władzy zaprowadziła go występna ścieżka, to Dariusz zapisał się w historii jako jeden z najwybitniejszych władców imperium achemenidzkiego i jego zwierzchnik w szczytowym okresie ekspansji zarówno terytorialnej, jak i kulturowej. Taki stan rzeczy nie trwał jednak długo. Dziedzic i następca Dariusza, Kserkses, nie potrafił tak sprytnie kłamać jak ojciec, co niewątpliwie przyczyniło się do późniejszego kryzysu imperium.WYBRANA BIBLIOGRAFIA
Joseph Bergin, Hans Broedel, Penny Roberts, William G. Naphy, The ‘Malleus Maleficarum’ and the Construction of Witchcraft: Theology and Popular Belief, Manchester University Press 2004.
Charles M. Brand, Byzantium Confronts the West, 1180–1204, Harvard University Press 1964.
Ian Cobain, The History Thieves: Secrets, Lies and the Shaping of a Modern Nation, Portobello Books 2016.
William Dalrymple, Anarchia. Niepowstrzymany rozkwit Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, przeł. K. Obłucki, Noir Sur Blanc, Warszawa 2022.
Philip Dwyer, Lyndall Ryan, Theatres of Violence: Massacre, Mass Killing and Atrocity Throughout History, Berghahn Books 2012.
Karen Harvey, The Imposteress Rabbit Breeder: Mary Toft and Eighteenth-Century England, OUP Oxford 2020.
Brian Masaru Hayashi, Democratizing the Enemy: The Japanese American Internment, Princeton University Press 2008.
Lynn Hunt, Eroticism and the Body Politic, Johns Hopkins University Press 1991.
Matthew Restall, Seven Myths of the Spanish Conquest, Oxford University Press 2004.
Mark B. Smith, The Russia Anxiety: And How History Can Resolve It, Allen Lane 2019.
Amy Sodaro, Exhibiting Atrocity: Memorial Museums and the Politics of Past Violence, Knowledge Unlatched 2017.
Magda Teter, Blood Libel: On the Trail of an Antisemitic Myth, Harvard University Press 2020.
Camilla Townsend, Piąte słońce. Nowa historia Azteków, przeł. A. Jankowski, Rebis, Poznań 2025.
więcej..
