MENU
Nasze ceny
Przeczytaj fragment on-line
Iran i Bliski Wschód. Konflikt, strategia, geopolityka - ebook
Iran i Bliski Wschód. Konflikt, strategia, geopolityka - ebook
Czy konflikty na Bliskim Wschodzie mogą doprowadzić do trzeciej wojny światowej? Ta książka daje ci narzędzia, żeby samodzielnie odpowiedzieć na to pytanie. Zaczynasz od Iranu — państwa, które pamięta imperialną wielkość sprzed dwudziestu pięciu wieków i buduje na tej pamięci współczesne ambicje nuklearne. Przechodzisz przez tysiącletni podział szyicko-sunicki, wojnę w cieniu między Izraelem a Iranem, rolę Stanów Zjednoczonych, Rosji i Chin w regionie oraz ekonomiczny nerw każdego konfliktu — ropę, sankcje i petrodolara. Poznajesz Cieśninę Ormuz, przez którą przepływa jedna piąta światowej ropy, i analizujesz scenariusze eskalacji, od iskry zapalnej po efekt domina prowadzący do wojny globalnej. Ale książka nie kończy się strachem. Ostatni rozdział to analiza szans na pokój, nowych sojuszy i głosów społeczeństw zmęczonych wojną. Rzetelna geopolityka bez sensacji. Dla każdego, kto chce wreszcie zrozumieć Bliski Wschód zamiast biernie oglądać nagłówki.
Ta publikacja spełnia wymagania dostępności zgodnie z dyrektywą EAA.
| Kategoria: | Literatura faktu |
| Zabezpieczenie: |
Watermark
|
| ISBN: | 9788368316964 |
| Rozmiar pliku: | 278 KB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
Spis treści
1. Iran — imperium, które nie zapomniało
1.1. Persja starożytna i pamięć wielkości
1.2. Od dynastii Pahlawi do republiki islamskiej
1.3. Ajatollahowie i struktura władzy
1.4. Iran dziś — społeczeństwo, gospodarka, ambicje
2. Szyici kontra sunnici
2.1. Źródła podziału — spór o sukcesję Proroka
2.2. Geopolityka wyznaniowa — kto jest szyicki, kto sunnicki
2.3. Współczesne konflikty na tle religijnym
2.4. Czy religia to przyczyna, czy narzędzie
3. Program nuklearny Iranu
3.1. Historia irańskiego atomu
3.2. Porozumienie JCPOA i jego upadek
3.3. Jak blisko jest Iran od bomby
3.4. Kto zyskuje, kto traci na nuklearnym Iranie
4. Izrael i Iran
4.1. Od sojuszu do wrogości
4.2. Wojna w cieniu — sabotaże, zamachy, cyberataki
4.3. Rola Hezbollahu i Hamasu
5. Stany Zjednoczone na Bliskim Wschodzie
5.1. Doktryna amerykańskiej obecności
5.2. Od interwencji do zmęczenia wojną
5.3. Trump, Biden i wahania polityki
5.4. Czy Ameryka odwraca się od regionu
6. Rosja i Chiny w regionie
6.1. Rosja — powrót na Bliski Wschód przez Syrię
6.2. Chiny — Nowy Jedwabny Szlak i dyplomacja ropy
6.3. Sojusz Moskwa–Pekin–Teheran
6.4. Nowy porządek wielobiegunowy
7. Ropa, sankcje i petrodolar
7.1. Bliski Wschód jako stacja benzynowa świata
7.2. Jak działają sankcje i kto je obchodzi
7.3. Odchodzenie od dolara w handlu ropą
7.4. Transformacja energetyczna a przyszłość regionu
8. Cieśnina Ormuz
8.1. Dlaczego ten wąski przesmyk ma znaczenie globalne
8.2. Incydenty i prowokacje na wodach Zatoki
8.3. Iran i groźba zablokowania cieśniny
8.4. Scenariusze kryzysu w Ormuzie
9. Scenariusze eskalacji
9.1. Iskry zapalne — co może wywołać wielki konflikt
9.2. Efekt domina — jak wojna regionalna staje się globalną
9.3. Rola broni nuklearnej i sojuszy obronnych
10. Czy pokój jest jeszcze możliwy
10.1. Dyplomacja i jej ograniczenia
10.2. Nowe sojusze i porozumienia w regionie1.1. Persja starożytna i pamięć wielkości
W VI wieku p.n.e. na Wyżynie Irańskiej powstało pierwsze w dziejach imperium o charakterze uniwersalistycznym. Cyrus II, zwany Wielkim, zjednoczył plemiona perskie i medyjskie, a następnie w ciągu zaledwie dwóch dekad podporządkował sobie terytoria od Azji Mniejszej po granice Indii. Do 530 roku p.n.e. państwo Achemenidów obejmowało Mezopotamię, Lewant, znaczną część Azji Środkowej oraz Egipt, który podbił następca Cyrusa — Kambyzes II.
Zasięg terytorialny imperium osiągnął apogeum za panowania Dariusza I na przełomie VI i V wieku p.n.e. Rozciągało się wówczas od Tracji i Macedonii na zachodzie po dolinę Indusu na wschodzie, od stepów środkowoazjatyckich na północy po pierwszą kataraktę Nilu na południu. Szacuje się, że zamieszkiwało je około 50 milionów ludzi, co stanowiło blisko połowę ówczesnej populacji świata.
System administracyjny Achemenidów opierał się na podziale państwa na satrapie — prowincje zarządzane przez satrapów, którzy posiadali szeroką autonomię, ale podlegali kontroli królewskich inspektorów. Droga Królewska łącząca Suzy z Sardami na długości ponad 2500 kilometrów umożliwiała sprawną komunikację i transport. System pocztowy pozwalał na przekazywanie wiadomości przez całe imperium w ciągu tygodnia.
Cyrus Wielki zajmuje szczególne miejsce w irańskiej pamięci historycznej. Tzw. Cylinder Cyrusa, gliniany dokument odkryty w Babilonie, bywa interpretowany jako pierwsza deklaracja praw człowieka w historii — zawiera zapisy o tolerancji religijnej i prawie ludów podbitych do zachowania własnych zwyczajów. Niezależnie od tego, czy intencje Cyrusa były rzeczywiście humanitarne, czy wynikały z pragmatyzmu politycznego, stworzona przez niego formuła rządzenia imperium wieloetnicznym okazała się niezwykle trwała. Persowie nie narzucali podbitym ludom swojej religii ani języka, zadowalając się trybutem i lojalnością polityczną.
WOJNY GRECKO-PERSKIE — DWA SPOJRZENIA NA TEN SAM KONFLIKT
Dla zachodniej cywilizacji wojny grecko-perskie z początku V wieku p.n.e. stanowią jeden z fundamentalnych mitów założycielskich. Bitwy pod Maratonem, Termopilami i Salaminą funkcjonują w europejskiej narracji jako triumf wolności nad despotyzmem, małych państw-miast nad azjatyckim kolosem. Od Herodota, przez sztuki Ajschylosa, po współczesną kulturę popularną — Persja występuje tu w roli pokonanego agresora.
Ta perspektywa pomija jednak kilka istotnych faktów. Po pierwsze, wyprawy Dariusza I i Kserksesa I stanowiły dla imperium perskiego operacje peryferyjne, angażujące ułamek zasobów państwa. Porażki w Grecji nie zachwiały stabilnością Achemenidów, którzy przez kolejne 150 lat pozostawali dominującą siłą na Bliskim Wschodzie. Po drugie, wiele greckich poleis przez długi czas funkcjonowało w orbicie wpływów perskich, a perscy królowie regularnie ingerowali w sprawy greckie, finansując jedne państwa przeciwko drugim.
W irańskiej tradycji historycznej wojny grecko-perskie nie zajmują centralnego miejsca. Epoka Achemenidów kojarzona jest przede wszystkim z wielkością terytorialną, sprawną administracją i tolerancyjnym modelem rządzenia. Podbój przez Aleksandra Macedońskiego w latach 334-330 p.n.e. stanowi traumę, ale też początek okresu, który w irańskiej historiografii określany bywa jako czas obcego panowania. Dynastia Seleucydów, a następnie Partowie, którzy przejęli władzę w II wieku p.n.e., traktowani są jako etap przejściowy przed odrodzeniem rdzennie irańskiej monarchii.SASANIDZI — OSTATNIE WIELKIE PAŃSTWO PERSKIE
W 224 roku n.e. Ardaszir I, lokalny władca z Persydy, pokonał ostatniego króla partyjskiego i ustanowił dynastię Sasanidów. Nowe państwo świadomie odwoływało się do tradycji achemenidzkiej, przedstawiając się jako restauracja dawnej chwały Iranu. Przez ponad cztery stulecia Sasanidzi rywalizowali z Rzymem, a następnie Bizancjum o kontrolę nad Mezopotamią, Armenią i szlakami handlowymi biegnącymi przez Bliski Wschód.
Konflikt z mocarstwami śródziemnomorskimi miał charakter permanentny. W 260 roku cesarz rzymski Walerian został wzięty do niewoli przez króla Szapura I — jedno z najbardziej upokarzających wydarzeń w historii Rzymu. W VI wieku wojny z Bizancjum osiągnęły szczególną intensywność za panowania Chosrowa I Anuszirwana, który podbił Antiochię i deportował jej mieszkańców. Na początku VII wieku wojska perskie zajęły Egipt, Syrię i dotarły pod mury Konstantynopola.
Zoroastrianizm, religia wywodząca się z nauk proroka Zaratusztry, stał się za Sasanidów oficjalnym wyznaniem państwowym. Kapłani — mobedowie — tworzyli wpływową hierarchię ściśle powiązaną z monarchią. Dualistyczna teologia zoroastrianizmu, oparta na konflikcie między bogiem światła Ahura Mazdą a duchem zła Arymanem, przenikała życie publiczne. Ogień, symbol boski, płonął w licznych świątyniach na terenie całego imperium.
Państwo Sasanidów upadło w połowie VII wieku pod naporem arabskich armii muzułmańskich. Ostatni król, Jezdegerd III, zginął jako tułacz w 651 roku. Dla irańskiej świadomości historycznej epoka sasanidzka stanowi zamknięcie długiego cyklu niezależności i potęgi. Monumentalne reliefy wykute w skałach Naksz-e Rostam i Naksz-e Radżab, przedstawiające triumfy królewskie, do dziś świadczą o ambicjach i samoświadomości ostatniego wielkiego państwa perskiego przed islamizacją.
PODBÓJ ARABSKI — KONIEC I POCZĄTEK
W 636 roku w bitwie pod Kadisijją armia arabska rozgromiła siły sasanidzkie. W ciągu kolejnych piętnastu lat cały Iran znalazł się pod panowaniem kalifatu. Ostatni sasanidzki władca Jezdegerd III przez lata uciekał na wschód, aż w 651 roku zginął w Merwie, opuszczony przez własnych poddanych. Wraz z nim zakończyła się ponad tysiącletnia tradycja niezależnej monarchii perskiej.
Dla irańskiej pamięci zbiorowej podbój arabski stanowi wydarzenie o fundamentalnym znaczeniu. Określenie „Arabowie" funkcjonuje w perskiej literaturze przez wiele stuleci jako synonim najeźdźcy i barbarzyńcy — ludzi, którzy zniszczyli wysublimowaną cywilizację. W rzeczywistości proces islamizacji i częściowej arabizacji rozciągnął się na kilka stuleci. Konwersje na islam następowały stopniowo, motywowane zarówno przekonaniami religijnymi, jak i pragmatyzmem — muzułmanie płacili niższe podatki.
Trauma podboju ma wymiar podwójny. Z jednej strony oznaczała utratę niezależności politycznej — Iran przez następne stulecia stanowił prowincję kolejnych kalifatów, rządzony przez arabskich namiestników. Z drugiej strony nastąpiła marginalizacja zoroastrianizmu, religii ściśle związanej z perską tożsamością. Wyznawcy dawnej wiary stawali się stopniowo mniejszością we własnym kraju. Część z nich wyemigrowała do Indii, tworząc społeczność Parsów, która przetrwała do czasów współczesnych.
Arabski język stał się językiem administracji, teologii i nauki. Perska elita, chcąc uczestniczyć w życiu intelektualnym kalifatu, musiała posługiwać się arabskim. Przez pierwsze dwa stulecia panowania muzułmańskiego literatura w języku perskim praktycznie nie istniała. Wydawało się, że Persja podzieli los Egiptu czy Mezopotamii — starożytnych cywilizacji, których języki i kultury zostały wchłonięte przez świat arabski.
PRZETRWANIE JĘZYKA I KULTURY
Tak się jednak nie stało. Od IX wieku, wraz z osłabieniem władzy kalifów abbasydzkich, na wschodnich rubieżach świata muzułmańskiego zaczęły powstawać faktycznie niezależne dynastie perskie — Tahirydzi, Saffarydzi, Samanidzi. Pod ich patronatem nastąpił renesans języka perskiego, tym razem zapisywanego alfabetem arabskim i wzbogaconego o arabskie zapożyczenia.
Kluczową rolę w zachowaniu perskiej odrębności odegrała literatura. W 1010 roku poeta Abolqasem Ferdousi ukończył Szahname — Księgę Królów — monumentalny epos liczący około 50 tysięcy dystychów. Dzieło opowiada mityczne i historyczne dzieje Iranu od stworzenia świata do podboju arabskiego. Ferdousi świadomie unikał arabskich zapożyczeń, czerpiąc ze słownictwa rodzimie perskiego. Szahname stało się nie tylko arcydziełem literackim, ale także manifestem kulturowej odrębności.
Przez kolejne stulecia, mimo że Iran znajdował się pod panowaniem tureckich i mongolskich dynastii, język perski zachował pozycję języka kultury wysokiej w całej zachodniej Azji. Dwory władców w Delhi, Stambule i Bucharze posługiwały się perskim. Poezja Hafeza, Rumiego i Saadiego należała do kanonu wykształconego muzułmanina niezależnie od jego pochodzenia etnicznego.
Ta kulturowa ekspansja nie była równoznaczna z niezależnością polityczną. Od podboju arabskiego do początku XVI wieku Iran nie posiadał własnego, scentralizowanego państwa. Jednak ciągłość językowa i literacka pozwoliła zachować poczucie odrębności. Persowie pozostali Persami, nawet będąc muzułmanami i poddanymi tureckich czy mongolskich władców.2.1. Źródła podziału — spór o sukcesję Proroka
W czerwcu 632 roku w Medynie zmarł prorok Mahomet. Nie pozostawił po sobie jasnych wskazówek dotyczących tego, kto powinien przejąć kierownictwo nad młodą wspólnotą muzułmańską. Ta pozornie prosta kwestia organizacyjna — wybór przywódcy — okazała się zagadnieniem, które na trwałe podzieliło islam na dwa główne nurty. Spór, który wybuchł w godzinach następujących po śmierci Proroka, nie dotyczył kwestii teologicznych ani interpretacji Koranu. Chodziło o władzę i o zasadę, według której należy ją przekazywać.
Mahomet łączył w swojej osobie funkcje religijne i polityczne. Był prorokiem, ale także przywódcą państwa, sędzią, dowódcą wojskowym i arbitrem w sporach między plemionami. Po jego śmierci powstało pytanie, czy te wszystkie role może przejąć jeden człowiek i na jakiej podstawie miałby to uczynić. Problem komplikowało dodatkowo tempo, w jakim należało podjąć decyzję — ciało Proroka nie zostało jeszcze pochowane, gdy w Medynie rozpoczęły się narady nad wyborem następcy.
Dwie wizje przywództwa, które wykrystalizowały się w tych pierwszych dniach, dały początek podziałowi na sunnitów i szyitów, choć same te nazwy ukształtowały się znacznie później.
STANOWISKO ZWOLENNIKÓW WYBORU — PRZYSZLI SUNNICI
Grupa skupiona wokół najbliższych towarzyszy Mahometa — Abu Bakra, Umara ibn al-Chattaba i Abu Ubajdy — opowiedziała się za wyborem przywódcy w drodze narady i konsensusu wspólnoty. Zgodnie z tym stanowiskiem, następca Proroka powinien zostać wyłoniony spośród najbardziej godnych i kompetentnych członków społeczności muzułmańskiej, niekoniecznie spośród krewnych Mahometa. Kluczowe znaczenie miały pobożność, doświadczenie, zdolności przywódcze i zaufanie, jakim cieszył się kandydat wśród wiernych.
1. Iran — imperium, które nie zapomniało
1.1. Persja starożytna i pamięć wielkości
1.2. Od dynastii Pahlawi do republiki islamskiej
1.3. Ajatollahowie i struktura władzy
1.4. Iran dziś — społeczeństwo, gospodarka, ambicje
2. Szyici kontra sunnici
2.1. Źródła podziału — spór o sukcesję Proroka
2.2. Geopolityka wyznaniowa — kto jest szyicki, kto sunnicki
2.3. Współczesne konflikty na tle religijnym
2.4. Czy religia to przyczyna, czy narzędzie
3. Program nuklearny Iranu
3.1. Historia irańskiego atomu
3.2. Porozumienie JCPOA i jego upadek
3.3. Jak blisko jest Iran od bomby
3.4. Kto zyskuje, kto traci na nuklearnym Iranie
4. Izrael i Iran
4.1. Od sojuszu do wrogości
4.2. Wojna w cieniu — sabotaże, zamachy, cyberataki
4.3. Rola Hezbollahu i Hamasu
5. Stany Zjednoczone na Bliskim Wschodzie
5.1. Doktryna amerykańskiej obecności
5.2. Od interwencji do zmęczenia wojną
5.3. Trump, Biden i wahania polityki
5.4. Czy Ameryka odwraca się od regionu
6. Rosja i Chiny w regionie
6.1. Rosja — powrót na Bliski Wschód przez Syrię
6.2. Chiny — Nowy Jedwabny Szlak i dyplomacja ropy
6.3. Sojusz Moskwa–Pekin–Teheran
6.4. Nowy porządek wielobiegunowy
7. Ropa, sankcje i petrodolar
7.1. Bliski Wschód jako stacja benzynowa świata
7.2. Jak działają sankcje i kto je obchodzi
7.3. Odchodzenie od dolara w handlu ropą
7.4. Transformacja energetyczna a przyszłość regionu
8. Cieśnina Ormuz
8.1. Dlaczego ten wąski przesmyk ma znaczenie globalne
8.2. Incydenty i prowokacje na wodach Zatoki
8.3. Iran i groźba zablokowania cieśniny
8.4. Scenariusze kryzysu w Ormuzie
9. Scenariusze eskalacji
9.1. Iskry zapalne — co może wywołać wielki konflikt
9.2. Efekt domina — jak wojna regionalna staje się globalną
9.3. Rola broni nuklearnej i sojuszy obronnych
10. Czy pokój jest jeszcze możliwy
10.1. Dyplomacja i jej ograniczenia
10.2. Nowe sojusze i porozumienia w regionie1.1. Persja starożytna i pamięć wielkości
W VI wieku p.n.e. na Wyżynie Irańskiej powstało pierwsze w dziejach imperium o charakterze uniwersalistycznym. Cyrus II, zwany Wielkim, zjednoczył plemiona perskie i medyjskie, a następnie w ciągu zaledwie dwóch dekad podporządkował sobie terytoria od Azji Mniejszej po granice Indii. Do 530 roku p.n.e. państwo Achemenidów obejmowało Mezopotamię, Lewant, znaczną część Azji Środkowej oraz Egipt, który podbił następca Cyrusa — Kambyzes II.
Zasięg terytorialny imperium osiągnął apogeum za panowania Dariusza I na przełomie VI i V wieku p.n.e. Rozciągało się wówczas od Tracji i Macedonii na zachodzie po dolinę Indusu na wschodzie, od stepów środkowoazjatyckich na północy po pierwszą kataraktę Nilu na południu. Szacuje się, że zamieszkiwało je około 50 milionów ludzi, co stanowiło blisko połowę ówczesnej populacji świata.
System administracyjny Achemenidów opierał się na podziale państwa na satrapie — prowincje zarządzane przez satrapów, którzy posiadali szeroką autonomię, ale podlegali kontroli królewskich inspektorów. Droga Królewska łącząca Suzy z Sardami na długości ponad 2500 kilometrów umożliwiała sprawną komunikację i transport. System pocztowy pozwalał na przekazywanie wiadomości przez całe imperium w ciągu tygodnia.
Cyrus Wielki zajmuje szczególne miejsce w irańskiej pamięci historycznej. Tzw. Cylinder Cyrusa, gliniany dokument odkryty w Babilonie, bywa interpretowany jako pierwsza deklaracja praw człowieka w historii — zawiera zapisy o tolerancji religijnej i prawie ludów podbitych do zachowania własnych zwyczajów. Niezależnie od tego, czy intencje Cyrusa były rzeczywiście humanitarne, czy wynikały z pragmatyzmu politycznego, stworzona przez niego formuła rządzenia imperium wieloetnicznym okazała się niezwykle trwała. Persowie nie narzucali podbitym ludom swojej religii ani języka, zadowalając się trybutem i lojalnością polityczną.
WOJNY GRECKO-PERSKIE — DWA SPOJRZENIA NA TEN SAM KONFLIKT
Dla zachodniej cywilizacji wojny grecko-perskie z początku V wieku p.n.e. stanowią jeden z fundamentalnych mitów założycielskich. Bitwy pod Maratonem, Termopilami i Salaminą funkcjonują w europejskiej narracji jako triumf wolności nad despotyzmem, małych państw-miast nad azjatyckim kolosem. Od Herodota, przez sztuki Ajschylosa, po współczesną kulturę popularną — Persja występuje tu w roli pokonanego agresora.
Ta perspektywa pomija jednak kilka istotnych faktów. Po pierwsze, wyprawy Dariusza I i Kserksesa I stanowiły dla imperium perskiego operacje peryferyjne, angażujące ułamek zasobów państwa. Porażki w Grecji nie zachwiały stabilnością Achemenidów, którzy przez kolejne 150 lat pozostawali dominującą siłą na Bliskim Wschodzie. Po drugie, wiele greckich poleis przez długi czas funkcjonowało w orbicie wpływów perskich, a perscy królowie regularnie ingerowali w sprawy greckie, finansując jedne państwa przeciwko drugim.
W irańskiej tradycji historycznej wojny grecko-perskie nie zajmują centralnego miejsca. Epoka Achemenidów kojarzona jest przede wszystkim z wielkością terytorialną, sprawną administracją i tolerancyjnym modelem rządzenia. Podbój przez Aleksandra Macedońskiego w latach 334-330 p.n.e. stanowi traumę, ale też początek okresu, który w irańskiej historiografii określany bywa jako czas obcego panowania. Dynastia Seleucydów, a następnie Partowie, którzy przejęli władzę w II wieku p.n.e., traktowani są jako etap przejściowy przed odrodzeniem rdzennie irańskiej monarchii.SASANIDZI — OSTATNIE WIELKIE PAŃSTWO PERSKIE
W 224 roku n.e. Ardaszir I, lokalny władca z Persydy, pokonał ostatniego króla partyjskiego i ustanowił dynastię Sasanidów. Nowe państwo świadomie odwoływało się do tradycji achemenidzkiej, przedstawiając się jako restauracja dawnej chwały Iranu. Przez ponad cztery stulecia Sasanidzi rywalizowali z Rzymem, a następnie Bizancjum o kontrolę nad Mezopotamią, Armenią i szlakami handlowymi biegnącymi przez Bliski Wschód.
Konflikt z mocarstwami śródziemnomorskimi miał charakter permanentny. W 260 roku cesarz rzymski Walerian został wzięty do niewoli przez króla Szapura I — jedno z najbardziej upokarzających wydarzeń w historii Rzymu. W VI wieku wojny z Bizancjum osiągnęły szczególną intensywność za panowania Chosrowa I Anuszirwana, który podbił Antiochię i deportował jej mieszkańców. Na początku VII wieku wojska perskie zajęły Egipt, Syrię i dotarły pod mury Konstantynopola.
Zoroastrianizm, religia wywodząca się z nauk proroka Zaratusztry, stał się za Sasanidów oficjalnym wyznaniem państwowym. Kapłani — mobedowie — tworzyli wpływową hierarchię ściśle powiązaną z monarchią. Dualistyczna teologia zoroastrianizmu, oparta na konflikcie między bogiem światła Ahura Mazdą a duchem zła Arymanem, przenikała życie publiczne. Ogień, symbol boski, płonął w licznych świątyniach na terenie całego imperium.
Państwo Sasanidów upadło w połowie VII wieku pod naporem arabskich armii muzułmańskich. Ostatni król, Jezdegerd III, zginął jako tułacz w 651 roku. Dla irańskiej świadomości historycznej epoka sasanidzka stanowi zamknięcie długiego cyklu niezależności i potęgi. Monumentalne reliefy wykute w skałach Naksz-e Rostam i Naksz-e Radżab, przedstawiające triumfy królewskie, do dziś świadczą o ambicjach i samoświadomości ostatniego wielkiego państwa perskiego przed islamizacją.
PODBÓJ ARABSKI — KONIEC I POCZĄTEK
W 636 roku w bitwie pod Kadisijją armia arabska rozgromiła siły sasanidzkie. W ciągu kolejnych piętnastu lat cały Iran znalazł się pod panowaniem kalifatu. Ostatni sasanidzki władca Jezdegerd III przez lata uciekał na wschód, aż w 651 roku zginął w Merwie, opuszczony przez własnych poddanych. Wraz z nim zakończyła się ponad tysiącletnia tradycja niezależnej monarchii perskiej.
Dla irańskiej pamięci zbiorowej podbój arabski stanowi wydarzenie o fundamentalnym znaczeniu. Określenie „Arabowie" funkcjonuje w perskiej literaturze przez wiele stuleci jako synonim najeźdźcy i barbarzyńcy — ludzi, którzy zniszczyli wysublimowaną cywilizację. W rzeczywistości proces islamizacji i częściowej arabizacji rozciągnął się na kilka stuleci. Konwersje na islam następowały stopniowo, motywowane zarówno przekonaniami religijnymi, jak i pragmatyzmem — muzułmanie płacili niższe podatki.
Trauma podboju ma wymiar podwójny. Z jednej strony oznaczała utratę niezależności politycznej — Iran przez następne stulecia stanowił prowincję kolejnych kalifatów, rządzony przez arabskich namiestników. Z drugiej strony nastąpiła marginalizacja zoroastrianizmu, religii ściśle związanej z perską tożsamością. Wyznawcy dawnej wiary stawali się stopniowo mniejszością we własnym kraju. Część z nich wyemigrowała do Indii, tworząc społeczność Parsów, która przetrwała do czasów współczesnych.
Arabski język stał się językiem administracji, teologii i nauki. Perska elita, chcąc uczestniczyć w życiu intelektualnym kalifatu, musiała posługiwać się arabskim. Przez pierwsze dwa stulecia panowania muzułmańskiego literatura w języku perskim praktycznie nie istniała. Wydawało się, że Persja podzieli los Egiptu czy Mezopotamii — starożytnych cywilizacji, których języki i kultury zostały wchłonięte przez świat arabski.
PRZETRWANIE JĘZYKA I KULTURY
Tak się jednak nie stało. Od IX wieku, wraz z osłabieniem władzy kalifów abbasydzkich, na wschodnich rubieżach świata muzułmańskiego zaczęły powstawać faktycznie niezależne dynastie perskie — Tahirydzi, Saffarydzi, Samanidzi. Pod ich patronatem nastąpił renesans języka perskiego, tym razem zapisywanego alfabetem arabskim i wzbogaconego o arabskie zapożyczenia.
Kluczową rolę w zachowaniu perskiej odrębności odegrała literatura. W 1010 roku poeta Abolqasem Ferdousi ukończył Szahname — Księgę Królów — monumentalny epos liczący około 50 tysięcy dystychów. Dzieło opowiada mityczne i historyczne dzieje Iranu od stworzenia świata do podboju arabskiego. Ferdousi świadomie unikał arabskich zapożyczeń, czerpiąc ze słownictwa rodzimie perskiego. Szahname stało się nie tylko arcydziełem literackim, ale także manifestem kulturowej odrębności.
Przez kolejne stulecia, mimo że Iran znajdował się pod panowaniem tureckich i mongolskich dynastii, język perski zachował pozycję języka kultury wysokiej w całej zachodniej Azji. Dwory władców w Delhi, Stambule i Bucharze posługiwały się perskim. Poezja Hafeza, Rumiego i Saadiego należała do kanonu wykształconego muzułmanina niezależnie od jego pochodzenia etnicznego.
Ta kulturowa ekspansja nie była równoznaczna z niezależnością polityczną. Od podboju arabskiego do początku XVI wieku Iran nie posiadał własnego, scentralizowanego państwa. Jednak ciągłość językowa i literacka pozwoliła zachować poczucie odrębności. Persowie pozostali Persami, nawet będąc muzułmanami i poddanymi tureckich czy mongolskich władców.2.1. Źródła podziału — spór o sukcesję Proroka
W czerwcu 632 roku w Medynie zmarł prorok Mahomet. Nie pozostawił po sobie jasnych wskazówek dotyczących tego, kto powinien przejąć kierownictwo nad młodą wspólnotą muzułmańską. Ta pozornie prosta kwestia organizacyjna — wybór przywódcy — okazała się zagadnieniem, które na trwałe podzieliło islam na dwa główne nurty. Spór, który wybuchł w godzinach następujących po śmierci Proroka, nie dotyczył kwestii teologicznych ani interpretacji Koranu. Chodziło o władzę i o zasadę, według której należy ją przekazywać.
Mahomet łączył w swojej osobie funkcje religijne i polityczne. Był prorokiem, ale także przywódcą państwa, sędzią, dowódcą wojskowym i arbitrem w sporach między plemionami. Po jego śmierci powstało pytanie, czy te wszystkie role może przejąć jeden człowiek i na jakiej podstawie miałby to uczynić. Problem komplikowało dodatkowo tempo, w jakim należało podjąć decyzję — ciało Proroka nie zostało jeszcze pochowane, gdy w Medynie rozpoczęły się narady nad wyborem następcy.
Dwie wizje przywództwa, które wykrystalizowały się w tych pierwszych dniach, dały początek podziałowi na sunnitów i szyitów, choć same te nazwy ukształtowały się znacznie później.
STANOWISKO ZWOLENNIKÓW WYBORU — PRZYSZLI SUNNICI
Grupa skupiona wokół najbliższych towarzyszy Mahometa — Abu Bakra, Umara ibn al-Chattaba i Abu Ubajdy — opowiedziała się za wyborem przywódcy w drodze narady i konsensusu wspólnoty. Zgodnie z tym stanowiskiem, następca Proroka powinien zostać wyłoniony spośród najbardziej godnych i kompetentnych członków społeczności muzułmańskiej, niekoniecznie spośród krewnych Mahometa. Kluczowe znaczenie miały pobożność, doświadczenie, zdolności przywódcze i zaufanie, jakim cieszył się kandydat wśród wiernych.
więcej..
