J. Robert Oppenheimer - ebook

WPROWADZENIE

Był rok 1965. J. Ro­bert Op­pen­he­imer, czło­wiek, który prze­szedł do hi­sto­rii jako „oj­ciec bomby ato­mo­wej”, miał wów­czas 61 lat. Cho­ciaż ab­so­lut­nie nie można by­łoby na­zwać go star­cem, nie­ubła­gany upływ czasu za­czął już od­ci­skać swe piętno. W mło­do­ści wy­ka­zy­wał się ogromną pew­no­ścią sie­bie, te­raz zaś był nieco wy­co­fany, o ła­god­niej­szym cha­rak­te­rze, jakby wy­gła­dzo­nym przez mi­nione lata. Jego ciało rów­nież nie było już tak sprawne jak kie­dyś. Ostry ka­szel, efekt na­ło­go­wego pa­le­nia pa­pie­ro­sów przez całe de­kady, sta­no­wił za­po­wiedź dia­gnozy nie­ule­czal­nej po­staci raka, którą Op­pen­he­imer usły­szał jesz­cze w tym sa­mym roku.

W młodości Oppenheimer wyróżniał się zarówno pod względem intelektualnym, jak i fizycznym.

Na ra­zie jed­nak sie­dział przed ka­me­rami CBS News, jed­nego z naj­bar­dziej sza­no­wa­nych ame­ry­kań­skich ka­na­łów in­for­ma­cyj­nych. W la­tach sześć­dzie­sią­tych Op­pen­he­imer był swo­istym ulu­bień­cem me­diów, fi­gurą mę­drca i na­ukowca uwiel­bia­nego przez prasę, ra­dio, te­le­wi­zję i uczel­nie, które chęt­nie za­pra­szały go na wy­kłady. Jego rola w pro­jek­cie Man­hat­tan, po­glądy na sto­sunki ame­ry­kań­sko-ra­dziec­kie, bły­sko­tli­wość na­uko­wego i fi­lo­zo­ficz­nego umy­słu, dra­ma­tur­gia prze­słu­chań przed ko­mi­sją do spraw bez­pie­czeń­stwa w 1954 roku – wszystko to nada­wało Op­pen­he­ime­rowi swo­isty nimb naj­wy­bit­niej­szego ży­ją­cego na­ukowca na świe­cie (wielki Al­bert Ein­stein zmarł w 1955 roku). Prasa i opi­nia pu­bliczna miały wręcz bez­gra­niczny ape­tyt na szcze­góły z ży­cia i pracy Op­pen­he­imera.

Szcze­gól­nie jedno py­ta­nie – for­mu­ło­wane na dzie­siątki róż­nych spo­so­bów, ale za­sad­ni­czo nie­zmienne w swej tre­ści – wra­cało wie­lo­krot­nie. Za­koń­czyło i tam­ten wy­wiad: „Pa­trząc z per­spek­tywy czasu, czy są­dzi pan, że uży­cie bomby przez nasz kraj było ko­nieczne?”. Op­pen­he­imer mil­czał przez chwilę, jakby sta­ran­nie ana­li­zo­wał tę kwe­stię, a na­stęp­nie z równą pre­cy­zją udzie­lił od­po­wie­dzi:

Są­dzę, że po­gląd, który przed­sta­wiło mi wiele osób, ale przede wszyst­kim ge­ne­rał Mar­shall i puł­kow­nik Stim­son, se­kre­tarz wojny, był taki, że bę­dziemy mu­sieli walką zdo­być główne wy­spy i że bę­dzie się to wią­zało z rze­zią Ame­ry­ka­nów i Ja­poń­czy­ków na ma­sową skalę. Do­szli do niego w do­brej wie­rze, z ża­lem i na pod­sta­wie naj­lep­szych do­wo­dów, ja­kimi wów­czas dys­po­no­wali. My­ślę, że wo­bec tej al­ter­na­tywy bomba była ogromną ulgą. Wojna roz­po­częła się w 1939 roku. Zgi­nęły w niej dzie­siątki mi­lio­nów lu­dzi. Przy­nio­sła bru­tal­ność i znisz­cze­nia, na które nie po­winno być miej­sca w po­ło­wie XX wieku. A de­cy­zja o za­koń­cze­niu wojny w ten spo­sób, z pew­no­ścią okrutny, nie zo­stała pod­jęta lek­ko­myśl­nie. Ale dziś nie je­stem prze­ko­nany, że otwo­rzyła ona lep­szą drogę. Nie mam zbyt do­brej od­po­wie­dzi na to py­ta­nie. Kiedy od­gry­wasz zna­czącą rolę w zda­rze­niu, które wy­wo­łało śmierć po­nad stu ty­sięcy lu­dzi i ob­ra­że­nia u po­rów­ny­wal­nej ich liczby, to na­tu­ral­nie my­śle­nie o tym nie przy­cho­dzi z ła­two­ścią.

Op­pen­he­imer przed­sta­wia więc cał­ko­wi­cie lo­giczne uza­sad­nie­nie, pre­zen­tu­jąc cały łań­cuch wy­da­rzeń i spo­sób my­śle­nia, które do­pro­wa­dziły do zrzu­ce­nia bomb na Hi­ro­szimę i Na­ga­saki w sierp­niu 1945 roku. Ale jakże wy­mowne jest w tym miej­scu zda­nie, które koń­czy całą wy­po­wiedź: „Nie mam zbyt do­brej od­po­wie­dzi na to py­ta­nie”. Su­ge­ruje ono, że osta­teczny wpływ pro­jektu Man­hat­tan na świat był tak po­ważny, tak ohydny dla ludz­ko­ści – nie­za­leż­nie od stra­te­gicz­nego uza­sad­nie­nia – że Op­pen­he­imer pró­bo­wał w ja­kiś spo­sób po­go­dzić się z rolą, którą w nim ode­grał. Fakt, że jego służba na rzecz Sta­nów Zjed­no­czo­nych zo­stała póź­niej tak do­kład­nie i głę­boko prze­świe­tlona (po­mimo za­strze­żeń, że jego lo­jal­ność jako taka ni­gdy nie była kwe­stio­no­wana), mógł tylko po­tę­go­wać jego nie­pew­ność. Można przy­jąć, że szorst­kie trak­to­wa­nie przez ame­ry­kań­ską ad­mi­ni­stra­cję do­pro­wa­dziło go przy­naj­mniej do wąt­pli­wo­ści na te­mat roz­sądku i prze­wi­dy­wal­no­ści po­li­tycz­nych li­de­rów jego kraju – lu­dzi, któ­rzy dys­po­no­wali te­raz tą nie­zwy­kle silną bro­nią, którą Op­pen­he­imer po­mógł stwo­rzyć.

Można by więc me­ta­fo­rycz­nie po­wie­dzieć, że za­równo pod wzglę­dem psy­cho­lo­gicz­nym, jak i bio­gra­ficz­nym chmura grzy­bowa po eks­plo­zji bomby nu­kle­ar­nej ni­gdy cał­ko­wi­cie nie znik­nęła z nieba Op­pen­he­imera. Peł­nił on jedną z naj­bar­dziej zna­czą­cych funk­cji we współ­cze­snej hi­sto­rii – dy­rek­tora la­bo­ra­to­rium Los Ala­mos, ośrodka na­uko­wego od­po­wie­dzial­nego za pro­jekt Man­hat­tan, któ­rego ce­lem było opra­co­wa­nie i stwo­rze­nie bomby ato­mo­wej. Pierw­sze dwa „pro­dukty koń­cowe” tego pro­jektu zdmuch­nęły z po­wierzchni świata dwa ja­poń­skie mia­sta w ciągu mi­li­se­kund, uśmier­ca­jąc łącz­nie (bez­po­śred­nio lub w wy­niku póź­niej­szych na­stępstw i cho­roby po­pro­mien­nej) około 200 ty­sięcy osób. To rola, któ­rej lu­dzie ni­gdy nie za­po­mną i wo­bec któ­rej za­wsze będą sta­wiać py­ta­nia.

Ni­niej­sza bio­gra­fia ma na celu przed­sta­wie­nie lat w Los Ala­mos w ich peł­niej­szym kon­tek­ście. Osta­tecz­nie 65 lat ży­cia Op­pen­he­imera nie po­winno się oce­niać wy­łącz­nie przez pry­zmat trzech z nich, które po­świę­cił opra­co­wa­niu bomby ato­mo­wej w od­le­głej ba­zie na pu­styni, ani też dwóch mie­sięcy prze­słu­chań w 1954 roku. Za­cząć można od tego, że Op­pen­he­imer był jedną z ty­sięcy osób za­an­ga­żo­wa­nych w roz­wój broni ato­mo­wej. Pro­jekt Man­hat­tan roz­rósł się z cza­sem do tego stop­nia, że pra­co­wało przy nim co naj­mniej 130 ty­sięcy lu­dzi, w tym nie­któ­rzy z naj­wy­bit­niej­szych na­ukow­ców XX wieku, tacy jak Leo Szi­lard, Er­nest O. Law­rence, Hans Be­the, Edward Tel­ler, Ja­mes Cha­dwick, Ro­bert Ser­ber czy En­rico Fermi. Bomba ato­mowa nie była dzie­łem jed­nego czło­wieka. Op­pen­he­imer, jako dy­rek­tor la­bo­ra­to­rium – znów się­ga­jąc po me­ta­forę – dbał ra­czej o na­ukowy grunt, na któ­rym wy­rósł pro­jekt. Nie­mniej to on stał się twa­rzą przed­się­wzię­cia i zo­stał uznany za czło­wieka, który osa­dził świat w no­wej rze­czy­wi­sto­ści – cią­głego za­gro­że­nia znisz­cze­niem ato­mo­wym. To jego słynny ka­pe­lusz pork pie oka­zał się czymś w ro­dzaju me­to­ni­mii pro­jektu Man­hat­tan. Pro­blem, któ­rego do­świad­czył Op­pen­he­imer, to rzad­kość wśród fi­zy­ków teo­re­tycz­nych. Teo­ria na­ukowa czę­sto po­zo­staje je­dy­nie w sfe­rze idei, nie wy­kra­cza­jąc poza słowa, rów­na­nia, wy­kresy i oży­wione dys­ku­sje. Jed­nak dla Op­pen­he­imera pod­stawy teo­re­tyczne, które roz­wi­jał w Los Ala­mos, miały naj­do­tkliw­sze kon­se­kwen­cje w świe­cie rze­czy­wi­stym, ja­kie tylko można so­bie wy­obra­zić – ma­te­ma­tyka ta­bli­cowa prze­obra­ziła się w po­skrę­cane pod­kłady ko­le­jowe, sto­pione szkło i śmier­telny pył.

Nie na­leży jed­nak za­po­mi­nać, że Op­pen­he­imer był przede wszyst­kim na­ukow­cem – i to naj­wyż­szej klasy. Jego do­ko­na­nia nie ogra­ni­czają się do pracy nad bro­nią ato­mową. Jak się prze­ko­namy, Op­pen­he­imer wniósł zna­czący wkład także w inne ob­szary fi­zyki, zgłę­bia­jąc teo­re­tyczne pod­stawy pro­mie­nio­wa­nia ko­smicz­nego i gwiazd neu­tro­no­wych oraz prze­wi­du­jąc ist­nie­nie tego, co obec­nie znamy jako czarne dziury. Był czło­wie­kiem o ogrom­nym po­ten­cjale in­te­lek­tu­al­nym, a jego umy­słowy wszech­świat wy­kra­czał da­leko poza na­uki ści­słe, obej­mu­jąc także li­te­ra­turę, re­li­gię, fi­lo­zo­fię i sztukę. Op­pen­he­imer świet­nie że­glo­wał i jeź­dził konno. Je­śli cho­dzi o cha­rak­ter, jego zna­cząca nie­sta­bil­ność prze­ja­wiała się w tym, że po­tra­fił być cza­sem nie­miły i ogól­ni­kowy, kiedy in­dziej zaś ele­gancki i pre­cy­zyjny.

Pi­sa­nie o Op­pen­he­ime­rze musi uwzględ­niać gwał­towny wzrost pu­blicz­nego za­in­te­re­so­wa­nia jego osobą po pre­mie­rze filmu bio­gra­ficz­nego Chri­sto­phera No­lana Op­pen­he­imer z 2023 roku, w któ­rym ty­tu­łową rolę bły­sko­tli­wie za­grał ir­landzki ak­tor Cil­lian Mur­phy. Dzieło w kre­atywny spo­sób sku­pia się na trzech wiel­kich mo­ral­nych zma­ga­niach Op­pen­he­imera: na jego związku z Jean Ta­tlock, z którą miał ro­mans, na mo­ral­nych roz­ter­kach zwią­za­nych z roz­wo­jem i uży­ciem bomby ato­mo­wej, a także na wal­kach z Ko­mi­sją Ener­gii Ato­mo­wej (AEC – Ato­mic Energy Com­mis­sion) w la­tach pięć­dzie­sią­tych. Jest kwe­stią dys­ku­syjną, czy film w pełni od­daje zło­żo­ność po­staci Op­pen­he­imera. Nie był on ani bo­ha­te­rem, ani zło­czyńcą, ale ra­czej czło­wie­kiem o ma­gne­tycz­nej lot­no­ści umy­słu, na­wet je­śli w póź­niej­szych la­tach ży­cia pró­bo­wał strzep­nąć z rę­ka­wów ma­ry­narki wszel­kie ślady ra­dio­ak­tyw­nego pyłu.

------------------------------------------------------------------------

1.

CBS News (19 lipca 2023 roku), From the ar­chi­ves: Ro­bert Op­pen­he­imer in 1965 on if the bomb was ne­ces­sary, https://www.youtube.com/watch?v=Ad­tLxlt­trHg&t=45s (do­stęp: 05.09.2025).BIBLIOGRAFIA

Ato­mic Energy Com­mis­sion, The GAC re­port of Octo­ber 30, 1949, Uni­ted Sta­tes Ato­mic Energy Com­mis­sion Wa­shing­ton, DC 20545 Hi­sto­ri­cal Do­cu­ment Num­ber 349, https://www.ato­mi­car­chive.com/re­so­ur­ces/do­cu­ments/hy­dro­gen/gac-re­port.html (do­stęp: 05.09.2025).

Je­remy Bern­stein, Op­pen­he­imer: Por­trait of an Enigma, Ivan R. Dee, Chi­cago 2004.

Hans Be­the, J. Ro­bert Op­pen­he­imer, w: Bio­gra­phi­cal Me­mo­irs: Vo­lume 71, Na­tio­nal Aca­demy Press, Wa­shing­ton DC 1971, s. 175–220.

Kai Bird i Mar­tin J. Sher­win, Ame­ri­can Pro­me­theus: The Triumph and the Tra­gedy of J. Ro­bert Op­pen­he­imer, Atlan­tic Bo­oks, Lon­don 2023; wyd. pol­skie: Op­pen­he­imer. Triumf i tra­ge­dia ojca bomby ato­mo­wej, tłum. J. Błasz­czyk, Re­plika, Po­znań 2022.

Pa­trick M.S. Blac­kett, Award ce­re­mony spe­ech, 13 grud­nia 1948 roku, https://www.no­bel­prize.org/pri­zes/phy­sics/1948/ce­re­mony-spe­ech/ (do­stęp: 05.09.2025).

CBS News, From the ar­chi­ves: Ro­bert Op­pen­he­imer in 1965 on if the bomb was ne­ces­sary, 19 lipca 2023 roku, https://www.youtube.com/watch?v=Ad­tLxlt­trHg (do­stęp: 05.09.2025).

Com­mit­tee on Ato­mic Energy, Re­port on the In­ter­na­tio­nal Con­trol of Ato­mic Energy, Com­mit­tee on Ato­mic Energy, Wa­shing­ton DC 1946.

Al­bert Ein­stein, List do pre­zy­denta Fran­klina De­lano Ro­ose­velta, 2 sierp­nia 1939 roku. Zar­chi­wi­zo­wano na pod­sta­wie ory­gi­nału 17 kwiet­nia 2012 roku. Po­brano 9 paź­dzier­nika 2013 roku, https://en.wi­ki­pe­dia.org/wiki/Ein­stein%E2%80%93Szi­lar­d_let­ter#/me­dia/File:Ein­stein-Ro­ose­velt-let­ter.png (do­stęp: 05.09.2025).

Wal­ter M. El­sas­ser, Me­mo­irs of a Phy­si­cist in the Ato­mic Age, Adam Hil­ger Ltd./Science Hi­story Pu­bli­ca­tions, Lon­don 1978.

Pe­ter J. Go­od­child, J. Ro­bert Op­pen­he­imer: ‘Shat­te­rer of Worlds’, BBC Bo­oks, Lon­don 1980.

Nancy Thorn­dike Gre­en­span, The End of the Cer­tain World, Wi­ley, Lon­don 2005, s. 146.

Le­slie R. Gro­ves, Me­mo­ran­dum for the Se­cre­tary of War: The Test, War De­part­ment, Wa­shing­ton DC, 18 lipca 1945 roku.

Le­slie R. Gro­ves, Now It Can Be Told: The Story of the Man­hat­tan Pro­ject, Har­per & Row, New York and Evan­ston 1962.

Ha­rvey Hall, i J. Ro­bert Op­pen­he­imer, Re­la­ti­vi­stic The­ory of the Pho­to­elec­tric Ef­fect, „Phy­si­cal Re­view”, 38, 57, 7 maja 1931 roku.

Gregg Her­ken, Bro­ther­hood of the Bomb: The Tan­gled Li­ves and Loy­al­ties of Ro­bert Op­pen­he­imer, Er­nest Law­rence, Edward Tel­ler, Henry Holt & Co., New York 2002.

Pe­ter Hore (red.), Pa­trick Blac­kett: Sa­ilor, Scien­tist, So­cia­list, Ro­utledge, Lon­don 1999.

Lyn­don B. John­son, Wrę­cze­nie Na­grody En­rica Fer­miego, 2 grud­nia 1963 roku.

Jo­int Task Force One, Mi­nu­tes of the me­eting of the Pre­si­dent’s Eva­lu­ation Com­mis­sion for the ato­mic bomb te­sts and the staff of Com­man­der Jo­int Task Force One, Wa­shing­ton DC, 30 marca 1946 roku.

Ro­bert Jungk, Bri­gh­ter than a Tho­usand Suns: A Per­so­nal Hi­story of the Ato­mic Scien­ti­sts, Ma­ri­ner, Bo­ston (MA) 1970, https://ia­801309.us.ar­chive.org/0/items/Bri­gh­ter­Tha­nA­Tho­usand­Suns-Per­so­nal­Hi­sto­ry­OfA­to­mic­Scien­ti­sts/bri­ght­sun.pdf (do­stęp: 05.09.2025).

Tho­mas S. Kuhn, Wy­wiad z J. Ro­ber­tem Op­pen­he­ime­rem, 18 li­sto­pada 1963 roku.

Pe­ter Mi­chel­more, The Swift Years: The Ro­bert Op­pen­he­imer Story, Dodd, Mead, & Co., New York 1969.

Ray Monk, In­side the Cen­tre: The Life of J. Ro­bert Op­pen­he­imer, Vin­tage, Lon­don 2013.

Gia Mus­sel­white, After “Op­pen­he­imer,” a look back at Prin­ce­ton’s com­pli­ca­ted role in nuc­lear hi­story, „The Da­ily Prin­ce­to­nian”, 26 lipca 2023 roku, https://www.da­ily­prin­ce­to­nian.com/ar­ticle/2023/07/op­pen­he­imer-nuc­lear-hi­story-prin­ce­ton-re­tro­spec­tive (do­stęp: 05.09.2025).

Ken­neth D. Ni­chols, Let­ter Outli­ning Char­ges Aga­inst Ro­bert Op­pen­he­imer (De­cem­ber 23, 1953), https://fa­mous-trials.com/op­pen­he­imer/2691-char­ges-aga­inst-op­pen­he­imer-dec-23-1953 (do­stęp: 05.09.2025).

Ken­neth D. Ni­chols, The Road to Tri­nity, Wil­liam Mor­row and Com­pany, New York 1987.

Of­fice of the Hi­sto­rian, The Ache­son–Li­lien­thal & Ba­ruch Plans, 1946, De­part­ment of State, Wa­shing­ton DC, https://hi­story.state.gov/mi­le­sto­nes/1945-1952/ba­ruch-plans (do­stęp: 05.09.2025).

J. Ro­bert Op­pen­he­imer, Cros­sing, „Ho­und & Horn”, czer­wiec 1928 roku.

J. Ro­bert Op­pen­he­imer, On the Qu­an­tum The­ory of the Pro­blem of the Two Bo­dies, „Ma­the­ma­ti­cal Pro­ce­edings of the Cam­bridge Phi­lo­so­phi­cal So­ciety”, 23, 4, paź­dzier­nik 1926 roku, s. 422–431.

J. Ro­bert Op­pen­he­imer do Franka Op­pen­he­imera, 14 paź­dzier­nika 1929 roku.

J. Ro­bert Op­pen­he­imer i H. Sny­der, On Con­ti­nued Gra­vi­ta­tio­nal Con­trac­tion, „Phy­si­cal Re­view”, 56, 455, 1 wrze­śnia 1939 roku.

J. Ro­bert Op­pen­he­imer, Outline of Pre­sent Know­ledge, 15–24 kwiet­nia 1943 roku.

J. Ro­bert Op­pen­he­imer do se­kre­ta­rza wojny Sta­nów Zjed­no­czo­nych Henry’ego Stim­sona, 17 sierp­nia 1945 roku.

J. Ro­bert Op­pen­he­imer, Prze­mó­wie­nie do Sto­wa­rzy­sze­nia Na­ukow­ców Los Ala­mos, Los Ala­mos (NM), 2 li­sto­pada 1945 roku.

J. Ro­bert Op­pen­he­imer, Prze­mó­wie­nie z oka­zji przy­ję­cia na­grody Excel­lence, przy­zna­nej przez Ar­mię i Ma­ry­narkę Wo­jenną, 16 li­sto­pada 1945 roku.

J. Ro­bert Op­pen­he­imer do pre­zy­denta Harry’ego S. Tru­mana, 3 maja 1946 roku.

J. Ro­bert Op­pen­he­imer, Science and the Com­mon Un­der­stan­ding – Lec­ture 6: The Scien­ces and Man’s Com­mu­nity, “Re­ith Lec­tu­res”, au­dy­cja ra­diowa BBC, 20 grud­nia 1953 roku.

J. Ro­bert Op­pen­he­imer, I am be­come De­ath, the de­stroyer of worlds (1965), YouTube (2012), https://www.youtube.com/watch?v=lb13y­nu­3Iac&t=10s (do­stęp: 05.09.2025).

Abra­ham Pais i Ro­bert P. Cre­ase, J. Ro­bert Op­pen­he­imer: A Life, Oxford Uni­ver­sity Press, Oxford 2006.

Ri­chard Rho­des, The Ma­king of the Ato­mic Bomb, Si­mon & Schu­s­ter, New York 1986.

De­nise Royal, The Story of J. Ro­bert Op­pen­he­imer, St Mar­tin’s Press, New York: 1969.

Ro­bert Ser­ber, i E. U. Con­don, The Los Ala­mos Pri­mer, Los Ala­mos: Man­hat­tan Pro­ject, 1943.

Ro­bert Ser­ber, Pe­ace and War: Re­mi­ni­scen­ces of a Life on the Fron­tiers of Science, Co­lum­bia Uni­ver­sity Press, New York 1998.

Alice Kim­ball Smith i Char­les We­iner, Ro­bert Op­pen­he­imer: Let­ters and Re­col­lec­tions, Stan­ford Uni­ver­sity Press, Stan­ford 1980.

Her­bert Smith, In­te­rview of Her­bert Smith by Char­les We­iner on 1974 Au­gust 1, Niels Bohr Li­brary & Ar­chi­ves, Ame­ri­can In­sti­tute of Phy­sics, Col­lege Park, MD USA, https://doi.org/10.1063/nbla.isam.upcd (do­stęp: 05.09.2025).

Phi­lip M. Stern, The Op­pen­he­imer Case: Se­cu­rity on Trial, Ru­pert Hart-Da­vis, Lon­don 1971, s. 130.

The Eter­nal Ap­pren­tice, „Time”, 4 li­sto­pada 1948 roku, s. 70–81.

Uni­ted Sta­tes Ato­mic Energy Com­mis­sion (AEC), In the Mat­ter of J. Ro­bert Op­pen­he­imer: Trans­cript of He­aring be­fore Per­son­nel Se­cu­rity Bo­ard, US Go­vern­ment Prin­ting Of­fice, Wa­shing­ton DC 1954, https://www.osti.gov/open­net/he­aring (do­stęp: 05.09.2025).

US De­part­ment of Energy, Of­fice of Scien­ti­fic and Tech­ni­cal In­for­ma­tion, trans­krypty prze­słu­chań J. Ro­berta Op­pen­he­imera, https://www.osti.gov/open­net/he­aring (do­stęp: 05.09.2025).

War De­part­ment In­te­rim Com­mit­tee, No­tatki, 31 maja 1945 roku.

War De­part­ment In­te­rim Com­mit­tee, Re­com­men­da­tions on the Im­me­diate Use of Nuc­lear We­apons, No­tatki, 16 czerwca 1945 roku.

Vic­tor F. We­is­skopf, The Los Ala­mos Years, „Phy­sics To­day”, 20, 10, paź­dzier­nik 1967 roku, s. 39–42.

Vic­tor F. We­is­skopf, Phy­sics in the Twen­tieth Cen­tury: Se­lec­ted Es­says, The MIT Press, Cam­bridge and Lon­don 1972.