Imperium gniewu - ebook

WPROWADZENIE

Opisywanie putinowskiej Rosji przypomina oglądanie rozległej panoramy przez dziurkę od klucza. Reportaże i opracowania poświęcone temu tematowi mają cechę wspólną: autorzy i autorki zawierają z czytelnikami swoistą umowę dopuszczającą skróty, uproszczenia oraz fragmentaryczność. W innym wypadku nie mogłaby powstać jakakolwiek książka, ponieważ pojedyncza publikacja nie jest w stanie pomieścić takiego poziomu złożoności.

Mówimy wszak o państwie, w którym trudno jednoznacznie określić obowiązujący ustrój, gdzie „oficjalne” wyjaśnienia nie muszą mieć nic wspólnego ze stanem faktycznym, a zupełnie normalnym zjawiskiem jest jednoczesne funkcjonowanie kilku, czasem nawet kilkunastu linii narracyjnych, często stojących ze sobą w jawnej sprzeczności. O państwie zamieszkanym przez ponad sto dziewięćdziesiąt narodowości i grup etnicznych o różnych uwarunkowaniach kulturowych i odmiennych celach, komunikujących się w przeszło dwustu trzydziestu językach i dialektach. Co więcej, o państwie, w którym znaczna większość najciekawszych spraw mieści się – ku utrapieniu badaczy – w granicach definicji tajemnicy państwowej lub wojskowej i została utajniona. Intrygująca dokumentacja spoczywa zamknięta na cztery spusty w miejscu, do którego nie sposób się dostać.

Jakby tego było mało, w putinowskiej Rosji nieustannie miesza się wielość głosów, niekonsekwencji i skrajnie odmiennych doświadczeń, splatają się rozmaite antynomie oraz konflikty interesów. Aby oddać ten obraz, choćby w przybliżeniu, należałoby zaprosić setki dziennikarzy, naukowców, badaczy, pasjonatów, podróżników, analityków i artystów – osób o różnych wrażliwościach i perspektywach. Każda z nich zobaczyłaby inną Rosję, a dzieło powstałe na podstawie ich relacji liczyłoby dziesiątki tomów i mimo to wciąż nie wyczerpywałoby tematu.

W niniejszej książce opisałam siedemnaście zjawisk charakterystycznych dla imperium pod rządami Putina. Niektóre z nich są innowacyjne, inne stanowią modyfikacje mechanizmów z epoki radzieckiej, część zaś występuje od niepamiętnych czasów, przy czym w ostatnich latach została udoskonalona. Każde z wybranych zjawisk przypomina element układanki rzucający światełko na niewielki wycinek funkcjonowania atomowego mocarstwa zmagającego się z zatrzęsieniem przedziwnych problemów.ROZDZIAŁ 1 KULT WODZA

Rosja nieustannie zmaga się z zatrzęsieniem przedziwnych problemów, o których reszta świata nie ma najmniejszego pojęcia. Na przykład w sierpniu 2002 roku władze Władywostoku wprowadziły w mieście bezwzględny zakaz sprzedaży słoneczników¹. Za jego złamanie groziła wysoka grzywna, a nawet areszt. Zagadka brzmi: dlaczego? Mało kto potrafi ją rozwiązać, choćby długo się głowił.

Otóż w sierpniu 2002 roku Władimir Putin zapowiedział się we Władywostoku z wizytą. Miasto wysprzątano i wypolerowano na błysk. Traf chciał, że akurat był sezon na słoneczniki; dzieci z zapałem skubały pestki, a łupiny rzucały pod nogi. Podobnie zachowywali się mniej porządni dorośli. Lokalne władze, obawiając się, że świeżo wypucowane ulice ponownie trzeba będzie wysprzątać, postanowiły zadziałać prewencyjnie. Zakazały sprzedaży słoneczników, by uniknąć uciążliwego zamiatania.

W tym samym miesiącu Putin miał odwiedzić Chabarowsk. Tam również działy się ciekawe rzeczy. Badający sprawę dziennikarz donosił: „Wokół centrum biznesowego Parus, gdzie planował zatrzymać się prezydent, pośpiesznie wymieniono asfalt i przystrzyżono trawniki. Właściciele sklepów położonych wzdłuż głównych ulic Chabarowska otrzymali od administracji miasta nakaz wyremontowania fasad budynków”². Osoby pamiętające czasy radzieckie i malowanie trawy na zielono miały wrażenie, że przypadkiem trafiły do wehikułu czasu.

Mechanizm zakłamywania rzeczywistości działał w dwie strony: Putin miał oglądać Rosję lepszą niż faktycznie istniejąca, Rosja miała oglądać Putina lepszego od oryginału. Na początku jego pierwszej prezydentury media budowały wizerunek zwykłego, skromnego, pracowitego człowieka. Badacze wymieniają określenia takie jak: przyjaciel zwierząt, wierny zasadom religii prawosławnej, sportowiec, judoka³.

Czasami kult wodza rodził się oddolnie, z inicjatywy obywateli. Rosyjski reporter Dmitrij Jeżkow w książce zatytułowanej _Putin. Dlaczego się takim stał?_ opisał symptomatyczną historię. Wydarzyła się we wsi Izborsk, w obwodzie pskowskim. Znajduje się tam niezwykle cenny zabytek – dobrze zachowana, ogromna i jedna z najstarszych w kraju ruskich twierdz. Odwiedziły ją tłumy, między innymi prezydent. W 2000 roku w miejscowości otwarto nową atrakcję turystyczną o nazwie _Wycieczka po miejscach pobytu prezydenta Władimira Władimirowicza Putina w Izborsku_⁴. Bilet kosztował wówczas czterdzieści pięć rubli, a pokonanie wytyczonej trasy trwało półtorej godziny, ponieważ dokładnie tyle czasu spędził w Izborsku wódz.

Jeżkow relacjonował: „Przewodnik prowadził turystów po _Szlaku Putina_ i opowiadał, co robił prezydent: jak oglądał starą twierdzę, jak gawędził z miejscowymi kobietami, poczęstował się ogórkami małosolnymi, zjadł bliny, pomyślał życzenie pod specjalnym drzewem i pił wodę ze źródła”⁵. W rezultacie przyjezdni, zamiast oglądać pierwszej klasy zabytek i poznawać fascynujące dzieje Izborska, zdobywali wiedzę zreferowaną powyżej, jakby to właśnie wizyta Putina czy jedzenie przez niego ogórków były najważniejszymi wydarzeniami w historii osady starszej od Moskwy, bo liczącej sobie ponad tysiąc sto lat.

Wycieczki „po putinowskich miejscach” zaczęto organizować również w kilku syberyjskich obwodach⁶. Turystów prowadzono tam, gdzie prezydent wypoczywał, kąpał się, łapał ryby lub polował. Trend podchwyciły liczne biura podróży, które oferują ekspedycje polegające dosłownie na tym, żeby przedzierać się przez krzaki tam, gdzie Putin przedzierał się przez krzaki. Klienci oddają się temu zajęciu z prawdziwą pasją. Przeżywają tak silne emocje, że nie chcą oglądać zabytków czy wypoczywać w luksusowych kurortach. Jedna z uczestniczek wydarzenia zrecenzowała je następująco: „To były najwspanialsze dni w moim życiu! Każdemu życzę tak cudownych wakacji”.

Niektóre elementy kultu wodza budzą zdumienie, gdyż przypominają karykaturę samych siebie. Trudno opędzić się od myśli, że scenariusze wydarzeń pisała opozycja, pragnąca wyśmiać zjawisko poprzez doprowadzenie go do piramidalnego absurdu. Idealny przykład stanowi sekta o nazwie Zmartwychwstała Ruś. Organy ścigania ujawniły jej istnienie w 2007 roku, w wiosce pod Niżnym Nowogrodem. Członkowie sekty wywiesili portret Putina w cerkiewnym ikonostasie i modlili się do prezydenta jak do świętego⁷. Uważali Kościół prawosławny za heretycki, gdyż nie podzielał ich uwielbienia.

Cztery lata później Rosyjski Kościół Prawosławny przestrzegał wiernych przed rozrastającym się ruchem, który nazwał sektą czcicieli Putina. W lokalnym serwisie pisano: „Członkowie sekty w swoich modlitwach proszą, aby ocalił kraj przed zbliżającą się apokalipsą. Są przekonani, że w jednym ze swoich przeszłych żyć Władimir Putin był apostołem Pawłem”⁸.

Sekta posiadała własną cerkiew. Urządziła w niej oficjalną siedzibę. Na czele ruchu stała dawna dyrektorka oddziału kolei, swego czasu aresztowana za oszustwo. Po wyjściu z więzienia zajęła się działalnością nadprzyrodzoną. Jedna z miejscowych kobiet opowiadała: „Ludzie się do niej garną. Teraz troszkę mniej, ale zdarzało się, że cała droga była zastawiona samochodami. Same zagraniczne marki, z rejestracjami z różnych regionów”⁹. Charyzmatyczna przywódczyni odprawiała nabożeństwa, opowiadała skrajne niedorzeczności – na przykład, że zna Putina od X wieku naszej ery, kiedy to był księciem Nowogrodu i wprowadził chrześcijaństwo na Rusi. Nikt nie mógł przewidzieć, co jeszcze wymyśli, więc służby ukróciły działalność sekty.

Osobliwa organizacja była pierwszą jaskółką przyszłych wydarzeń.

Dział „Artykuły biurowe” w moskiewskiej księgarni. 2006 rok

Vladimir Menkov, CCBY-SA 3.0

Rosyjscy naukowcy zaczęli zastanawiać się nad kultem jednostki. Zagadnienie poruszono między innymi na łamach periodyku „Nauki humanistyczne”. Autor jednego z artykułów, Wiaczesław Wiktorow, prognozował: „Co się tyczy współczesnej Rosji, to prawdopodobieństwo odrodzenia się kultu jednostki pozostaje realne. Filary rosyjskiej władzy autorytarnej zachowały się dzięki specyficznej rosyjskiej mentalności, aparatowi biurokratycznemu, sakralizacji osobowości władcy, ochronie zapewnianej mu przez oficjalne środki masowego przekazu, wiernopoddańczemu nastawieniu części elity politycznej, ekonomicznej, naukowej, literackiej i artystycznej”¹⁰. Nie da się ukryć, że wszystkie powyższe czynniki dołożyły swój kamyczek do ogródka.

Od początku pierwszej prezydentury kraj został zasypany gadżetami z Putinem. Wraz z rozwojem handlu internetowego część stoisk zniknęła z ulic, a sprzedaż przeniosła się do sieci, gdzie kwitnie do dziś. W Yandex Market i w popularnym serwisie zakupowym ozon.ru można znaleźć nieprzebrane mrowie tematycznych artefaktów. Mieszkańcy Federacji Rosyjskiej kupują je na potęgę, ustawiają w domach jako dekoracje, wręczają bliskim w prezencie.

Za trzysta rubli można nabyć okładkę na paszport ze zdjęciem Putina i napisami: „Granica Rosji nigdzie się nie kończy” lub „Rosja graniczy, z kim chce”. Ogromną popularnością cieszą się kubki ze zdjęciem prezydenta, cytatem z jego przemówienia albo sentencją typu „Putin ma zawsze rację”. Kosztują około czterystu rubli, ze spodeczkiem nieco więcej. Egzemplarze zmieniające kolor po zetknięciu z wrzątkiem to wydatek rzędu siedmiuset rubli.

Wzorów do wyboru jest grubo ponad setka. Między innymi fotografia Putina bez koszulki jadącego wierzchem na niedźwiedziu, w otoczeniu kropli rozbryzganej wody. Ta grafika stała się swoistym symbolem narodowym. Wydaje się, że inspiracją mógł być obraz _Napoleon przekraczający Przełęcz Świętego Bernarda_, być może Aleksander Wielki przekraczający rzekę Hydaspes lub Washington przekraczający rzekę Delaware.

Pewne jest, że dowolny przedmiot zyskuje na wartości po umieszczeniu na nim zdjęcia wodza.

Czasami projektanci tracą zdolność zdroworozsądkowej oceny swoich dzieł; wątpliwości mogą wzbudzać, na przykład, walonki z portretem Putina. Popularne rosyjskie obuwie to wyjątkowo nietrafione miejsce do eksponowania twarzy przywódcy. Na syberyjskiej i uralskiej prowincji mieszkańcy wiosek zakładają walonki do pracy w gospodarstwie. Zostawiają je przed drzwiami wejściowymi i nie przechowują w domach razem z innymi butami. Decyzja nie dziwi. Walonki używane na wsiach są wiecznie upaprane w brązowym błocie lub jeszcze gorszej substancji o analogicznej barwie, którą również można znaleźć w chlewie. Pod rządami Stalina pomysłodawca umieszczania twarzy wodza na walonkach w try miga trafiłby do łagru za znieważanie władzy.

Chiński serwis AliExpress jest bardzo aktywny w Rosji: skrupulatnie bada rynek, analizuje i doskonale zna potrzeby konsumentów. Nic dziwnego, że oferuje wiele gadżetów z wizerunkiem Putina. Chińscy projektanci są kreatywni, więc sporo rosyjskich serwisów kopiuje ich pomysły. Zainteresowaniem klientów cieszą się matrioszki. Z dużego Putina wychodzi mniejszy. Można również zakupić wersje z poprzednikami wodza. W tym wypadku z Putina wychodzi Jelcyn, z niego Gorbaczow i tak dalej – aż do Breżniewa.

Rosyjskie platformy handlowe mają tych samych dostawców, naśladują jedna drugą, dlatego trudno stwierdzić, kto pierwszy wprowadził na rynek najbardziej kontrowersyjne gadżety. Z pewnością należą do nich zawieszki na lusterka samochodowe przedstawiające sylwetki różnych przeciwników Putina z sinymi twarzami. Sama zawieszka została wykonana ze sznurka i trzyma figurkę za szyję na pętli wisielczej.

Sporym zainteresowaniem kupujących cieszą się obrazki przedstawiające Putina i Miedwiediewa w łaźni. Panowie siedzą przy stole, pozawijani w prześcieradła niczym w rzymskie togi. Są nienaturalnie umięśnieni. Przypominają zażywających relaksu gladiatorów, którzy przed chwilą wyłapali z areny lwy gołymi rękami. Obrazek spodobał się Rosjanom, chętnie wieszają go w łazienkach lub saunach.

W 2007 roku przeprowadzano badanie opinii publicznej dotyczące męskości. Respondentów zapytano, kto ich zdaniem jest prawdziwym mężczyzną na rosyjskiej scenie politycznej. Wygrał Putin, pozostawiwszy rywali daleko w tyle¹¹. W sklepach internetowych można zaobserwować interesujące zjawisko: gadżety z niekompletnie ubranym, ociekającym testosteronem Putinem często są niedostępne, wyprzedane, a klienci muszą czekać na dostawę. Z recenzji wynika, że to nie kobiety je kupują, ale mężczyźni. Chwalą się nabytkami w mediach społecznościowych. Pokazują zdjęcia pomieszczeń, w których zawiesili wizerunki wodza nad łóżkiem lub biurkiem. Piszą, że lubią patrzeć na prezydenta, gdyż dodaje im odwagi, motywuje do pracy nad sobą oraz do uprawiania sportu.

Jednak najpopularniejszy gadżet to koszulki. Sprzedają się jak świeże bułeczki, mimo że kosztują co najmniej tysiąc rubli. Yandex Market oferuje setki wzorów do wyboru, na przykład z napisem: „Kto ma Putina, ten ma rację” lub ze zdjęciem prezydenta w stroju do karate z czarnym pasem i hasłem: „Wowa może wszystko”. Można skompletować obraz na ścianę, koszulkę, poszewkę na poduszkę, kubek – z tym samym zdjęciem. Oferta jest ogromna: Putin na leżaku, na koniu, na niedźwiedziu, z szachami, nad talerzem blinów, na spadochronie, za sterami myśliwca, z kieliszkiem wódki, z wilkiem, z tygrysem syberyjskim, na wilku, na tygrysie, przy ognisku, w garniturze, w kożuchu, w koszulce, bez koszulki, na szczycie góry, na czołgu i z antycznymi amforami.

Nad tymi ostatnimi warto się chwilę zatrzymać. Nie wzięły się znikąd. Według prorządowych mediów rosyjskich w sierpniu 2011 roku Putin uczył się nurkować w Zatoce Tamańskiej. Po dziesięciu minutach wypłynął, trzymając w dłoniach dwie znakomicie zachowane starożytne amfory, które przypadkiem odnalazł na dnie. Również przypadkiem przy pomoście stał fotograf i uwiecznił wydarzenie. I tak się szczęśliwie złożyło, że tuż obok pracowała ekspedycja archeologiczna. Z marszu oceniła wiek naczyń na piętnaście wieków.

Zabawę zepsuł rzecznik prasowy prezydenta Dmitrij Pieskow. Ewidentnie stracił cierpliwość do referowania szytej grubymi nićmi opowiastki. Poinformował, że starożytne amfory zostały podłożone, a wszystko wymyślił jeden z archeologów i nie ma czym się ekscytować¹². Archeolodzy zaprzeczali. W rozmowie z BBC twierdzili, że Pieskowa nie było na miejscu, więc nie może mieć wiedzy o podłożeniu amfor, a Putin naprawdę je znalazł¹³. Kłótnia trwała tak długo, aż ludzie zobojętnieli na ostateczne ustalenia i mieli serdecznie dość historii o wyławianiu antycznych skorup z Zatoki Tamańskiej.

Wyłowienie amfor w Zatoce Tamańskiej

Premier.gov.ru, CCBY 4.0

Kto uważnie śledzi wieści z Rosji, zauważy pewną nietypową prawidłowość: z trudnych do wyjaśnienia powodów pojawienie się Putina przy dowolnym akwenie niemal zawsze generuje nowiny o niesłychanym wyczynie. W 2013 roku Putin, Dmitrij Miedwiediew i ówczesny minister obrony Siergiej Szojgu pojechali na Syberię. Agencja TASS poinformowała, że wypoczywali nad wodą, kąpali się, a Putin złapał na spinning szczupaka ważącego dwadzieścia jeden kilogramów¹⁴.

Co parę lat powstaje piosenka na temat wodza. Najpopularniejszy, bardzo nieskomplikowany pod względem muzycznym utwór _Takiego jak Putin_ nagrano w 2002 roku. Wokalistki śpiewały o chłopaku, który wdał się w bójkę i zachowywał skandalicznie. Dlatego go „przegoniły” i teraz chcą „takiego jak Putin”. Na teledysku widać sobowtóra prezydenta, Anatolija Gorbunowa. Przez kilka lat utwór dość często emitowała rosyjska stacja MTV.

Niebawem Aleksiej Wisznia, inżynier dźwięku znany głównie z pracy dla rosyjskiego zespołu rockowego Kino, zaczął podkładać muzykę pod pocięte przemówienia Putina. Wykorzystywał nagrania wykonane na Kremlu. Najpopularniejsza aranżacja bazuje na konferencji prasowej ze stycznia 2006 roku. Rozpoczyna ją wypowiedź redaktora telewizji NTV, proszącego, aby Putin podzielił się przemyśleniami o osobie mogącej zostać prezydentem Rosji. W odpowiedzi pada:

Kto mógłby być prezydentem? No kto może być?

Ja!

Dlatego, że nikt inny nie chce wyciągać kasztanów z ognia.

Potrzebujemy silnej władzy. Silnej prezydenckiej władzy.

Kto może być prezydentem?

Ja!

Nikt nie jest przeciw, wszyscy są za¹⁵.

Wadim, rosyjski opozycjonista na emigracji, relacjonuje:

– Przed wyborami w 2012 roku powstały piosenki takie jak _Dzięki Ci, Boże, za Władimira_ i _Putin – wysłannik niebios_. Tytuły znakomicie komponują się z treścią. W zasadzie streszczają główne przesłanie. To równie nieświadomy, co miły gest w stronę ludzi, którzy chcą wiedzieć, o czym są rosyjskie hity muzyczne, lecz nie znajdują sił na to, żeby ich słuchać.

Zimą 2012 roku w Moskwie wykonano zdjęcia demonstracji, które krążyły wśród opozycji, wzbudzając silne emocje. W kraju trwały protesty przeciwko oszustwom wyborczym. W kontrze pojawiły się prorządowe wiece. Miały dowodzić, że wybory wcale nie zostały sfałszowane. Demonstranci z transparentem „Putin – nasz wybór” zebrali się pod billboardem, na którym napisano: „Nawet jeśli człowieka nie można wyleczyć, nie oznacza to, że nie potrzebuje pomocy”.

Wadim wyjaśnia:

– Kto to zobaczył, prychał śmiechem. Cała Rosja na jednym obrazku. Później dowiedzieliśmy się, że hasło na billboardzie pochodziło z kampanii społecznej na rzecz hospicjów, więc kpiny wydały się mocno niestosowne. Pomyślałem, że dopiero z uwzględnieniem kontekstu mamy Rosję na jednym obrazku. Nieustająco nie wiadomo, czy się śmiać, czy płakać. Jedno i drugie będzie nie na miejscu. Tragikomedia w czystej formie, z cierpieniem w tle.

Tymczasem kult wodza trwał w najlepsze. Ilustrator Wasilij Pieskow stworzył karykaturę przedstawiającą Rosjanina nad krzyżówką. Rozwiązanie wszystkich haseł brzmiało „Putin”. Krzyżowało się przy różnych literach.

Aleksandr Prochanow, publicysta, redaktor naczelny gazety „Zawtra”, który przez lata badał karierę polityczną prezydenta, napisał w swojej poświęconej zagadnieniu książce: „Przede wszystkim _public relations_. Jest go dużo. Putin w samolocie. Putin ratuje tonących. Putin przyjmuje poród. Putin w synagodze. Putin z wizytą u papieża jeździ na łyżwach. »Pijarowcy« o wysokich kwalifikacjach, nieustępujących makijażystom w kostnicy”¹⁶.

Niektóre kampanie wizerunkowe zaskakują. W 2012 roku okazało się, że Władimira Władimirowicza poważnie frapuje los białych żurawi, których pisklęta „wykluwano” i hodowano w rezerwacie. W sztucznych warunkach młodym brakowało rodziców mogących im wskazać, dokąd należy odlecieć na zimę i jak to zrobić. Małym żurawiom pomagali ludzie. Zakładali białe kombinezony, odtwarzali nagrania donośnych dźwięków wydawanych przez dorosłe osobniki i poruszali się na motolotni. Młode brały ich za przewodników stada. Podążały za nimi do miejsc, w których mogły bezpiecznie przezimować. Wcześniej jednak należało pokrążyć z maluchami nad rezerwatem, by nauczyły się latać. I właśnie tym postanowił zająć się prezydent.

Dziennikarzy w wielu krajach połączył wspólny dylemat: jak zatytułować artykuł o tym wydarzeniu? _Putin stał się „żurawiem alfa” i ruszył w przestworza_ – donosił polski serwis. _Po jaką cholerę najważniejszy polityk wydurnia się z żurawiami?! Co to ma być?!_ – pytał w nagłówku rosyjski bloger. _Putin wzbił się w powietrze, aby poprowadzić lot żurawi_ – napisała amerykańska agencja informacyjna.

Redakcja „Deutsche Welle” w artykule _Leciał Putin w białej szacie_ przytoczyła opinie rosyjskich publicystów. Między innymi: „Putin prowadzący za sobą stado żurawi… Cóż, tego nie da się potraktować poważnie. Pomyślałbym, że to _fake_, ale _news_ rozprzestrzenia się podejrzanie szybko. Czy jego ludzie od PR poszaleli? Nasz prezydent jest samcem alfa wśród żurawi?”¹⁷. Niektórzy nie kryli zniesmaczenia: „Kiedy zobaczyłem w internecie pierwsze doniesienia o tym, że Putin przebiera się za żurawia, sądziłem, że ktoś się wygłupia. Najwyższa polityka Federacji Rosyjskiej ostatecznie przekształciła się w karnawał. Tylko trochę głupio żartować z szefa junty”¹⁸.

Niewątpliwym plusem wydarzenia było zwrócenie uwagi na ochronę przyrody, choć podsumowująca statystyka nie powala na kolana. Według BBC „Władimir Putin odbył trzy loty: pierwszy zapoznawczy oraz dwa z ptakami. Początkowo za motolotnią Putina podążył tylko jeden żuraw. W kolejnym przelocie za lotnią pofrunęło już pięć białych żurawi, ale trójka została z tyłu po wykonaniu kilku okrążeń”¹⁹.

W trakcie ostatniego lotu doszło do wypadku w bliżej nieznanych okolicznościach, w wyniku którego Putin najprawdopodobniej lekko uszkodził sobie kręgosłup. Szczegóły wydarzenia nie zostały podane do publicznej wiadomości.

Z okazji sześćdziesiątych urodzin prezydenta powstał Komitet Narodowy +60, zajmujący się organizacją jubileuszu. W późniejszych latach komitet występował z wieloma inicjatywami bezpośrednio związanymi z głową państwa. Wielokrotnie zwracał się do patriarchy Cyryla z prośbą o przyśpieszoną kanonizację i uznanie Putina za świętego. Apelował, aby po śmierci wodza jego zwłoki natychmiast przeznaczyć na potrzeby procesu kanonizacyjnego. Argumentował: „Najnowsze dane WCIOM wyraźnie wykazują, że 90% ludności kraju uważa prezydenta Federacji Rosyjskiej za podporę i nadzieję w ziemskim życiu, a blisko 100% prawosławnych codziennie modli się o jego zdrowie i pragnie, aby był dożywotnim przywódcą Wielkiej Rosji! Nie jest tajemnicą, że tytaniczne siły do opieki nad ojczyzną otrzymuje od Boga”²⁰.

Propozycja uzyskała poparcie wielu obywateli. Niektórzy postanowili pójść o krok dalej. Wprawdzie Kościół prawosławny nie przewiduje uznania za świętą osoby żyjącej, ale pojawili się zwolennicy zrobienia wyjątku. Stali na stanowisku, że skostniałe prastare procedury nie przewidziały istnienia tak znamienitego człowieka, więc trzeba je odświeżyć, aby nadążały za potrzebami nowych czasów.

W 2016 roku ukazała się publikacja zatytułowana _Władimir Putin – geniusz świata. Wiersze_. W większości księgarni internetowych doczekała się wysokich ocen od czytelników, dziewięciu, a nawet dziesięciu gwiazdek na dziesięć możliwych. Zebrała noty wyższe niż poezja Lermontowa. Ba, lepsze nawet niż dzieła Puszkina. Można w niej wyczytać, co następuje:

Kłaniajcie się nisko Rosji:

Władimir Putin was ocali²¹.

W 2017 roku w Moskwie otwarto wystawę malarstwa _SuperPutin_, prezentującą rozmaite portrety prezydenta, między innymi w pelerynach superbohaterów²². Świat odebrał wizerunki jako prześmiewcze memy, Rosjanie traktowali je z absolutną powagą.

Na łamy rosyjskich czasopism naukowych ponownie trafiła kwestia kultu jednostki. Zasadniczo autorzy zgadzali się, że w ich kraju istnieje kult Putina. Mechanizm zjawiska porównywali jednak nie tyle z czasami radzieckimi, ile ze znacznie wcześniejszymi – kultu carów, pomazańców Bożych. Ich władzę sakralizowano, co w praktyce uniemożliwiało kwestionowanie imperatorskich decyzji. Wszak żaden z poddanych nie miał takiego tupetu, by dyskutować z jaśnie oświeconym. Przez długie wieki władza od Boga okazywała się niebywale skuteczną metodą legitymizacji absolutyzmu na Kremlu.

Innowacyjnym posunięciem było zespolenie sakralizacji, właściwej caratowi, z elementami autorytaryzmu z czasów ZSRR. Wyraźne są wpływy zwłaszcza okresów leninowskiego i stalinowskiego, kiedy kraj zalewały portrety, popiersia i pomniki wodzów. Stalin miał patrzeć na swój lud z każdej izby i każdego kąta, motywować go, doglądać, szukać potencjalnych zdrajców. Zerkać z portretu na bawiących się przedszkolaków, robotników w fabrykach, uczniów w szkołach, administrację w urzędach i w łóżko małżeńskie, w którym obywatele płodzili nowych obywateli. Nie dało się żyć w ZSRR pod rządami Stalina i nie oglądać twarzy wodza co najmniej kilka razy dziennie. Ponadto niemal każda ważna rzecz nosiła jego imię, ewentualnie imię Lenina, rewolucji, zwycięstwa czy innych zasadniczych dla władzy kwestii.

Niektóre radzieckie elementy kultu wodza przeżywają w Rosji renesans. Badający zagadnienie Iwan Pichtilkow napisał: „Na cześć Władimira Władimirowicza nazwano aleję w Groznym, w Kirgistanie jest szczyt Putina. Bardzo często można spotkać osoby w ubraniach ze zdjęciem Putina i dodatkowym napisem patriotycznym. Dowolne życzenia prezydenta są spełniane. We wszystkich urzędach państwowych i wielu prywatnych biurach można spotkać portrety Putina oprawione w ramki”²³.

Rodzice z Tatarstanu nadali dziecku imię na cześć prezydenta: Mir-Swiatomir-Władimir²⁴, oznaczające tego, który niesie święty pokój i włada światem. Podobne imiona nadawano noworodkom w czasach radzieckich. Często były skrótami od popularnych haseł, na przykład: Lelud (Lenin lubi dzieci), Wilenor (Władimir Iljicz Lenin Ojciec Rewolucji) czy Krawasił (_Krasnaja armija wsiech silniej!_, Armia Czerwona jest najsilniejsza!).

Również z czasów radzieckich pochodzi powtarzalny scenariusz wizytowania sprawiających problemy kombinatów lub instytutów. Kto zobaczy choćby jedno nagranie z odwiedzin prezydenta Federacji Rosyjskiej (albo Białorusi) w instytucji wymagającej głębokich reform, będzie wiedzieć, co przedstawiały dziesiątki nagrań z innych wizytacji, mimo że ich nie widział.

Najpierw pokrzywdzony lud uskarża się do kamery. Kobiety szlochają, mężczyźni proszą o sprawiedliwość. Prezydent słucha, zatroskany, po czym wpada do zakładu jak bomba. „Co tu się dzieje?!” „Co wy robicie?!” Szybko dostrzega nieprawidłowości, a następnie dopada naczelnego dyrektora i zaczyna krzyczeć. Besztany stoi blady, ze spuszczoną głową. Nie śmie rzec słowa. Zawstydzony patrzy w podłogę, zupełnie jak niesforne dziecko po raz kolejny przyłapane przez dorosłych na strzelaniu z procy do okna w salonie. Potem zostaje z hukiem wyrzucony z pracy, a jego następcę poucza wysłannik wodza, z użyciem potężnych decybeli:

– Jeżeli się dowiem, że ty również kradniesz (nie płacisz ludziom pensji / lenisz się całymi dniami / pijesz wódkę w pracy), to cię zwolnię (wyślę do kolonii karnej / zabiorę ci mieszkanie służbowe / wyrzucę na kopach)! No! Zrozumiano?!

Obywatele lubią oglądać nagrania z wizyt i akceptują powyższy sposób zarządzania. Co ważne, interwencje mają pokazać, że to nie prezydent ponosi odpowiedzialność za rozmaite nieprawidłowości, ale administracja regionalna, dyrektorzy, naczelnicy i tak dalej. Gdyby prezydent wiedział, co się dzieje w zakładzie X lub Y, ewentualnie w miejscowości X lub Y, z pewnością ukróciłby wszelkie nieprawidłowości. Szkopuł w tym, że nie ma świadomości. Dlatego nie ponosi jakiejkolwiek winy, choćby wszystko stało na głowie. Wielu Rosjan głęboko w to wierzy. Gwałtownie sprzeciwiają się oskarżaniu Putina o patologie, jakie namnożyły się w kraju pod jego rządami. Twierdzą, że zrobił porządek w jednym czy drugim miejscu, ale przecież Rosja duża, a Putin jeden. Wiadomo. Wódz nie może być wszędzie i non stop pilnować każdego.

Obywatele odczuwają wzmożoną sympatię do prezydenta, gdy głowa państwa ogłasza bardzo ambitne programy, na przykład lądowanie Rosjan na Księżycu, sprowadzenie na Ziemię wydobytych na Srebrnym Globie metali ziem rzadkich lub stworzenie federacji wielkich gospodarek produkujących nowoczesne technologie pod przewodnictwem Moskwy. Wydaje się, że wyborców nie interesuje, czy owe projekty zostaną faktycznie zrealizowane. Wystarcza im wizja, proponowany kierunek zmian, który aż się prosi o nazwę _Make Russia Great Again!_.

Wielu rosyjskich polityków, dyrektorów ważnych instytucji i wysokich rangą wojskowych informowało, że kocha Putina. Czasami słowa te padają podczas spotkań prezydenta z jego administracją lub generałami, kiedy to witający się z głową państwa wyciąga dłoń i mówi: „Kocham pana”. Oczywiście, wyznanie nie ma charakteru romantycznego. Jest deklaracją lojalnościową, obietnicą posłuszeństwa, podporządkowania, całkowitego zaakceptowania hierarchii. Generał wypowiadający słowa „kocham pana” tak naprawdę mówi: „Proszę mną rządzić, nie będę się buntować. Może Pan dać mi arsenał, nie wywołam puczu”.

Stojący na czele Republiki Czeczeńskiej Ramzan Kadyrow stosunkowo często opowiada o prezydencie Rosji. Stwierdził między innymi: „Nie jestem człowiekiem FSB lub GRU, ale człowiekiem Putina. Jego polityka, jego słowo są moim prawem. Putin to dar Boży, on podarował nam wolność” oraz „Moim idolem jest Władimir Putin. Kocham go i szanuję. Oddam za niego życie!”²⁵. Kadyrow udziela licznych wywiadów, sam tworzy treści w internecie. Jego przekazy na temat prezydenta Rosji są konsekwentne i bardzo spójne. Wielokrotnie podkreślał, że jest niewolnikiem Allaha oraz żołnierzem Putina²⁶. Raz stwierdził, że z rozpaczy pękłoby mu serce, gdyby okazało się, że ktoś miłuje Putina bardziej niż on.

Żołnierz w kominiarce czyta książkę _Putin dowódca_ pod rosyjską flagą przymocowaną do ściany taśmą klejącą

Anastasia Fedorenko, CCBY-SA 3.0

W mediach społecznościowych toczą się długie dyskusje zwolenników prezydenta, którzy wyjaśniają, dlaczego oddali na niego głos. „Gdyby nie Putin, Amerykanie i Brytyjczycy już dawno podbiliby Rosję, podzielili nasze ziemie między siebie, a nas wyrżnęli w pień. Wiecie, że narysowali mapę, na której cała Syberia nazywa się USA, stan North Asia, Siberian District?” „To bezsprzecznie święty człowiek. Widać po oczach”. „Lubię patrzeć na Władimira Władimirowicza”. „Ja też! Powiesiliśmy portret w kuchni. Zawsze na niego zerkam, gdy rodzina siedzi przy stole. To prawie tak, jakby jadł razem z nami”.

Sam Putin nie jest zadowolony z faktu, że obywatele go czczą. Tak przynajmniej twierdzi Dmitrij Pieskow. W 2020 roku poinformował media, że: „Kult Władimira Putina to rzecz, na którą Władimir Putin kategorycznie się nie zgadza. Zdecydowanie mu się to nie podoba”²⁷.

W międzyczasie Komitet Narodowy +60 uznał Aleksieja Nawalnego za Antychrysta²⁸. Niestrudzenie przeprowadza rozmaite ekspertyzy na temat świętości Putina i publikuje wytyczne. Powrócił nawet do pomysłów kobiety, która swego czasu prowadziła sektę pod Niżnym Nowogrodem. W jednym z zaleceń czytamy: „Zdaniem ekspertów, żeby wzmocnić państwo, wszyscy hierarchowie Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego powinni wywiesić u siebie pełnowymiarowe portrety Władimira Putina w białej kwadratowej aureoli. Biały nimb wokół głowy żyjącego w symboliczny sposób ukazuje tajemnicę boskiej obecności we Władimirze Władimirowiczu”²⁹. Kim są anonimowi eksperci, na których powołuje się komitet? Najprawdopodobniej to członkowie komitetu, tworzący powyższe wytyczne.

W 2023 roku rządowa „Gazeta Parlamentarna” opublikowała artykuł zatytułowany _Jak zostać prezydentem Rosji_³⁰. W odpowiedzi rosyjska opozycja orzekła, że redakcja niebawem zbankrutuje, jeśli nadal będzie pisać artykuły wyłącznie dla jednego człowieka. Na dodatek takiego, który zna odpowiedź, zatem nie potrzebuje czytać podobnych porad.

1.

Nawiązanie do faktów z biografii Włodzimierza I Wielkiego, postaci historycznej .

2.

Rosyjski Instytut Badania Opinii Publicznej (Wsierossijskij centr izuczenija obszczestwiennigo mnienija).PRZYPISY KOŃCOWE

Polskie służby blokują niektóre rosyjskie serwisy powielające propagandę lub mogące stanowić inne zagrożenie dla polskich użytkowników. Część rosyjskich serwisów internetowych blokuje dostęp użytkownikom z zagranicznymi adresami IP. Po 2022 roku rosyjski rząd zaostrzył cenzurę internetu, a Roskomnadzor blokuje lub zamyka wiele serwisów z dnia na dzień. Sytuacja jest dynamiczna, dlatego autorka i wydawca nie mogą wziąć odpowiedzialności za ewentualny brak dostępu do któregoś z podanych źródeł. Przepraszamy.

Rozdział 1 Kult wodza

1.

1 D. Jeżkow, _Putin. Poczemu on stał takim?_, Moskwa 2012.

2.

2 Tamże.

3.

3 I. Pichtilkow, _Kult licznosti. Istorija i sowriemiennost′_, „Dostiżenija nauki i obrazowanija” 2018, № 10.

4.

4 D. Jeżkow, _Putin…_, dz. cyt.

5.

5 Tamże.

6.

6 O. Wasiljewa, _Po putinskim miestam. Rosturizm prołożyt marszruty w rajonach otdycha priezidienta Rossii_, imapress.media, bit.ly/3YqFpZm, dostęp: 23.09.2025.

7.

7 _Pod Niżnim Nowgorodom najdiena siekta pokłonnikow Putina_, rbc.ru, bit.ly/4qboM02, dostęp: 23.09.2025.

8.

8 _Siekta putinopokłonnikow priczisliła priemjera_ RF _k liku swiatych_, ansobor.ru, bit.ly/4swLiCc, dostęp: 23.09.2025.

9.

9 _W Rossii pojawiłas′ siekta, kotoraja molitsia na portriet Putinu i pojot sowietskije chity_, minval.az, bit.ly/3YmWKm2, dostęp: 23.09.2025.

10.

10 W. Wiktorow, _Rossijskij tradicyonalizm i formirowanije kulta licznosti_, „Gumanitarnyje nauki. Wiestnik Finansowogo uniwiersitieta” 2012, № 1.

11.

11 T. Riabowa, O. Riabow, _Nastojaszczij mużczina rossijskoj politiki?_, „Polis. Politiczeskije issledowanija” 2010, № 5.

12.

12 _Priess-siekrietar′ Putina nakoniec-to objasnił potriasajuszczuju archieołogiczeskuju udaczu szefa. Driewnije amfory priemjeru diejstwitielno podłożyli. «Eto nie powod dla złoradstwa»_, ura.news, bit.ly/44UlLc2, dostęp: 23.09.2025.

13.

13 _Archieołogi utwierżdajut, czto nie podkładywali amfory Putinu_, bbc.com, bit.ly/3L2kbhz, dostęp: 23.09.2025.

14.

14 _Władimir Putin pojmał na spinning 21-kiłogrammowuju szczuku_, tass.ru, bit.ly/4q8rKlZ, dostęp: 23.09.2025.

15.

15 _Aleksiej Wisznia i Władimir Putin. Kto mog by byt′ priezidientom?_, m.song.guru, bit.ly/4aNNEpW, dostęp: 23.09.2025.

16.

16 A. Prochanow, _Czetyrie cwieta Putina_, Moskwa 2013.

17.

17 J. Winogradow, _Letieł Putin w biełom chałatie…_, dw.com, bit.ly/3N8G5Af, dostęp: 23.09.2025.

18.

18 Tamże.

19.

19 _Putin letał so stajej żurawlej, wyraszczennych w niewole_, bbc.com, bit.ly/3N3qHFn, dostęp: 23.09.2025.

20.

20 _Organizacyja «Nacyonalnyj komitiet +60» triebujet priczislit′ Putina k liku swiatych_, bfm.ru, bit.ly/4984JcP, dostęp: 23.09.2025.

21.

21 _Władimir Putin – gienij mira. Stichi_, mybook.ru, bit.ly/3LxsmCw, dostęp: 23.09.2025.

22.

22 _«Supierputin». W Rossii otkryli wystawku, gdie Putin – supiergieroj (widieo)_, currenttime.tv, bit.ly/4q9f3Yd, dostęp: 23.09.2025.

23.

23 I. Pichtilkow, _Kult licznosti…_, dz. cyt.

24.

24 _Roditieli iz Czełnow dali riebionku imia Mir-Swiatomir-Władimir w czest′ Putina_, tatar-inform.ru, bit.ly/3Ned2Ly, dostęp: 6.01.2026.

25.

25 R. Gołowanow, _«My dołżny umirat′ za Putina». 10 cytat Ramzana Kadyrowa o Priezidientie Rossii_, kp.ru, bit.ly/49oqlQS, dostęp: 23.09.2025.

26.

26 _Ramzan Kadyrow: «Ja – rab Ałłacha, piechotiniec Putina. My służym wieroj i prawdoj»_, realnoevremya.ru, bit.ly/4qaan4n, dostęp: 23.09.2025.

27.

27 _W Kriemle rasskazali ob otnoszenii Putina k sozdaniju kulta licznosti wokrug siebia_, gazeta.ru, bit.ly/4poT524, dostęp: 23.09.2025.

28.

28 _„Nacyonalnyj komitiet+60” sczitajet, czto tieło Putina posle smierti sledujet pieriedat′_ RPC _dla sakralizacy_, newsru.com, bit.ly/3L1ONzJ, dostęp: 23.09.2025.

29.

29 Tamże.

30.

30 M. Sokołowa, _Kak stat′ priezidientom Rossii_, pnp.ru, bit.ly/4puO4Fp, dostęp: 23.09.2025.

Rozdział 2 Junarmia

1.

1 A. Szatiłow, _Diejatielnost′ organow gosudarstwiennoj własti Rossijskoj Fiedieracyi po formirowaniju istoriczeskich priedstawlenij studienczeskoj mołodioży w postsowietskij pieriod_, „Gumanitarnyje nauki. Wiestnik Finansowogo uniwiersitieta” 2021, № 3.

2.

2 K. Pynnöniemi, _Nexus of Patriotism and Militarism in Russia. A Quest for Internal Cohesion_, Helsinki 2021, s. 125.

3.

3 Tamże.

4.

4 _Wsierossijskoje dietsko-junoszeskoje wojenno-patrioticzeskoje obszczestwiennoje dwiżenije_ JUNARMIJA, mo-akademicheskoe-spb.ru, bit.ly/4jrHM7T, dostęp: 23.09.2025.

5.

5 A. Tichonow, M. Jelisiejewa, _Junarmiejskij prizyw_, archive.redstar.ru, bit.ly/4qfJRXk, dostęp: 6.01.2026.

6.

6 _Junarmija Rossii. Dla czego wozrodiłos′ wsierossijskoje wojenno-patrioticzeskoje dwiżenije_, tass.ru, bit.ly/3N0fyVT, dostęp: 23.09.2025.

7.

7 _W Rossii sozdadut wojenno-patrioticzeskoje dwiżenije „Junarmija”_, interfax.ru, bit.ly/498atDp, dostęp: 23.09.2025.

8.

8 _O dwiżenii_, yunarmy.ru, bit.ly/4aMsUPi, dostęp: 23.09.2025.

9.

9 Tamże.

10.

10 _Łogotip_, yunarmy.ru, bit.ly/4jKmT8f, dostęp: 23.09.2025.

11.

11 Licencyja № 623904. Fiedieralnaja Służba po Intiełlektualnoj Sobstwiennosti, 2017.

12.

12 _Pobieditiel Soczi-2014 w bobsleje diskwalificyrowan na 4 goda iz-za dopinga_, interfax.ru, bit.ly/49H7LF5, dostęp: 23.09.2025.

13.

13 _Szojgu poobieszczał postroit′ w Podmoskowje makiet Riejchstaga_, bbc.com, bit.ly/3YYYfHb, dostęp: 23.09.2025.

14.

14 D. Waczedin, _W podmoskownom parkie proszoł „szturm Riejchstaga”_, dw.com, bit.ly/49HQATK, dostęp: 23.09.2025.

15.

15 _Minoborony_ RF _otwietiło na kritiku po powodu makieta Riejchstaga w parkie „Patriot”_, interfax.ru, bit.ly/45GqCh3, dostęp: 23.09.2025.

16.

16 D. Waczedin, _W podmoskownom parkie…_, dz. cyt.

17.

17 _Choczu byt′ oficerom_, upinfo.ru, bit.ly/4pw5TDZ, dostęp: 23.09.2025.

18.

18 J. Nikitina, _Wosiem′ mifow o «Junarmii»_, fontanka.ru, bit.ly/4qHROnT, dostęp: 23.09.2025.

19.

19 Tamże.ŹRÓDŁA ILUSTRACJI

1. Dział „Artykuły biurowe” w moskiewskiej księgarni. 2006 rok
Vladimir Menkov, CCBY-SA 3.0

2. Wyłowienie amfor w Zatoce Tamańskiej
Premier.gov.ru, CCBY 4.0

3. Żołnierz w kominiarce czyta książkę Putin dowódca pod rosyjską flagą przymocowaną do ściany taśmą klejącą
Anastasia Fedorenko, CCBY-SA 3.0

4. Junarmistki z Wołgogradu
Mil.ru, CCBY 4.0

5. Rok 2018. Junarmiści robią sobie selfie z ówczesnym ministrem obrony Siergiejem Szojgu. Większość deklarowała, że minister Szojgu jest ich idolem
Wadim Sawickij, Mil.ru, CCBY 4.0