Japońska literatura kryminalna w latach 1923–1937 - ebook

Wstęp

Cel publikacji

Celem niniejszej publikacji jest przedstawienie zarysu rozwoju japońskiej literatury kryminalnej (tantei shōsetsu) oraz analiza cech charakterystycznych wybranych utworów powstałych w latach 1923–1937, na które przypada rozkwit, największa popularność i schyłek tej odmiany gatunkowej. Kolejne etapy jej rozwoju w tym okresie zostały przedstawione na przykładach twórczości Edogawy Ranpo (1894–1965), Yumeno Kyūsaku (1889–1936) oraz Oguriego Mushitarō (1901–1946). Wybór tych pisarzy wynika z faktu, że pośród ich utworów można znaleźć opowiadania i powieści uznawane za najbardziej reprezentatywne dla tantei shōsetsu okresu 1923–19371. W niniejszej książce dzięki analizie twórczości tych autorów została nakreślona szersza perspektywa rozwoju różnych tendencji tantei shōsetsu.

Impulsem do podjęcia badań nad japońską literaturą kryminalną stało się spostrzeżenie, iż brakuje takich opracowań w dotychczasowym polskim piśmiennictwie japonistycznym, a wśród prac badaczy zagranicznych ich liczba jest znikoma. Sytuacja ta może budzić pewne zdumienie, gdyż wydaje się, że czasy traktowania z rezerwą literatury popularnej przez naukowców są już odległą przeszłością, i trudno wyobrazić sobie anglistę odmawiającego holmesowskiemu cyklowi Arthura Conana Doyle’a (1859–1930) poczesnego miejsca w historii współczesnej literatury brytyjskiej. Chociaż literatura kryminalna, odkąd pojawiła się w Japonii przeszło sto trzydzieści lat temu, pozostaje – zarówno w kwestii zainteresowania akademickiego, jak i popularności za granicą – w cieniu literatury pięknej, to od lat cieszy się w tym kraju poczytnością, a jej oddziaływania na kulturę popularną nie sposób przecenić. Za wymowny przykład może posłużyć twórczość Edogawy Ranpo, szczycącego się powszechną opinią ojca japońskiego kryminału2, którego proza wciąż staje się inspiracją dla twórców filmów, seriali telewizyjnych czy komiksów, mimo że od publikacji jego najważniejszych utworów minął już niemal wiek. Obecność literatury kryminalnej w zbiorowej świadomości Japończyków jest niezaprzeczalna3, dlatego jej badanie wypełnia istotną lukę w literaturoznawstwie japońskim4.

Stan badań nad japońską literaturą kryminalną w Japonii i na świecie

Można bez większej przesady stwierdzić, że systematycznych badań naukowych nad tantei shōsetsu nie prowadzono w Japonii niemal do końca XX wieku. Wcześniej istniała co prawda bogata literatura przedmiotu, ale będąc najczęściej dziełem samych pisarzy – czego najbardziej znanym przykładem jest powojenna działalność publicystyczna i popularyzatorska Edogawy Ranpo – bądź entuzjastów kryminału, prezentowała ograniczony obraz świata tej literatury przedstawiany od wewnątrz jej środowiska.

Nawet obecnie do najbardziej rozpowszechnionych dziś przekazów o złotym okresie japońskiego kryminału należą te, które wyszły spod pióra Edogawy. Od początku publicystyka zajmowała istotne miejsce w dorobku tego pisarza, który ostatnie dwie dekady życia poświęcił jej niemal całkowicie. Pisma zebrane w tomach Tantei shōsetsu yonjūnen (Czterdzieści lat z literaturą kryminalną, 1961) czy Gen’eijō (Zamek iluzji, 1951) są cennymi opracowaniami dotyczącymi tantei shōsetsu i jej twórców. Z drugiej strony, trudno nie zgodzić się z uwagą Yoshidy Morio na temat Zamku iluzji:

Zapis historyczny, teoretycznie jeden z najważniejszych i najbardziej godnych zaufania, stworzyła osoba odgrywająca w tej historii czołową rolę5.

Słowa te można odnieść nie tylko do – jak twierdzi Yoshida – uznawanego dziś za „kanoniczny”6 Zamku iluzji, ale też niemal do całej twórczości eseistyczno-popularyzatorskiej Edogawy, dzięki której pisarz ten stał się głównym kronikarzem dziejów japońskiej literatury kryminalnej. Doszło zatem do zmonopolizowania narracji o rozwoju tej odmiany gatunkowej przez jednego z jej twórców. Od najwcześniejszych tekstów publicystycznych Edogawa wielokrotnie podkreślał związki tantei shōsetsu z japońską literaturą piękną (junbungaku)7, zwracając uwagę na to, że źródeł tantei shōsetsu należy doszukiwać się nie tylko w utworach autorów zachodnich, ale i w twórczości pisarzy japońskich, jak Tanizaki Jun’ichirō (1886–1965) czy Satō Haruo (1892–1964)8. Edogawa postrzegał to jako dowód oryginalności tantei shōsetsu w porównaniu do zagranicznej powieści kryminalnej, mianując się pionierem tak rozumianego japońskiego kryminału.

Poza publicystyką Edogawa podejmował też działalność mającą na celu konsolidację środowiska autorów literatury kryminalnej. Wymiernym rezultatem tych starań było powołanie w 1947 roku Tantei Sakka Kurabu (Klub Pisarzy Literatury Kryminalnej). Edogawa przewodniczył Klubowi do 1952 roku, potem zaś został jego honorowym prezesem9. Ponadto zaszczyty, których dostępował w tym czasie, jak państwowe odznaczenia10 czy opublikowanie zawierającego angielskie przekłady wybranych opowiadań11 zbioru Japanese Tales of Mystery and Imagination12, dodatkowo wpływały na umocnienie wyjątkowej pozycji Edogawy w gronie japońskich twórców literatury kryminalnej. W rezultacie trudno oddzielić Edogawę z lat dwudziestych i trzydziestych ubiegłego wieku od jego zmitologizowanego wizerunku wytworzonego po drugiej wojnie światowej.

Do grupy wywodzących się ze środowisk entuzjastów kryminału historyków tantei shōsetsu zaliczają się autorzy największych opracowań dotyczących historii tej odmiany gatunkowej w Japonii: Nakajima Kawatarō (1917–1999) oraz Itō Hideo (ur. 1925). Prace obu autorów, choć pod wieloma względami wartościowe, nie są w pełni systematycznym ujęciem tematu, gdyż często swą swobodną strukturą zbliżają się do eseju. Podobny zarzut można postawić autorom większości dwudziestowiecznych publikacji dotyczących japońskiej literatury kryminalnej lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku. Mimo to działalność Nakajimy, Itō czy Gondy Manjiego (ur. 1936) pokazała możliwości kryjące się w badaniu kryminałów i bezpośrednio przyczyniła się do obserwowanego na przełomie wieków wzmożonego zainteresowania tantei shōsetsu wśród japońskich badaczy literatury.

Niestety wciąż brak kompleksowego opracowania historii japońskiego kryminału czy choćby tantei shōsetsu w jej formatywnym okresie (lata dwudzieste i trzydzieste XX wieku). Częściowo tę rolę spełnia Henkaku tantei shōsetsu nyūmon: kisō no isan (Wprowadzenie do anormatywnej literatury detektywistycznej: dziedzictwo osobliwości, 2013), w której Taniguchi Motoi poddaje analizie twórczość wybranych autorów anormatywnej odmiany tantei shōsetsu: Edogawy Ranpo, Kosakaia Fuboku (1890–1929), Yokomizo Seishiego (1902–1981) oraz Yumeno Kyūsaku. Z kolei Komatsu Shōko w swojej pracy Tantei shōsetsu no persona. Kisō to ijōshinri no gengotai (Persona w literaturze kryminalnej. Formy językowe fantazji i psychologii anormalnej, 2015) analizuje język literatury kryminalnej w świetle koncepcji zaczerpniętych z filozofii Yoshidy Natsuhiko (1928–2020). Najnowszą godną odnotowania monografią jest Tantei shōsetsu to kyōki (Literatura
kryminalna i szaleństwo, 2021), której autor, Suzuki Yūsaku, przygląda się motywowi obłędu w twórczości Edogawy, Yumeno i Oguriego.

Wśród monografii poświęconych poszczególnym autorom najwięcej publikacji dotyczy Edogawy Ranpo, choć zazwyczaj nie mają one charakteru naukowego. Szeroką bibliografię badawczą twórczości Edogawy tworzą przede wszystkim liczne artykuły jej poświęcone. Kryminalna proza tego autora omówiona została też w rozprawie doktorskiej Takano Kazuakiego Edogawa Ranpo kenkyū. 1920-nendai sakuhin no bungakuteki hensen to Ranpo no Tōkyō taiken o shiza to shite (Studia nad Edogawą Ranpo w perspektywie przemian twórczości z lat dwudziestych XX wieku oraz tokijskich doświadczeń pisarza, 2017), w której autor proponuje analizę utworów Edogawy pod względem ich „literackości” poprzez wyjście poza ograniczające ramy gatunkowe tantei shōsetsu. Szczególny charakter ma książka Edogawa Ranpo shinseiki. Ekkyō suru tantei shōsetsu (Nowe stulecie Edogawy Ranpo. Transgraniczność literatury kryminalnej, 2019), w której poza artykułami najważniejszych japońskich badaczy tantei shōsetsu zawarto teksty specjalistów spoza Japonii. Dotychczas ukazało się też kilka edycji dzieł zebranych Edogawy, z których najobszerniejsze opublikowało renomowane wydawnictwo Kōdansha
w latach 2003–2006.

Pionierem badań nad Yumeno Kyūsaku był filozof Tsurumi Shunsuke (1922–2015), którego esej Dogura magura no sekai (W kręgu Dogura magura, 1962) przyczynił się do rewaluacji twórczości tego pisarza przez krytykę i czytelników na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych ubiegłego wieku. Pokłosiem tego wzmożonego zainteresowania były między innymi: obszerny zbiór esejów i tekstów krytycznych różnych autorów zatytułowany Yumeno Kyūsaku no sekai (Świat Yumeno Kyūsaku, 1975) i pierwsze zbiorcze wydanie dzieł pisarza z lat 1969–1970. Monografie naukowe poświęcone Yumeno pojawiły się jednak dopiero w XXI wieku: Yumeno Kyūsaku. Hōhō to shite no ikai (Yumeno Kyūsaku. Inny świat jako metoda, 2004) Momokawy Takahito oraz Musō no shin’en. Yumeno Kyūsaku ron (Tajemnicze sny. Analiza twórczości Yumeno Kyūsaku, 2012) autorstwa Itō Riwy mają charakter literaturoznawczy, a Media shindorōmu to Yumeno Kyūsaku no sekai (Syndrom mediów a świat Yumeno Kyūsaku, 2005) Tabaty Akeo to praca z zakresu medioznawstwa. Od 2016 roku ukazuje się też pierwsza krytyczna edycja dzieł zebranych pisarza Teihon Yumeno Kyūsaku zenshū (Dzieła zebrane Yumeno Kyūsaku. Edycja krytyczna).

Twórczość Oguriego Mushitarō nie stała się dotąd przedmiotem monografii, a najważniejszą publikacją poświęconą pisarzowi pozostaje siedemnasty numer specjalizującego się w tantei shōsetsu czasopisma naukowego „«Shinseinen» Shumi”, w którym opublikowano kilka artykułów analizujących jego wybrane utwory. Dzieła zebrane Oguriego ukazały się w 1979 roku, a ich wznowienie w latach 1996–1998, lecz edycja ta nie ma charakteru krytycznego.

Poza Japonią prac podejmujących tematykę tantei shōsetsu wciąż ukazuje się niewiele, choć można zaobserwować wzrost zainteresowania tą problematyką, o czym świadczy wiele artykułów poświęconych japońskiej literaturze kryminalnej w ostatnich latach. Za pierwszą godną odnotowania monografię, w której podkreślono znaczenie tantei shōsetsu, należy uznać Histoire de la littérature populaire japonaise: Faits et perspectives (1900–1980) (Historia japońskiej literatury popularnej: Fakty i perspektywy , 1987) autorstwa Cécile Sakai, która japońską literaturę kryminalną omawia obok literatury historycznej (jidai shōsetsu) i współczesnej (gendai shōsetsu) jako element taishū bungaku. W pochodzącej z 2008 roku pracy Purloined Letters: Cultural Borrowing and Japanese Crime Literature 1868–1937 (Skradzione listy. Kulturalne zapożyczenia i japońska literatura kryminalna 1868–1937) Mark Silver analizuje dla odmiany intertekstualne aspekty tantei shōsetsu w okresie od ery Meiji do początku drugiej wojny światowej i zastanawia się, jak fakt tworzenia „zapożyczonej” odmiany gatunkowej wpłynął na charakter japońskiej literatury kryminalnej w powiązaniu z geopolityczną sytuacją Japonii w pierwszej połowie XX wieku. Tantei shōsetsu powstałej w okresie omawianym w niniejszej pracy poświęcony jest jeden rozdział książki Silvera. Także w 2008 roku ukazała się monografia Sari Kawany Murder Most Modern: Detective Fiction and Japanese Culture (Morderstwo i nowoczesność. Literatura kryminalna a kultura japońska), w której autorka traktuje tantei shōsetsu jako literacki symptom japońskiej modernizacji. Wybierając typy postaci reprezentatywne dla nowoczesnej Japonii, takie jak detektyw, moga13, żołnierz czy naukowiec, Kawana analizuje, w jaki sposób umieszczali je w swoich utworach autorzy japońskich kryminałów. Podobny charakter ma o rok wcześniejsza niepublikowana dysertacja doktorska Satomi Saito14 Culture and authenticity: the discursive space of Japanese detective fiction and the formation of the national imaginary (Kultura i autentyczność: dyskursywna przestrzeń japońskiej literatury kryminalnej a kształtowanie się narodowego imaginarium, 2007). W tej przekrojowej pracy autorka omawia historię japońskiej literatury kryminalnej w XX wieku, choć najwięcej miejsca poświęca literaturze po drugiej wojnie światowej, a okres wcześniejszy przedstawia jedynie na przykładzie twórczości Edogawy Ranpo.

Dotychczas ani tantei shōsetsu jako odmiana gatunkowa, ani twórczość jej przedstawicieli nie stały się przedmiotem zainteresowania polskich badaczy literatury japońskiej z wyjątkiem trzech artykułów autora niniejszej rozprawy15. Jeszcze niedawno jedynym przełożonym na język polski japońskim utworem kryminalnym było opublikowane w 1974 roku na łamach tygodnika „Przekrój”16 opowiadanie Edogawy Ranpo W objęciach fotela (Ningen isu, 1925). W ostatnich latach na polskim rynku wydawniczym można zaobserwować wzrost zainteresowania twórcami tantei shōsetsu, czego dowodem są zbiory utworów Edogawy Ranpo oraz Yumeno Kyūsaku17.

Założenia metodologiczne

W niniejszej książce japońska literatura kryminalna (tantei shōsetsu) została scharakteryzowana z wykorzystaniem dwóch kluczowych płaszczyzn odniesienia: japońskiej literatury „czystej” (junbungaku) oraz zachodniej literatury kryminalnej. Spełniały one bowiem rolę katalizatorów dla rozwoju japońskiej literatury kryminalnej w okresie od 1923 do 1937 roku, jak również wpływały na konstruowanie literackiej tożsamości trzech pisarzy, których twórczości poświęcone są rozdziały stanowiące główną część pracy. Znamienne jest to, że tożsamość ta kształtowała się najczęściej przez odniesienia negatywne, gdyż twórczość Edogawy, Yumeno i Oguriego (oraz tantei shōsetsu w ogóle) postrzegano zazwyczaj przez pryzmat tego, czym ona nie jest. W oczach krytyków nie była bowiem ani prawdziwą literaturą detektywistyczną, ani literaturą piękną. Na przekór Edogawie, który niejednokrotnie podkreślał – nie bez nadziei na nobilitację własnego pisarstwa – że tantei shōsetsu ma swoje źródło w utworach junbungaku, nie przełożyło się to, z kilkoma wyjątkami18, na uznanie ze strony twórców literatury pięknej. Proza Yumeno Kyūsaku w zamyśle autorskim powstawała jako tantei shōsetsu, co kwestionowali ortodoksyjni wyznawcy formalnych zasad literatury detektywistycznej. Z drugiej strony można sądzić, że powieść Dogura magura miałaby szansę stać się kanoniczną pozycją w historii literatury japońskiej, gdyby stworzył ją któryś z autorów junbungaku. Z kolei Oguri zarówno w swych utworach, jak i publicystycznych deklaracjach otwarcie wiązał własną twórczość z literaturą piękną19, również na próżno, jako że żaden z jego utworów nie został doceniony poza wąskim gronem zagorzałych wielbicieli tantei shōsetsu. Opisanie tej odmiany gatunkowej z podwójnej perspektywy zjawisk literackich, z którymi była powiązana, ale do których w pełni nie mogła należeć, zdaje się zatem uzasadnionym wyborem.

Kryminał opisywany bywa w literaturze przedmiotu jako „narracja o mechanizmach życia społecznego”20, ale w niniejszej książce kontekst socjologiczny czy antropologiczny ma znaczenie drugorzędne, gdyż przyjęta perspektywa wymusiła potraktowanie tantei shōsetsu przede wszystkim jako zjawiska literackiego. W analizie omawianych utworów uwypuklone zostało znaczenie różnych aspektów aktu lektury. Na jego szczególną wagę w utworach literatury kryminalnej zwrócił uwagę Tzvetan Todorov (1939–2017), którego myśl rozwinął Peter Hühn (ur. 1939), proponując perspektywę detektywa-czytelnika. Według tego badacza21 detektyw w powieści kryminalnej jest przede wszystkim czytelnikiem, tropiącym ślady – tekst zbrodni pozostawiony przez jej autora-przestępcę. Zapisem śledztwa prowadzonego przez detektywa jest zaś tekst utworu czytany przez czytelnika. Proces śledczy znajduje zatem swoje odzwierciedlenie w akcie lektury utworu. Zagadka morderstwa musi zostać „odczytana” przez detektywa podążającego za wskazówkami świadczącymi o obecności przestępcy na miejscu zbrodni22. Tekst utworu zaprezentowany czytelnikowi nie dorównuje oczywiście stopniem trudności pierwotnemu „tekstowi” zbrodni, któremu stawia czoła detektyw. Czytelnik nie otrzymuje bowiem wiernego zapisu działań detektywa, ale pośrednią relację narratora – bardzo często jest nim postać „kronikarza” takiego jak doktor Watson. Opowieść kronikarza, poprzez wtłoczenie działań detektywa w ramy dobrze znane czytelnikowi z innych utworów detektywistycznych z ich rozpoznawalnymi tropami, umożliwia uczynienie z procesu lektury kryminału intelektualnej rozrywki postulowanej przez apologetów „czystej” literatury detektywistycznej. Pomiędzy oboma tekstami istnieje zatem wyraźna różnica jakościowa, dzięki której czytelnik odnosi wrażenie uczestnictwa w śledztwie i możliwości rozwiązania zagadki razem z detektywem. W klasycznej literaturze detektywistycznej owo współzawodnictwo urosło do rangi jednego z warunków fabuły dobrego utworu detektywistycznego jako zasada fair play, do której przestrzegania wzywał S.S. Van Dine (1888–1939). Hühn wykazuje jednak, że detektyw analizuje ślady „nałożone na świat opowieści”23, nieskończenie „szerszy” niż zagadka zaprezentowana czytelnikowi, stanowiąca zaledwie wycinek rzeczywistej zagadki.

Ujęcie takie najbliższe jest klasycznej literaturze detektywistycznej, ale znajduje zastosowanie w omawianiu także tantei shōsetsu, ponieważ czytanie odgrywa fundamentalną rolę zarówno w konstrukcji fabuły analizowanych utworów, jak i w kształtowaniu całej japońskiej literatury kryminalnej. W prezentowanych utworach lektura jest nie tylko najbardziej rozpowszechnionym w literaturze kryminalnej „czytaniem” zbrodni przez detektywa, ale także nadzwyczaj często stanowi istotny element fabuły. W powieści Ranpo Panoramatō kidan (Dziwna historia Wyspy Panoram, 1926–1927) to właśnie lektura opowiadania napisanego przez zbrodniarza naprowadza detektywa na rozwiązanie zagadki. W Dogura magura główny bohater podczas wędrówki po szpitalu psychiatrycznym znajduje rękopis zatytułowany „Dogura magura” zaczynający się tymi samymi słowami co powieść. Z kolei Zabójstwo w Domu Zarazy jest zapisem śledztwa prowadzonego w absurdalnym świecie złożonym z tekstów, gdzie akt lektury staje się podstawową czynnością. Z tego względu postać detektywa-czytelnika posłużyła jako spoiwo poszczególnych analizowanych utworów.

Struktura opracowania

Niniejsza książka składa się z czterech części poprzedzonych wstępem oraz wprowadzeniem do problematyki japońskiej literatury kryminalnej. W części pierwszej przedstawiony został rozwój tantei shōsetsu od pierwszych tłumaczeń i adaptacji dzieł zachodnich dokonywanych w erze Meiji do twórczości zainteresowanych możliwościami kryminału autorów literatury pięknej ery Taishō.

W drugiej części, poświęconej dziełom Edogawy Ranpo, omówiony został początkowy najważniejszy z punktu widzenia rozwoju tantei shōsetsu etap twórczości tego autora. Chronologiczna analiza pierwszych prób literackich Edogawy podejmowanych na początku lat dwudziestych, zwłaszcza opowiadań opublikowanych między 1923 a 1925 rokiem oraz powieści z lat 1925–1926, umożliwia następnie prześledzenie, w jaki sposób twórczość tego autora ewoluowała od opowiadań zdradzających fascynację zachodnią literaturą detektywistyczną, poprzez utwory świadczące o poszukiwaniach własnego stylu w ramach literatury kryminalnej, aż po stanowiącą rezultat tych poszukiwań, zamykającą ten okres twórczości powieść Dziwna historia Wyspy Panoram. Omówienie utworów Edogawy, do dziś najpoczytniejszego autora przedwojennej japońskiej literatury kryminalnej, pozwala prześledzić, w jaki sposób w ciągu kilku lat ta odmiana gatunkowa przerodziła się z literatury o cechach epigońskich w oryginalną wariację kryminału. W tym celu w rozdziale ósmym została przedstawiona normatywna dyskusja na temat tantei shōsetsu, jaka miała miejsce w gronie jej twórców w okresie, gdy utwory Edogawy Ranpo zaczęły zdobywać szeroką popularność.

W trzeciej części książki zaprezentowane zostały wybrane utwory Yumeno Kyūsaku, pisarza działającego na obrzeżach tantei shōsetsu, zarówno pod względem geograficznym (większość życia spędził na wyspie Kiusiu, skąd pochodził), jak i twórczym. Yumeno aktywnie dążył do oderwania japońskiej literatury kryminalnej od jej zachodnich korzeni, czego najlepszym dowodem jest Dogura magura (1935), wielowątkowa, pisana przez dziesięć lat powieść. Przedstawione w niej „śledztwo”, prowadzone przez przebywającego w szpitalu psychiatrycznym pacjenta, można rozumieć jako poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o japońską tożsamość w epoce nowożytnej. Fabuła utworu odzwierciedla całą drogę literacką jej autora ukształtowaną przez wywodzące się z Kiusiu środowiska nacjonalistyczne i panazjatyckie, z którymi pisarz powiązany był poprzez osobę swojego ojca, działacza politycznego Sugiyamę Shigemaru (1864–1935). W książce szerzej omówione zostały cztery – nie tylko kryminalne – utwory Yumeno z różnych etapów twórczości. Pisarz ten, choć otwarcie kwestionował wartość tradycyjnie pojmowanej literatury kryminalnej, uważał siebie za przedstawiciela tantei shōsetsu, ale na skutek silnego naznaczenia myślą polityczną, jego twórczość wyraźnie odcinała się od tego, co proponowali czytelnikom unikający podobnych deklaracji pisarze tacy jak Edogawa. Analiza poszczególnych utworów ukazuje, w jaki sposób Yumeno połączył sprzeciw wobec zachodniego imperializmu i pochwałę japońskiego ducha z wywodzącą się z literatury zachodniej tantei shōsetsu.

W czwartej części książki omówiono prozę kryminalną Oguriego Mushitarō, którego stosunek do zachodniej literatury kryminalnej diametralnie różni się od postawy Yumeno Kyūsaku. Podczas gdy autor Dogura magura odrzucał niemal wszystkie formuły literatury kryminalnej, Oguri, zwłaszcza w utworach z lat 1933–1934, zdawał się wypełniać wszelkie wymagania formalne klasycznej literatury detektywistycznej, często wręcz naśladując autorów zagranicznych, a w szczególności S.S. Van Dine’a. Z zamieszczonej w tej części książki analizy wybranych opowiadań oraz powieści Kokushikan satsujin jiken (Zabójstwo w Domu Zarazy, 1934) wynika jednak, że są to utwory wręcz awangardowe w swej wymowie i w związku z tym Oguri zasługuje na miano ostatniego innowatora tantei shōsetsu, który świadomie bawi się formą, a także wydatnie przejaskrawia konwenanse literatury kryminalnej. Przedmiotem ostatniego rozdziału tej części są, przedstawione jako symptomatyczne dla schyłkowego okresu tantei shōsetsu, utwory świadczące o zmianie zainteresowań Oguriego –
odejściu (1936–1937) od tego gatunku powieściowego i skierowaniu swojej uwagi ku literaturze sensacyjno-szpiegowskiej.

Na końcu niniejszego opracowania zostały zamieszczone tłumaczenia własne czterech opowiadań: Nisen dōka (Miedziana dwusenówka, 1923), Ichimai no kippu (Kwit, 1923), D-zaka no satsujin jiken (Zabójstwo przy D****zaka, 1925) Edogawy Ranpo oraz Gokō satsujin jiken (Zabójstwo w aureoli, 1933) Oguriego Mushitarō. Kryterium, według którego dokonano wyboru właśnie tych tekstów, było ich znaczenie zarówno w twórczości każdego z autorów, jak też dla historii rozwoju tantei shōsetsu.

Problemy terminologiczne

Termin tantei shōsetsu stosowano w odniesieniu do prozy kryminalnej, począwszy od jej pojawienia się w Japonii pod koniec XIX wieku aż do pierwszych lat powojennych, kiedy wyparty został przez określenie suiri shōsetsu (powieść dedukcyjna)24. Tymczasem, jeśli prześledzimy pochodzące z lat dwudziestych i trzydziestych zeszłego stulecia publikacje na temat tantei shōsetsu, zwraca uwagę brak jej jednoznacznej klasyfikacji i precyzyjnej definicji, co jest w pełni naturalnym następstwem długoletniego stosowania tego terminu do tej wciąż ewoluującej odmiany gatunkowej. Pisząc o tantei shōsetsu, odnoszono się zatem zarówno do pochodzących z ery Meiji adaptacji i prób naśladowczych europejskiej prozy detektywistycznej i sensacyjnej, jak i do utworów Yumeno Kyūsaku daleko wykraczających poza granice tradycyjnie pojmowanej literatury kryminalnej. Taniguchi zwraca uwagę, że już w ostatnich latach ery Taishō tantei shōsetsu w kontekście utworów zagranicznych oznaczało każdą odmianę gatunkową przynależącą do literatury popularnej i obejmowało literaturę humorystyczną, grozy czy przygodową25. Z tego powodu wyrażenie to automatycznie zaczęto odnosić także do „nowego” kryminału, reprezentowanego przez debiutujących po 1923 roku twórców zainspirowanych zachodnią literaturą kryminalną, jej japońskimi adaptacjami dokonywanymi jeszcze w erze Meiji oraz prozą autorów wiązanych z junbungaku, którzy odwoływali się w swych utworach do detektywistycznej klasyki (Tanizaki Jun’ichirō, Satō Haruo, Akutagawa Ryūnosuke).

Tłumaczenie tak pojemnego znaczeniowo terminu tantei shōsetsu jest problematyczne, tym bardziej że polska terminologia związana z literaturą popularną pełna jest niespójności26, podobnie jak w innych obszarach językowych27. Ze względu jednak na to, że uporządkowanie terminologiczne literatury kryminalnej nie wchodzi w zakres niniejszego opracowania, na jego potrzeby został przyjęty stosowany przez Stanisława Barańczaka podział na literaturę kryminalną i detektywistyczną. Pierwszy z tych terminów jest pojemniejszy i oznacza literaturę, której tematykę stanowi zbrodnia, jej moralne czy psychologiczne implikacje, drugi zaś oznacza wywodzącą się bezpośrednio od Poego literaturę, w której dominantę fabularną tworzy zagadka zbrodni rozwiązywana przez detektywa.

Niejednoznaczność terminu tantei shōsetsu jest powodem częstego pozostawiania go w tekście niniejszej książki w oryginalnym brzmieniu albo – w odniesieniu do utworów z omawianego okresu (1923–1937) – przetłumaczonego jako „powieść kryminalna”28. Rezygnacja z dosłownego tłumaczenia „powieść detektywistyczna” wynika z obawy przed nieporozumieniem, do jakiego mogłoby dojść z powodu zastosowania tego znaczeniowo węższego terminu. Wyjątek uczyniono jedynie dla przypadków, w którym termin tantei shōsetsu zastosowany został w tekście źródłowym w odniesieniu do utworów wypełniających gatunkowe założenia literatury detektywistycznej, czyli na przykład w nawiązaniu do opowiadań Kōgi Saburō (1893–1945). Ponadto ze względu na to, że tantei shōsetsu może określać formy kryminalnej prozy narracyjnej o różnej długości29, w przypadkach, gdy użycie nie dotyczy konkretnego utworu, zastosowano przekład „proza kryminalna”.

Uwagi redakcyjne

W niniejszym opracowaniu terminy, nazwiska i nazwy japońskie zapisano w międzynarodowej transkrypcji Hepburna, z wyjątkiem tych przyswojonych w języku polskim (np. siogun, Tokio).

Nazwiska japońskie zostały zapisane w kolejności obowiązującej w Japonii, czyli nazwisko poprzedza imię.

Jeśli nie zaznaczono inaczej, wszystkie tłumaczenia zostały dokonane przez autora niniejszej rozprawy.

W opisie bibliograficznym posłużono się następującymi skrótami:

ERZ – Edogawa Ranpo zenshū (Dzieła zebrane Edogawy Ranpo);

TYKZ – Teihon Yumeno Kyūsaku zenshū (Dzieła zebrane Yumeno Kyūsaku. Edycja krytyczna).

1 W 2013 roku redakcja czasopisma literackiego „Bungei Shunjū” („Wiosny i Jesienie”) przeprowadziła wśród pisarzy, krytyków i czytelników plebiscyt mający na celu wyłonienie najlepszych japońskich i zagranicznych utworów kryminalnych. W powstałym w ten sposób rankingu najwyżej notowanymi japońskimi utworami okresu przedwojennego były Dogura magura (1935) Yumeno (miejsce 4.), Kokushikan satujin jiken (Zabójstwo w Domu Zarazy, 1934) Oguriego (miejsce 14.) oraz Nisen dōka (Miedziana dwusenówka, 1923) Edogawy (miejsce 24.). Zob. Tōzai misuterii besuto 100, zredagowane przez „Bungei Shunjū”, Tōkyō 2013 (e-book).

2 Zob. np. film dokumentalny telewizji NHK pt. Subete wa Ranpo kara hajimatta. Nihon misuterii no chichi botsugo 50-nen (Wszystko zaczęło się od Ranpo. W pięćdziesiątą rocznicę śmierci ojca japońskiego kryminału; emisja 19 lipca 2015) albo rozmowę Zadankai – misuterii no chichi, Edogawa Ranpo, w: Hirai R., Utsushiyo no Ranpo, Tōkyō 2006, s. 134.

3 We wstępie do zbioru Nihon no tantei shōsetsu o yomu Oshino i Morooka, podkreślając wszechobecność utworów kryminalnych wśród tekstów kultury, z jakimi na co dzień stykają się Japończycy, piszą: „Kryminały otaczają nas ze wszystkich stron. ogłaszane są coraz to nowe rankingi najlepszych powieści kryminalnych, co wskazuje nie tylko na to, jak wiele nowych utworów wciąż się ukazuje, ale też jak wielu jest czytelników tej literatury. Popularność kryminału nie ogranicza się do literatury. W telewizji niemal codziennie nadawane są seriale detektywistyczne jak Aibō (Partner), wśród mang wielkim powodzeniem cieszą się Kindaichi shōnen no jikenbo (Kronika śledztw młodego Kindaichiego), Meitantei Conan (Detektyw Conan), a na ekrany kin trafia wiele filmów, takich jak Kisaragi (Kisaragi) czy Yōgisha X no kenshin (Podejrzany X. Pochodna zbrodni), których fabuła zbudowana jest na motywie kryminalnej zagadki. To samo dotyczy gier komputerowych, wśród których znajdują się tak popularne serie jak Kamaitachi no yoru oraz Gyakuten saiban”. Oshino T., Morooka T., Maegaki, w: Nihon no tantei shōsetsu o yomu, red. Oshino T., Morooka T., Sapporo 2013, s. i–ii.

4 Zarówno japońskie, jak i przygotowane przez autorów spoza Japonii opracowania historii literatury japońskiej zazwyczaj całkowicie pomijają tantei shōsetsu. Najbardziej wpływowy popularyzator literatury japońskiej na świecie, Donald Keene, w obszernej pracy Dawn to the West nie tylko nie wspomina o autorach literatury kryminalnej, ale przemilcza również inspirację literaturą kryminalną uznanych pisarzy, jak Tanizaki Jun’ichirō czy Satō Haruo.

5 Yoshida M., Tantei shōsetsu to iu mondaikei – Edogawa Ranpo „Geneijō” saidoku, w: Tantei shōsetsu to Nihon kindai, red. Yoshida M., Tōkyō 2004, s. 9. Jeśli nie wskazano inaczej, wszystkie cytaty obcojęzyczne podane są w tłumaczeniu autora niniejszej książki.

6 Tamże, s. 11.

7 Tamże, s. 14.

8 ERZ 26, s. 217.

9 Nakajima K., Tantei shōsetsu jiten, Tōkyō 1998, s. 84.

10 Medal Honorowy z purpurową baretką (1961) oraz Order Świętego Skarbu III Klasy (1965).

11 Przekład powstał z inicjatywy Edogawy, który nawiązał współpracę z urodzonym i żyjącym w Japonii, ale posługującym się językiem japońskim jedynie w mowie, Jamesem B. Harrisem (1916–2004), dydaktykiem języka angielskiego. Edogawa i Harris pracowali razem nad przekładem przez kilka lat. Zob. ERZ 29, s. 581.

12 Tytuł Japanese Tales of Mystery and Imagination jest nawiązaniem do tytułu nadawanego popularnym wydaniom zbiorów opowiadań niesamowitych Poego pt. Tales of Mystery and Imagination. Odniesienie do spuścizny Poego miało nie tylko ułatwić czytelnikom angielskim określenie przynależności gatunkowej twórczości Edogawy, ale też legitymizować go jako japońskiego odpowiednika amerykańskiego pisarza.

13 Moga (pełna forma modan gāru, od angielskiego modern girl) – termin, który pojawił się pod koniec ery Taishō jako określenie dziewcząt naśladujących zachodnią modę. Odpowiednikiem męskim był termin mobo. Oba wyrażenia spopularyzował Ōya Sōichi. Zob. Takahashi N., hasło: moga, mobo, w: Taishū bunka jiten, Tōkyō 1994, s. 786.

14 Zapis nazwiska bez makronu zgodny z oryginałem.

15 A. Świrkowski, Ewolucja technik narracyjnych w prozie japońskiej od Meiji do Shōwa na przykładzie opowiadań Muzan (Kuroiwa Ruikō) i Binzume Jigoku (Yumeno Kyūsaku), w: Orient i literatura. Między tradycją a nowoczesnością, red. A. Bednarczyk i in., Toruń 2020, s. 361–374; A. Świrkowski, Into a Panoramic Fantasy: On Edogawa Rampo’s Panoramatō kidan, w: Japan: Fictions and Reality, red. A. Jarosz, A. Jaworowicz-Zimny, Toruń 2020, s. 43–64; A. Świrkowski, The Detective Fiction of Oguri Mushitarō: Beyond the Orthodox and the Weird, „Silva Iaponicarum” 2021, nr 56–59, s. 312–340. Artykuły te w znacznie zmienionej formie weszły w skład rozdziałów trzynastego i siódmego oraz części czwartej niniejszej książki.

16 R. Edogawa, W objęciach fotela, tłum. B. Yonekawa, „Przekrój” 1974, nr 37, s. 15–17.

17 W języku polskim ukazały się następujące pozycje: R. Edogawa, Gąsienica, tłum. D. Latoś, wstęp A. Świrkowski, Warszawa 2019; K. Yumeno, Przeklęty bębenek, tłum. A. Grajny, wstęp A. Wosińska, Bydgoszcz 2021; K. Yumeno, Piekło w butelkach, wstęp i tłum. A. Świrkowski, Warszawa 2021, R. Edogawa, Demon z samotnej wyspy, tłum. i posłowie A. Świrkowski, Warszawa 2024.

18 Wśród twórców literatury pięknej uznanie dla Edogawy wyrażali między innymi Hagiwara Sakutarō (1886–1942), Inagaki Taruho (1900–1977) czy Mishima Yukio (1925–1970).

19 Oguri M., Hashigaki, w: tegoż, Shiroari, https://www.aozora.gr.jp/cards/000 125/files/666_47253.html (dostęp: 18.03.2021).

20 M. Czubaj, Etnolog w mieście grzechu. Powieść kryminalna jako świadectwo antropologiczne, Gdańsk 2010, s. 16.

21 P. Hühn, The Detective as Reader: Narrativity and Reading Concepts in Detective Fiction, „Modern Fiction Studies” 1987, nr 3, s. 451–466.

22 Tamże, s. 454.

23 Tamże.

24 Jednym z powodów zastąpienia słowa tantei przez słowo suiri – poza koniecznością zaakcentowania odejścia od dekadenckiej poetyki kryminału przedwojennego na rzecz utworów detektywistycznych cechujących się logiką w rozwoju fabuły i bogatym tłem społecznym – było nieuwzględnienie ideogramu tei ze słowa tantei w ogłoszonej w 1946 roku liście współcześnie używanych ideogramów chińskich (tōyō kanji), przez co nie mógł on być stosowany w środkach masowego przekazu. Obecnie obok suiri shōsetsu powszechnie używa się zaczerpniętego z języka angielskiego terminu misuterii (mystery). Zob. Gonda M., hasło: tantei shōsetsu, w: Nihon misuterii jiten, red. Gonda M., Shinpo H., Tōkyō 2000, s. 296.

25 Taniguchi M., Henkaku tantei shōsetsu nyūmon: kisō no isan, Tōkyō 2013, s. 7.

26 Ubolewał nad tym Stanisław Barańczak w 1973 roku. Zob. S. Barańczak, Poetyka polskiej powieści kryminalnej, „Teksty” 1976, nr 6, s. 63. O nieścisłościach terminologicznych zob. też E. Mrowczyk-Hearfield, Badania literatury kryminalnej – propozycja, „Teksty Drugie” 1998, nr 6, s. 87.

27 Na przykład termin mystery rozumiany jest inaczej w Stanach Zjednoczonych, a inaczej w Wielkiej Brytanii. M. Czubaj, Etnolog w mieście grzechu. Powieść kryminalna jako świadectwo antropologiczne, dz. cyt., s. 32.

28 Zamiennie użyto także określeń „literatura kryminalna” oraz „kryminał”.

29 Termin shōsetsu tłumaczony zazwyczaj jako „powieść” w użyciu potocznym może określać także opowiadanie. Istnieją również precyzujące określenia chōhen shōsetsu (powieść) oraz tanpen shōsetsu (opowiadanie), ale nie zawsze są one stosowane rygorystycznie.Podziękowania

Niniejsza książka nie mogłaby powstać bez pomocy wielu życzliwych osób, które dane mi było spotkać na mojej naukowej drodze. Przede wszystkim chciałbym podziękować prof. dr hab. Esterze Żeromskiej, która jako promotor mojej rozprawy doktorskiej sprawowała opiekę naukową nad tekstem od samych początków, zawsze wspierając mnie życzliwą radą i oferując nieocenioną pomoc. Jestem niezmiernie wdzięczny prof. dr hab. Annie Gemrze oraz prof. dr. hab. Mikołajowi Melanowiczowi za zrecenzowanie książki. Wnikliwe uwagi obojga recenzentów pozwoliły mi uniknąć wielu omyłek. Gorące podziękowania należą się prof. UAM dr hab. Beacie Bochorodycz i Pani Katarzynie Budasz-Organiście, bez których pomocy i wsparcia publikacja ta nie doszłaby z pewnością do skutku. Niezwykle inspirujące były też dla mnie rozmowy z wybitnymi japońskimi badaczami literatury kryminalnej, wśród których pragnę wymienić prof. Hamadę Yūsuke oraz prof. Taniguchiego Motoia. Do Żony i Córki kieruję zaś specjalne podziękowania za nieustające wsparcie i motywację do dalszego działania – bez Was byłoby dużo trudniej.Spis treści

Wstęp

Cel publikacji

Stan badań nad japońską literaturą kryminalną w Japonii
i na świecie

Założenia metodologiczne

Struktura opracowania

Problemy terminologiczne

Uwagi redakcyjne

Podziękowania

Wprowadzenie do problematyki tantei shōsetsu

Oryginalność tantei shōsetsu i konteksty jej rozwoju

Historyczno-społeczne tło powstania i rozwoju
tantei shōsetsu

CZĘŚĆ I. Literatura kryminalna w Japonii do 1923 roku

Rozdział 1. Literatura kryminalna w erze Meiji

Wątki kryminalne w dawnej literaturze japońskiej

Kuroiwa Ruikō i pierwsze tłumaczenia kryminałów zachodnich

Ku twórczości oryginalnej

Tantei-mania

Rozdział 2. Literatura kryminalna w erze Taishō

Nowe spojrzenie na zbrodnię

Tanizaki Jun’ichirō i Satō Haruo – fascynujące tajemnice

CZĘŚĆ II. Twórczość Edogawy Ranpo

Rozdział 3. Edogawa Ranpo – mistrz autokreacji

Rozdział 4. Edogawa Ranpo jako czytelnik

Lata młodzieńcze

Lektury i inspiracje literackie Edogawy Ranpo

Rozdział 5. Manifesty i czasopisma

O „literaturę intelektualną”

Powstanie czasopisma „Shinseinen”

Rozdział 6. Nieuchwytność prawdy – pierwsze opowiadania Edogawy
Ranpo

Sukces Miedzianej dwusenówki

Miedziana dwusenówka – oryginalność stylu i fabuły

Nowi bohaterowie – wykształceni próżniacy

Kwit – triumf rozumu czy triumf wyobraźni?

Rozdział 7. Między jawą a snem – Dziwna historia Wyspy Panoram

Twórczość z lat 1923–1924

Zabójstwo przy D****zaka i Test psychologiczny – Edogawa Ranpo pisarzem zawodowym

Dziwna historia Wyspy Panoram – znaczenie utworu

Zmagania z powieścią

Pragnienie innego świata

Arkadyjskie fantazje – Poe, Tanizaki i Edogawa

Straszliwy świat panoramy

Zbrodniarz zdemaskowany przez tekst

Edogawa Ranpo – uciekinier od rzeczywistości

Rozdział 8. Dwugłos w sprawie tantei shōsetsu w latach 1923–1926

Problemy z definicją

Nowi twórcy, nowe czasopisma

W poszukiwaniu definicji tantei shōsetsu

Dwa nurty tantei shōsetsu – honkaku i henkaku

Powieść Bestia w mroku jako odpowiedź Edogawy Ranpo

CZĘŚĆ III. Twórczość Yumeno Kyūsaku

Rozdział 9. Yumeno Kyūsaku – twórca odrębny

Rozdział 10. W cieniu ojca – lata młodzieńcze i pierwsze utwory

Klan Sugiyama

Zegar ścienny – literacki debiut

Rozdział 11. Tokijskie demony – działalność reporterska Yumeno Kyūsaku i jej wpływ na późniejszą twórczość pisarza

Stolica po katastrofie

Rozpad więzi międzyludzkich

Siedlisko zła

Rozdział 12. Przeklęty bębenek i narodziny Yumeno Kyūsaku

„Śniący Kyūsaku”

Przeklęty bębenek – fabuła utworu

Publikacja w „Shinseinen”

Złamanie zasad

Pamięć zamknięta w dźwięku

Znaczenie Przeklętego bębenka

Rozdział 13. Piekło w butelkach – zagadka bez zbrodni

Yumeno Kyūsaku wśród twórców tantei shōsetsu

Piekło w butelkach – kryminał czy robinsonada?

Zgubny wpływ Biblii

Zagadka ukryta w formie

Tajemniczy obserwator

Rozdział 14. Dogura magura – zagadka tożsamości

Okoliczności powstania i zarys fabuły

Diaboliczno-fantastyczna powieść detektywistyczna

W ślad za ojcem

CZĘŚĆ IV. Twórczość Oguriego Mushitarō

Rozdział 15. Oguri Mushitarō – człowiek zagadka

Rozdział 16. Na ratunek tantei shōsetsu

Wyczekiwana „prawdziwa” literatura detektywistyczna

Spełnione nadzieje?

Rozdział 17. Zabójstwo w aureoli – szum informacyjny

Rozdział 18. Zabójstwo w Domu Zarazy – akt lektury jako śledztwo

Świat tekstu

Szaleństwo metody Norimizu Rintarō

Obsesja na punkcie szczegółu

Recepcja powieści

Rozdział 19. Ludzie bez ojczyzny – pożegnanie z tantei shōsetsu

Zakończenie

ANEKS. Tłumaczenia utworów

Edogawa Ranpo, Miedziana dwusenówka (Nisen dōka, 1923)

Edogawa Ranpo, Kwit (Ichimai no kippu, 1923)

Edogawa Ranpo, Zabójstwo przy D****zaka (D-zaka no satsujin jiken, 1925)

Oguri Mushitarō, Zabójstwo w aureoli (Gokō satsujin jiken, 1933)

Bibliografia

Wykaz wybranych terminów, nazw, nazwisk i tytułów w zapisie japońskim

Indeks nazwisk