MENU
Nasze ceny
Przeczytaj fragment on-line
-
nowość
-
promocja
Kleopatry. Zapomniane królowe Egiptu - ebook
Wydawnictwo:
Tłumacz:
Seria:
Format:
EPUB
Data wydania:
8 kwietnia 2026
Kleopatry. Zapomniane królowe Egiptu - ebook
Najnowsza książka autora bestselleru Persowie. Epoka Wielkich Królów.
Kleopatra: kochanka, uwodzicielka i największa królowa Egiptu. Bardziej mityczna niż historyczna, unieśmiertelniona przez historię zauroczenia Juliusza Cezara i Marka Antoniusza. Zmarła ze żmiją przyciśniętą do piersi – przynajmniej tak głosi legenda.
Jednak prawdziwa historia życia Kleopatry jest jeszcze bardziej fascynująca. Była ostatnią z siedmiu Kleopatr, które rządziły Egiptem, zanim kraj został włączony do Cesarstwa Rzymskiego. Owe siedem Kleopatr napędzało dynastię Ptolemeuszy, macedoński ród, który władał Egiptem po śmierci Aleksandra Wielkiego. Naśladując praktyki bogów, Kleopatry poślubiały swoich rodzonych braci i dominowały w zwyczajowo patriarchalnym świecie polityki i wojny.
Każda z siedmiu Kleopatr sprawowała absolutną władzę w najbogatszym państwie starożytnego świata. Ich bezwzględne skupienie na dominacji skutkowało nadzwyczajnymi aktami zdrady i przemocy oraz morderstwami w najbardziej dysfunkcyjnej dynastii w historii świata.
Profesor Lloyd Llewellyn-Jones przedstawia świeże i przekonujące spojrzenie na prawdziwą historię Kleopatr oraz na urzekającą i tragiczną legendę ostatniej królowej Egiptu.
Pełna monarszych ambicji i bezlitosnych intryg ekscytująca biografia jednego z najokrutniejszych rodów w historii ludzkości. - Simon Sebag Montefiore.
„Kleopatry” odsłaniają fascynującą historię wielu królowych epoki, wprowadzając czytelnika w polityczne intrygi, morderczą przemoc, kazirodztwo i epickie zmagania o władzę, które naznaczyły ich dynastię. - Kara Cooney.
Ta publikacja spełnia wymagania dostępności zgodnie z dyrektywą EAA.
| Kategoria: | Historia |
| Zabezpieczenie: |
Watermark
|
| ISBN: | 978-83-8338-635-5 |
| Rozmiar pliku: | 11 MB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
ILUSTRACJE
1. Kleopatra I Syra. Dzięki uprzejmości The Walters Art Museum (ogólnodostępne).
2. Intaglio z popiersiem Kleopatry I Syry. Dzięki uprzejmości The Walters Art Museum (ogólnodostępne).
3. Ptolemeusz VI i Kleopatra II. Zdjęcie autora.
4. Wykonana z brązu statuetka bogini Izydy. Dzięki uprzejmości The Walters Art Museum (ogólnodostępne).
5. Ptolemeusz VI, Ptolemeusz VIII (Brzuchacz) i Kleopatra II. Szkic.
6. Głowa ptolemejskiej królowej, przypuszczalnie Kleopatry II. Dzięki uprzejmości The Brooklyn Museum (ogólnodostępne).
7. Kleopatra II. Dzięki uprzejmości The Walters Art Museum (ogólnodostępne).
8. Ptolemeusz VIII Brzuchacz. Dzięki uprzejmości Yale University Art Gallery (ogólnodostępne).
9. Brzuchacz, Kleopatra II i ich nowo narodzony syn Memfites. Zdjęcie autora.
10. Kleopatra III. Dzięki uprzejmości Metropolitan Museum of Art (ogólnodostępne).
11. Kleopatra Thea przedstawiona jako królowa Kleopatra Thea Eueteria. Dzięki uprzejmości Numismatica Ars Classica (ogólnodostępne).
12. Książę Memfites albo Ptolemeusz XI. Dzięki uprzejmości The Brooklyn Museum (ogólnodostępne).
13. Brzuchacz i jego dwie królowe, Kleopatra II („siostra”) i Kleopatra III („żona”). Zdjęcie autora.
14. Ptolemeusz VIII, Kleopatra II i Kleopatra III. Zdjęcie autora.
15. Kleopatra III. Zdjęcie autora.
16. Ptolemeusz IX Cieciorka. Dzięki uprzejmości The Brooklyn Museum (ogólnodostępne).
17. Kleopatra IV. Dzięki uprzejmości The Brooklyn Museum (ogólnodostępne).
18. Kleopatra III i Ptolemeusz IX. Zdjęcie autora.
19. Kleopatra Thea i jej syn, Antioch VIII Grypos. Dzięki uprzejmości Yale University Art Gallery (ogólnodostępne).
20. Ptolemeusz X. Dzięki uprzejmości Getty Museum (ogólnodostępne).
21. Kleopatra III. Zdjęcie autora.
22. Kleopatra V Berenika III. Zdjęcie autora.
23. Ptolemeusz XII i Kleopatra VI Tryfajna. Zdjęcie autora.
24. Kleopatra VII. Zdjęcie autora.
25. Kleopatra VII w przebraniu rzymskiej bogini Wenus. Zdjęcie autora.
26. Kleopatra VII, Ptolemeusz XV (Cezarion) i Juliusz Cezar. Zdjęcie autora.
27. Kleopatra VII i jej syn, Ptolemeusz XV (Cezarion). Zdjęcie autora.
28. Kleopatra VII i Cezarion. Zdjęcie autora.
29. Marek Antoniusz i Kleopatra VII. Dzięki uprzejmości Numismatica Ars Classica (ogólnodostępne).
30. Kleopatra III lub Kleopatra VII. Zdjęcie autora.
31. Oktawian. Zdjęcie autora.NAZEWNICTWO PTOLEMEUSZY I KLEOPATR
Hellenistyczni Grecy nie używali liczb porządkowych, które zawsze stosujemy, aby odróżnić władców o tym samym imieniu (na przykład Kleopatra III i Kleopatra IV). Zamiast tego woleli się posługiwać przydomkami, chociaż we współczesnej nauce, jeśli epitet był używany przez więcej niż jednego władcę, jego ponowne zastosowanie może być oznaczone liczbą (na przykład Ptolemeusz III Euergetes i Ptolemeusz VIII Euergetes II).
Współczesna nauka przydzieliła Ptolemeuszom i Kleopatrom numery porządkowe. Czasami Kleopatry podlegają kilku systemom klasyfikowania, zwłaszcza następujące królowe:
Kleopatra Tryfajna – niekiedy nazywana Kleopatrą V
Kleopatra Selene – sporadycznie zwana Kleopatrą V lub Kleopatrą VI
Kleopatra V Berenika III – czasami nazywana Bereniką III
Kleopatra VI Tryfajna – okazjonalnie określana jako Kleopatra V.
Przydzielając Kleopatrom numery porządkowe, kierowałem się własnym historycznym instynktem, ale głównie stosowałem system z _Pauly-Wissowa Realencyclopädie_. Imiona Kleopatr znajdują się często w klasycznych źródłach, ale wiele Kleopatr jest także znanych z ówczesnych egipskich dokumentów. W rzeczywistości te ostatnie to nasze najlepsze źródła pozwalające dowieść, że niektóre Kleopatry zostały zwierzchnimi władczyniami. Tylko jedna królowa – Kleopatra VI Tryfajna – znana jest z ówczesnych egipskich źródeł, ale nie występuje w relacjach klasycznych.SELEUKIDZI I KLEOPATRY
Oto poręczna lista małżeństw łączących dwie poniższe linie dynastyczne:
SELEUKIDZI PTOLEMEUSZE
----------------------------- -----------------------------------------------------------------------------
KLEOPATRA I SYRA żona PTOLEMEUSZA V
ALEKSANDER I BALAS pierwszy mąż KLEOPATRY THEI, córki Ptolemeusza VI i Kleopatry II
DEMETRIUSZ II NIKATOR drugi mąż KLEOPATRY THEI, córki Ptolemeusza VI i Kleopatry II
ANTIOCH VII SIDETES trzeci mąż KLEOPATRY THEI, córki Ptolemeusza VI i Kleopatry II
ANTIOCH VIII GRYPOS mąż KLEOPATRY TRYFAJNY, córki Ptolemeusza VIII i Kleopatry III
ANTIOCH IX KYZIKENOS drugi mąż KLEOPATRY IV, córki Ptolemeusza VIII i Kleopatry III
ANTIOCH VIII GRYPOS trzeci mąż KLEOPATRY SELENE, córki Ptolemeusza VIII i Kleopatry III
ANTIOCH IX KYZIKENOS czwarty mąż KLEOPATRY SELENE, córki Ptolemeusza VIII i Kleopatry III
ANTIOCH X EUSEBES piąty mąż KLEOPATRY SELENE, córki Ptolemeusza VIII i Kleopatry III
SELEUKOS VII KYBIOSAKTES pierwszy mąż BERENIKI IV.WSTĘP
„Kleopatra była królową Egiptu.
Żyła bardzo dawno temu.
Ale jakie miała życie…”
– Mae West, _My Little Chickadee_ (1940)
Lakoniczne podsumowanie życia Kleopatry przez Mae West skupia się, rzecz jasna, na złej sławie królowej (nawiasem mówiąc, filmowy partner West, W.C. Fields, nazwał ją kiedyś „Kleopatrą z wyobrażeń hydraulika”). Barwne, popisowe partie osławionego życia Kleopatry – odwinięcie z dywanu u stóp Juliusza Cezara, rejs w górę rzeki Cydnus ogromną łodzią miłości, aby uwieść Marka Antoniusza, i oczywiście, jej dramatyczne samobójstwo za sprawą ukąszenia przez węża – były wyreżyserowanymi arcydziełami stworzonymi dla trwałego efektu. Rzeczywiście, „ale jakie miała życie”. Królowa (jak sama Mae West) była błyskotliwą mistrzynią autopromocji, jedną z najbystrzejszych i najlepszych w historii. W związku z tym te nieprzemijające sceny z jej życia są wypalone w naszej wyobraźni; odtwarzaliśmy je bez końca, aż Kleopatra stała się postacią z iluzorycznego, nadnaturalnego świata, jednocześnie staroświeckiego i współczesnego, dziwnego, a jednak pożądanego.
Oczywiście królowa była legendą już za życia, ale niewiele jest historycznych postaci, których długotrwały odbiór został tak mocno zniekształcony jak odbiór Kleopatry. Przez długi czas jej życie i czyny były nam znane jedynie z relacji jej wrogów Rzymian. Najwięksi poeci rzymscy poniżali ją, poddając surowej krytyce jako „szkodliwą jędzę” (Wergiliusz) i „szaloną królową” (Horacy). Dla przeciwników historyczna Kleopatra (ok. 69–30 p.n.e.) to podła kusicielka, kobieta zdradziecka i spiskująca, obca, dopuszczająca się kazirodztwa, wyzywająca, kłamliwa, niewierna, zbytkowna, gustująca w przepychu, nieprzyzwoita, próżna i chciwa. Była _regina meretrix_ – „królową nierządnic” – jak określił ją Propercjusz zapadającym w pamięć przezwiskiem. Rzymianom jawiła się jako _fatale monstrum_ – „przynoszące zgubę monstrum”. Wiele z tych oszczerstw przylgnęło do niej. Chcemy, żeby Kleopatra była wampem.
Jej historia rozgrywa się niczym wspaniała opera mydlana, dramat kostiumowy o epickich proporcjach, i nic w tym dziwnego, że przez stulecia egipska królowa stała się wcieleniem obyczajów i fantazji epoki. Każde pokolenie zawłaszczało, kształtowało, formowało i wynajdywało własną – szczególną – Kleopatrę pasującą do klimatu jego czasów. Tylko w ostatnich dziesięcioleciach była ona uważana za ofiarę, _femme fatale_, heroinę i romantyczkę. Została zagarnięta z historii jako gejowska ikona i feministyczna supergwiazda. Kleopatra pojawia się jako orędowniczka ruchu #MeToo i potężna idolka kulturowa ruchu Black Lives Matter.
Od samobójczej śmierci spowodowanej przez żmiję Kleopatra sławiona jest przez sztukę Zachodu. Pojawia się na niezliczonych obrazach: olejnych na płótnie, akwarelach na papierze i projektowanych przez grafików plakatach. Była opiewana na scenie przez Szekspira i Shawa, komponowali o niej muzykę Händel (wzniosła opera _Giulio Cesare_), Massenet i Samuel Barber, autorzy od Chaucera i Rabelais’go po Gautiera i Colleen McCullough pisali o niej w powieściach, wierszach i esejach, a ponadto reklamowała wszystko – od mydła po papierosy. Oczywiście Kleopatra była bardzo popularna wśród reżyserów i przypuszczalnie to filmowe wyobrażenie dominuje naszą percepcję Królowej Nilu.
Kleopatra została tak hojnie obdarzona superlatywami i tak obsypana przymiotnikami odzwierciedlającymi to, co jest postrzegane jako jej wyjątkowość i dynamizm, że niemal znika pod ich natłokiem. Jest „najsłynniejszą królową Egiptu”, „piękna w najbardziej egzotyczny sposób”, jest Kleopatrą „Wielką”. Chociaż pragniemy, żeby była fiołkowooką Elizabeth Taylor, lśniącą w rozmaitych głęboko wyciętych szatach ze złotej lamy, to historyczna postać kryjąca się za legendą była zdecydowanie inna. Nie wielka piękność, lecz kobieta o pewnym powabie, ogromnym intelekcie i fascynującej charyzmie, Kleopatra była wytrawną polityczką, która na pierwszym planie stawiała bezpieczeństwo i trwałość swojej rodziny królewskiej. Spośród obcych macedońskich władców ptolemejskich tylko ona nauczyła się egipskiego (jej ojczystym językiem była greka). Niedawno odkryty urzędowy papirus, który odnotowuje zwolnienie podatkowe na sprzedaż importowanego wina dla Publiusza Kanidiusza Krassusa, dobrego przyjaciela Marka Antoniusza, zawiera napisane niestarannie przez samą Kleopatrę greckie słowo _ginesthoi_ – „niech tak będzie”. Papirus raczej nie stanowi dowodu jej oddania biurokratycznym szczegółom, ale za to pokazuje, że królowa z zadowoleniem przyznawała lukratywne przywileje przyjaciołom Marka Antoniusza. Prawdziwym talentem Kleopatry była polityka, którą – bardziej niż jakikolwiek wcześniejszy ptolemejski władca – przekształciła w politykę globalną. Była bardzo otwarta na model starożytnej suwerenności faraonów i lubiła się utożsamiać z bogatą spuścizną historyczną Egiptu, ale marzyła także o ekspansji hellenizmu na cały świat i wykorzystywała dwóch najpotężniejszych Rzymian owych czasów, Juliusza Cezara i Marka Antoniusza, żeby sprzyjali jej aspiracjom.
Jednak Kleopatra – ta przedstawiona przez Liz Taylor, o której _myślimy_, że bardzo dobrze ją znamy – była w rzeczywistości siódmą (i ostatnią) egipską władczynią o tym imieniu. „Kleopatra” stała się monarszym imieniem _par excellence_ wśród królowych dynastii ptolemejskiej, ostatniej rodziny panującej w Egipcie. Fakt, że istniało sześć innych Kleopatr, przeszedł w większości niezauważony przez kulturę popularną, a nawet naukę, głównie dlatego że wizerunek sześciu poprzednich nie pasuje do standardu narracyjnego „opowieści o Kleopatrze”, która skupiona jest na uczynieniu z Kleopatry VII (jak powinno się ją nazywać) szczególnie wyjątkowej, znacznie wyprzedzającej swoje czasy kobiety. Spore powodzenie Kleopatry VII we współczesnym popularnym pojmowaniu opiera się na założeniu o jej wyjątkowości i na poglądzie, że w starożytnym świecie bezimiennych, pozbawionych twarzy i milczących kobiet tylko Kleopatra miała śmiałość rywalizować z patriarchatem reprezentowanym głównie przez Rzym. To fascynująca narracja, ale nie całkiem prawdziwa.
Byłoby jednak błędem odzierać Kleopatrę VII z kulturowego _prestiżu_, który z czasem zyskała (pochwały zostały wywalczone z trudem i zasługują na szacunek), ale żeby oddać sprawiedliwość _historycznej_ królowej Kleopatrze VII, musimy przynajmniej spróbować osadzić ją mocno w kontekście ówczesnego świata. Nie tylko ona dynamicznie dążyła do władzy w zdominowanej przez mężczyzn kulturze; od półtora wieku to samo robiły poprzednie Kleopatry – jej matka, babki i prababki. Osiągnęły sukces w postaci zdobycia i utrzymania monarszej władzy, co pozwoliło Kleopatrze VII zasiąść na tronie i władać Egiptem samodzielnie, bez potrzeby posiadania męskiego zwierzchnika. Tak naprawdę, mimo swoich nadzwyczajnych osiągnięć (a _są_ nadzwyczajne), Kleopatra była ostatnią przedstawicielką dynastii królewskiej innych wybitnych, zdolnych i imponujących Kleopatr, które sprawowały władzę absolutną i miały niekwestionowany autorytet. Kleopatra VII może być nam najlepiej znana, ale prawdziwie można ją zrozumieć tylko w zestawieniu z pozostałymi kobietami z jej rodziny. Te siedem Kleopatr, jako grupa, ustanowiło w starożytności nowy model kobiecej władzy. Razem stworzyły sobie przestrzeń do sprawowania najwyższej władzy, a przybierając maski posłusznych żon, córek i sióstr, zdominowały polityczny świat mężczyzn, gdyż znacznie przewyższały ptolemejskich królów werwą, finezją, ambicją, dyscypliną, wizją i zdolnościami. Ostatnie półtora wieku trzech tysiącleci władania Egiptem przez mężczyzn było złotą erą królowych, okresem, w którym w końcu odniosły sukces. To historia Kleopatry VII i innych wielkich Kleopatr, zapomnianych królowych Egiptu.
* * *
To pierwsza książka mająca ukazać życie siedmiu Kleopatr¹, potężnych władczyń, które panowały w Egipcie w ostatnich wiekach jego niepodległości, zanim kraj został wchłonięty przez Cesarstwo Rzymskie. Przedstawia ona wyjątkowy czas w historii – ponad półtora wieku (192–30 p.n.e.) – kiedy niezwykła grupa kobiet, Kleopatr, zdołała przezwyciężyć ograniczenia ról płciowych narzuconych im przy narodzinach. Zakwestionowały one rozmaite patriarchalne normy i wartości, które tradycyjnie uciszały kobiety (nawet królowe) i zsyłały je do sypialni oraz na stołek porodowy. W starożytności w królewskim systemie patrylinearnym, takim jaki istniał w dynastii ptolemejskiej, panowało wrodzone napięcie między wysokim urodzeniem kobiet a powszechnie oczekiwaną od nich ogólną uległością w ich relacjach z mężczyznami. Innymi słowy, normy płciowe, których się spodziewano po „zwykłych” (nisko urodzonych) kobietach, niekoniecznie stosowały się do królowych i księżniczek. Jest prawdopodobne, że w miarę jak Kleopatry coraz skuteczniej kumulowały władzę polityczną, rodzina Ptolemeuszy zaczęła postrzegać swoje kobiety jako „społecznie męskie”, który to koncept dał królowym i księżniczkom większą swobodę działania w politycznych i społeczno-kulturalnych dziedzinach niedostępnych innym kobietom.
W dzisiejszych czasach królowe są w modzie i jak nigdy wcześniej cieszą się uwagą nauki. Dlaczego? Fenomen bycia królową zdaje się stawiać podstawowe pytania dotyczące wpływu i władzy kobiet w środowisku, które postrzegamy jako naturalny obszar męskiej władzy. Na większości terenów i przez większą część historii polityczna, społeczna i kulturowa władza monarchii była przyznawana mężczyznom za sprawą patriarchalnego światopoglądu, w którym kobiety postrzegano jako słabszą, mniej kompetentną płeć. Naturalny porządek dyktował, że królowie sprawowali władzę nad królowymi. Ponieważ jednak kobiety nie „rodziły się” królowymi, tylko się nimi „stawały”, ich królewskość nie była tak sztywno określona jak w przypadku mężczyzn i w znacznym stopniu zależała od osobowości, temperamentu i rodzinnych powiązań kobiet, które posiadały ten tytuł. Niektóre z nich, w pewnych okolicznościach, były w stanie pokonać przeszkody instytucjonalne i stać się dominującymi partnerkami na tronie, a niekiedy samodzielnie na nim zasiadać. Królowe interesują nas, gdyż są do pewnego stopnia anomalią. Można by powiedzieć, że najbardziej fascynujące monarchinie były postaciami granicznymi, nieprzestrzegającymi norm zachowań obowiązujących królowe. W końcu, jeśli królowa zachowywała się jak dobra małżonka panującego i wspierała go, wykonując swoje małżeńskie obowiązki – rodziła potomstwo, wychowywała dzieci i była cnotliwie lojalna wobec męża – postrzegano ją jako „spełnioną”, wzorzec kobiecości do naśladowania przez inne kobiety. Takie królowe rzadko są widoczne w historycznych zapisach. Jeśli jednak królowa wychodziła poza wyznaczoną jej rolę i przejmowała rządy – być może jako skuteczniejsza czy bardziej kompetentna partnerka w małżeństwie, jako regentka nieletniego syna lub, co gorsza, dla samej żądzy władzy – to była wynaturzeniem swojej płci, osobą anormalną, przebiegłą i niebezpieczną; była postacią graniczną. Wszystkie Kleopatry, które poznamy w tej książce, były postaciami granicznymi. Wstrząsnęły zasadami mówiącymi o tym, co to znaczy być królową.
Kleopatry były szarymi eminencjami dynastii ptolemejskiej i wykorzystywały zdobyty autorytet do zmiany norm płciowych społeczeństwa, w którym funkcjonowały. Co za tym idzie, każda z nich stopniowo zdobywała te same przywileje władcy, co ich małżonkowie. Najbardziej zdumiewająca jest doniosła zmiana, jaka zachodziła, gdy Kleopatry unikały swoich konkretnych i tradycyjnych konotacji jako matki i żony władców, a zamiast tego były postrzegane jako rządzące królowe, główne przedstawicielki władzy w Egipcie. W ciągu kilku następujących po sobie pokoleń Kleopatry powiększyły, wzmocniły i zapewniły dominującą rolę królowej w egipskiej monarchii, często z uszczerbkiem dla ptolemejskich królów. Kiedy w 34 roku p.n.e., u szczytu władzy (i o włos od światowej dominacji), Kleopatra VII zażądała wzniosłego tytułu Królowej Królów, wierzyła w to. Historia jej rodziny pokazała, że kobiety urodziły się do władania mężczyznami, a ona wzięła to sobie do serca. Jeśli Kleopatra VII przebiła szklany sufit, który czyni z kobiet intruzki niepasujące do struktury stworzonej przez mężczyzn, to uderzenia młota, które sprawiły, że szkło popękało i się roztrzaskało, zadały jej przodkinie Kleopatry.
Owych siedem Kleopatr było ze sobą bezpośrednio spokrewnionych; wszystkie były królowymi Egiptu. Ale istniały także inne Kleopatry zrodzone w dynastii Ptolemeuszy. Nie były przeznaczone na władczynie Egiptu, lecz odgrywają w tej opowieści bardzo ważne role, zostały bowiem królowymi wielkiego państwa rywalizującego z domeną Ptolemeuszy – królestwa Seleukidów leżącego za wschodnią granicą Egiptu. Prawdę mówiąc, imię „Kleopatra” trafiło do tradycji ptolemejskiej w 193 roku p.n.e., kiedy dwudziestoletnia seleukidzka księżniczka Kleopatra, córka Antiocha III Wielkiego, weszła do egipskiego domu panującego jako żona szesnastoletniego faraona Ptolemeusza V. Imię „Kleopatra” stało się podstawowym imieniem w ptolemejskiej dynastii królewskiej, ale pierwsza nosząca je kobieta urodziła się w Syrii. Imię to było także łączone z kilkoma ważnymi postaciami greckiej mitologii, takimi jak Kleopatra, córka boga wiatru Boreasza, Kleopatra, żona Meleagra w _Iliadzie_ Homera, oraz Kleopatra, córka króla Trosa, który dał nazwę Troi. Ale najważniejsze, w sferze historycznej, było to, że Kleopatrą nazwał król Macedonii Filip II córkę urodzoną mu przez Olimpias, jego główną małżonkę. Ta Kleopatra była ukochaną siostrą Aleksandra Wielkiego, jedyną nieprzyrodnią członkinią jego rodzeństwa i jedyną kobietą, którą kochał bez zastrzeżeń. To był wystarczający powód, by „Kleopatra” została spopularyzowana jako dynastyczne ptolemejskie imię; rezonowało mitycznym i historycznym prestiżem. Poza tym zaczynało tu też oddziaływać greckie zamiłowanie do nadawania imion przypisujących noszącym je osobom pewne cechy (na przykład Eteokles oznaczał „prawdziwie wsławionego”; Theodoros był „darem bożym”, a Areta – „cnotliwą kobietą”). Imię „Kleopatra” zostało utworzone z dwóch greckich słów: _kleos_, szczególnie ważnego terminu oznaczającego „świetność”, „rozgłos” lub „sławę”, oraz _patēr_ (dopełniacz _patros_) oznaczającego „ojca”, „przodka”, „ojczyznę” lub „kraj ojczysty”. W związku z tym „Kleopatra” to „chwała ojca”, „sława jej przodków” lub „sława jej kraju”. To było wymagające imię, jeśli chciało mu się sprostać – chociaż, jak zobaczymy, każda z Kleopatr sprostała jego znaczeniu, nawet jeśli czasami „sława” zamieniała się przy tym w „niesławę”. Nawiasem mówiąc, gdy użyte zostało jako zdrobnienie, w intymnym rodzinnym kontekście, „Kleopatrę” można było tłumaczyć jako „córeczkę tatusia”.
Warto sporządzić listę Kleopatr, które spotkamy w tej książce, choćby tylko dla zaznajomienia się z rodzinną dynamiką ptolemejskiego domu panującego. Jeśli chodzi o dynastyczną nomenklaturę, Ptolemeusze nie poszli historykom na rękę – wszyscy królowie byli Ptolemeuszami, a wszystkie królowe Kleopatrami (z kilkoma Arsinoe i Berenikami na dokładkę), i już samo to sprawia, że drzewo genealogiczne rodziny zadziwia.
Oto główni aktorzy dynastycznego dramatu:
KLEOPATRA I SYRA była córką seleukidzkiego króla Antiocha III i żoną Ptolemeusza V z Egiptu.
KLEOPATRA II była córką Kleopatry I Syry i Ptolemeusza V. Poślubiła dwóch swoich braci – Ptolemeusza VI i Ptolemeusza VIII (zwanego Brzuchaczem).
KLEOPATRA THEA była najstarszą córką Kleopatry II i Ptolemeusza VI. Została żoną i matką kilku seleukidzkich królów.
KLEOPATRA III była najmłodszą córką Kleopatry II i Ptolemeusza VI. Poślubiła swojego stryja/ojczyma Ptolemeusza VIII, kiedy ten był nadal mężem jej matki Kleopatry II.
KLEOPATRA IV była najstarszą córką Kleopatry III i Ptolemeusza VIII. Poślubiła swojego brata Ptolemeusza IX, a później seleukidzkiego księcia.
KLEOPATRA TRYFAJNA była drugą córką Kleopatry III i Ptolemeusza VIII. Ona także poślubiła seleukidzkiego króla – i zabiła swoją siostrę Kleopatrę IV.
KLEOPATRA SELENE była trzecią, najmłodszą córką Kleopatry III i Ptolemeusza VIII. Poślubiła swojego brata Ptolemeusza IX, po tym jak rozwiódł się z jej siostrą Kleopatrą IV, a następnie innego swojego brata, Ptolemeusza X. Później opuściła Egipt i poślubiła kolejno kilku seleukidzkich królów.
KLEOPATRA V BERENIKA III była córką Ptolemeusza IX i Kleopatry IV. Poślubiła swojego stryja Ptolemeusza X, swojego ojca Ptolemeusza IX oraz żyjącego krótko Ptolemeusza XI, swojego kuzyna i pasierba.
KLEOPATRA VI TRYFAJNA była córką Kleopatry V Bereniki III i Ptolemeusza X. Poślubiła swojego kuzyna Ptolemeusza XII, syna Ptolemeusza IX i Kleopatry IV.
KLEOPATRA VII to córka Ptolemeusza XII i Kleopatry VI Tryfajny. Była żoną dwóch swoich braci, Ptolemeusza XIII i Ptolemeusza XIV, i matką Ptolemeusza XV Cezara, syna Juliusza Cezara. Miała troje kolejnych dzieci z Markiem Antoniuszem. Była ostatnią ptolemejską królową, ostatnią Kleopatrą.
Zbijająca z tropu liczba takich samych imion i tytułów może wywoływać zamęt, a ptolemejska skłonność do małżeństw braci z siostrami wcale nie rozcieńcza skomplikowanych więzów krwi głównych aktorów tej królewskiej opery mydlanej. „Ty, dziecko całych pokoleń zidiociałych kazirodców”, rzuca Rex Harrison jako Juliusz Cezar do Liz Taylor grającej Kleopatrę w hollywoodzkim filmie z 1963 roku. To sprawiedliwa ocena. Życie Kleopatr było skomplikowane za sprawą zasad statusu i oczekiwań dostępnych im możliwości małżeńskich, które ograniczały się do niewielkiej grupy równych im społecznie. Niepoślubienie kogoś z zamkniętego kręgu krewnych oznaczało, że stawały w obliczu hipogamii – małżeństwa poniżej ich rangi społecznej. To coś, czego Ptolemeusze gorąco chcieli uniknąć, w związku z czym na dworze królewskim widzimy zależność od współistniejącego chowu wsobnego. Jak się przekonamy, temat królewskiego kazirodztwa przenika całe to studium i w żaden sposób nie pomaga zrozumieć złożoności rodzinnego drzewa genealogicznego. Książka klarownie przedstawia spektakularne dynastyczne wybryki, które charakteryzowały okres ptolemejski, i odsłania skoagulowane warstwy wszystkich owych Ptolemeuszy i Kleopatr.
Kleopatry mają znaczenie. Są ważne, gdyż jako pierwsze kobiety w historii zapewniły sobie nowe ramy, dzięki którym wpasowały się w prawdziwą, czynną władzę polityczną. Ta zbiorowa opowieść, w większości ignorowana aż do teraz, jest fascynująca, pokazuje bowiem, w jaki sposób kobiety królewskiego rodu potrafiły, kiedy nadarzyła się okazja, dostosować, zmienić i uformować na nowo dawno ustalone „normy” kontrolowanej przez mężczyzn instytucji – starożytnej egipskiej monarchii faraonów – nawet jeśli tylko na jeden bezprecedensowy okres w dziejach. Kleopatra VII niemal miała Cesarstwo Rzymskie u swych stóp; jej reputacja najbardziej imponującej i czczonej królowej starożytności jest niepodważalna. Ale jakże to ekscytujące widzieć ją jako wybitnego gracza w szeregu siedmiu energicznych, imponujących i władczych Kleopatr – niekwestionowanych władczyń Egiptu. Kiedy spoglądamy na Kleopatrę VII, widzimy wyjątkową osobowość, ale kiedy patrzymy na inne Kleopatry, kiedy potraktujemy je jako rodzinę dynamicznych kobiet, dostrzegamy dużo obszerniejszą historię. Gdy spojrzymy na nie wszystkie, ich opowieść o charakterze i znaczeniu kobiecej władzy w przytłaczającym, dławiącym patriarchalnym starożytnym świecie jest istotniejsza, bardziej dramatyczna. To opowieść o ambicji i zdecydowaniu, ale także o zdolnościach; o bezwzględności, ale też o determinacji i dozgonnym zaangażowaniu. To historia rodu utalentowanych, bystrych kobiet. To wyjątkowa historia Kleopatr.
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki
1. Kleopatra I Syra. Dzięki uprzejmości The Walters Art Museum (ogólnodostępne).
2. Intaglio z popiersiem Kleopatry I Syry. Dzięki uprzejmości The Walters Art Museum (ogólnodostępne).
3. Ptolemeusz VI i Kleopatra II. Zdjęcie autora.
4. Wykonana z brązu statuetka bogini Izydy. Dzięki uprzejmości The Walters Art Museum (ogólnodostępne).
5. Ptolemeusz VI, Ptolemeusz VIII (Brzuchacz) i Kleopatra II. Szkic.
6. Głowa ptolemejskiej królowej, przypuszczalnie Kleopatry II. Dzięki uprzejmości The Brooklyn Museum (ogólnodostępne).
7. Kleopatra II. Dzięki uprzejmości The Walters Art Museum (ogólnodostępne).
8. Ptolemeusz VIII Brzuchacz. Dzięki uprzejmości Yale University Art Gallery (ogólnodostępne).
9. Brzuchacz, Kleopatra II i ich nowo narodzony syn Memfites. Zdjęcie autora.
10. Kleopatra III. Dzięki uprzejmości Metropolitan Museum of Art (ogólnodostępne).
11. Kleopatra Thea przedstawiona jako królowa Kleopatra Thea Eueteria. Dzięki uprzejmości Numismatica Ars Classica (ogólnodostępne).
12. Książę Memfites albo Ptolemeusz XI. Dzięki uprzejmości The Brooklyn Museum (ogólnodostępne).
13. Brzuchacz i jego dwie królowe, Kleopatra II („siostra”) i Kleopatra III („żona”). Zdjęcie autora.
14. Ptolemeusz VIII, Kleopatra II i Kleopatra III. Zdjęcie autora.
15. Kleopatra III. Zdjęcie autora.
16. Ptolemeusz IX Cieciorka. Dzięki uprzejmości The Brooklyn Museum (ogólnodostępne).
17. Kleopatra IV. Dzięki uprzejmości The Brooklyn Museum (ogólnodostępne).
18. Kleopatra III i Ptolemeusz IX. Zdjęcie autora.
19. Kleopatra Thea i jej syn, Antioch VIII Grypos. Dzięki uprzejmości Yale University Art Gallery (ogólnodostępne).
20. Ptolemeusz X. Dzięki uprzejmości Getty Museum (ogólnodostępne).
21. Kleopatra III. Zdjęcie autora.
22. Kleopatra V Berenika III. Zdjęcie autora.
23. Ptolemeusz XII i Kleopatra VI Tryfajna. Zdjęcie autora.
24. Kleopatra VII. Zdjęcie autora.
25. Kleopatra VII w przebraniu rzymskiej bogini Wenus. Zdjęcie autora.
26. Kleopatra VII, Ptolemeusz XV (Cezarion) i Juliusz Cezar. Zdjęcie autora.
27. Kleopatra VII i jej syn, Ptolemeusz XV (Cezarion). Zdjęcie autora.
28. Kleopatra VII i Cezarion. Zdjęcie autora.
29. Marek Antoniusz i Kleopatra VII. Dzięki uprzejmości Numismatica Ars Classica (ogólnodostępne).
30. Kleopatra III lub Kleopatra VII. Zdjęcie autora.
31. Oktawian. Zdjęcie autora.NAZEWNICTWO PTOLEMEUSZY I KLEOPATR
Hellenistyczni Grecy nie używali liczb porządkowych, które zawsze stosujemy, aby odróżnić władców o tym samym imieniu (na przykład Kleopatra III i Kleopatra IV). Zamiast tego woleli się posługiwać przydomkami, chociaż we współczesnej nauce, jeśli epitet był używany przez więcej niż jednego władcę, jego ponowne zastosowanie może być oznaczone liczbą (na przykład Ptolemeusz III Euergetes i Ptolemeusz VIII Euergetes II).
Współczesna nauka przydzieliła Ptolemeuszom i Kleopatrom numery porządkowe. Czasami Kleopatry podlegają kilku systemom klasyfikowania, zwłaszcza następujące królowe:
Kleopatra Tryfajna – niekiedy nazywana Kleopatrą V
Kleopatra Selene – sporadycznie zwana Kleopatrą V lub Kleopatrą VI
Kleopatra V Berenika III – czasami nazywana Bereniką III
Kleopatra VI Tryfajna – okazjonalnie określana jako Kleopatra V.
Przydzielając Kleopatrom numery porządkowe, kierowałem się własnym historycznym instynktem, ale głównie stosowałem system z _Pauly-Wissowa Realencyclopädie_. Imiona Kleopatr znajdują się często w klasycznych źródłach, ale wiele Kleopatr jest także znanych z ówczesnych egipskich dokumentów. W rzeczywistości te ostatnie to nasze najlepsze źródła pozwalające dowieść, że niektóre Kleopatry zostały zwierzchnimi władczyniami. Tylko jedna królowa – Kleopatra VI Tryfajna – znana jest z ówczesnych egipskich źródeł, ale nie występuje w relacjach klasycznych.SELEUKIDZI I KLEOPATRY
Oto poręczna lista małżeństw łączących dwie poniższe linie dynastyczne:
SELEUKIDZI PTOLEMEUSZE
----------------------------- -----------------------------------------------------------------------------
KLEOPATRA I SYRA żona PTOLEMEUSZA V
ALEKSANDER I BALAS pierwszy mąż KLEOPATRY THEI, córki Ptolemeusza VI i Kleopatry II
DEMETRIUSZ II NIKATOR drugi mąż KLEOPATRY THEI, córki Ptolemeusza VI i Kleopatry II
ANTIOCH VII SIDETES trzeci mąż KLEOPATRY THEI, córki Ptolemeusza VI i Kleopatry II
ANTIOCH VIII GRYPOS mąż KLEOPATRY TRYFAJNY, córki Ptolemeusza VIII i Kleopatry III
ANTIOCH IX KYZIKENOS drugi mąż KLEOPATRY IV, córki Ptolemeusza VIII i Kleopatry III
ANTIOCH VIII GRYPOS trzeci mąż KLEOPATRY SELENE, córki Ptolemeusza VIII i Kleopatry III
ANTIOCH IX KYZIKENOS czwarty mąż KLEOPATRY SELENE, córki Ptolemeusza VIII i Kleopatry III
ANTIOCH X EUSEBES piąty mąż KLEOPATRY SELENE, córki Ptolemeusza VIII i Kleopatry III
SELEUKOS VII KYBIOSAKTES pierwszy mąż BERENIKI IV.WSTĘP
„Kleopatra była królową Egiptu.
Żyła bardzo dawno temu.
Ale jakie miała życie…”
– Mae West, _My Little Chickadee_ (1940)
Lakoniczne podsumowanie życia Kleopatry przez Mae West skupia się, rzecz jasna, na złej sławie królowej (nawiasem mówiąc, filmowy partner West, W.C. Fields, nazwał ją kiedyś „Kleopatrą z wyobrażeń hydraulika”). Barwne, popisowe partie osławionego życia Kleopatry – odwinięcie z dywanu u stóp Juliusza Cezara, rejs w górę rzeki Cydnus ogromną łodzią miłości, aby uwieść Marka Antoniusza, i oczywiście, jej dramatyczne samobójstwo za sprawą ukąszenia przez węża – były wyreżyserowanymi arcydziełami stworzonymi dla trwałego efektu. Rzeczywiście, „ale jakie miała życie”. Królowa (jak sama Mae West) była błyskotliwą mistrzynią autopromocji, jedną z najbystrzejszych i najlepszych w historii. W związku z tym te nieprzemijające sceny z jej życia są wypalone w naszej wyobraźni; odtwarzaliśmy je bez końca, aż Kleopatra stała się postacią z iluzorycznego, nadnaturalnego świata, jednocześnie staroświeckiego i współczesnego, dziwnego, a jednak pożądanego.
Oczywiście królowa była legendą już za życia, ale niewiele jest historycznych postaci, których długotrwały odbiór został tak mocno zniekształcony jak odbiór Kleopatry. Przez długi czas jej życie i czyny były nam znane jedynie z relacji jej wrogów Rzymian. Najwięksi poeci rzymscy poniżali ją, poddając surowej krytyce jako „szkodliwą jędzę” (Wergiliusz) i „szaloną królową” (Horacy). Dla przeciwników historyczna Kleopatra (ok. 69–30 p.n.e.) to podła kusicielka, kobieta zdradziecka i spiskująca, obca, dopuszczająca się kazirodztwa, wyzywająca, kłamliwa, niewierna, zbytkowna, gustująca w przepychu, nieprzyzwoita, próżna i chciwa. Była _regina meretrix_ – „królową nierządnic” – jak określił ją Propercjusz zapadającym w pamięć przezwiskiem. Rzymianom jawiła się jako _fatale monstrum_ – „przynoszące zgubę monstrum”. Wiele z tych oszczerstw przylgnęło do niej. Chcemy, żeby Kleopatra była wampem.
Jej historia rozgrywa się niczym wspaniała opera mydlana, dramat kostiumowy o epickich proporcjach, i nic w tym dziwnego, że przez stulecia egipska królowa stała się wcieleniem obyczajów i fantazji epoki. Każde pokolenie zawłaszczało, kształtowało, formowało i wynajdywało własną – szczególną – Kleopatrę pasującą do klimatu jego czasów. Tylko w ostatnich dziesięcioleciach była ona uważana za ofiarę, _femme fatale_, heroinę i romantyczkę. Została zagarnięta z historii jako gejowska ikona i feministyczna supergwiazda. Kleopatra pojawia się jako orędowniczka ruchu #MeToo i potężna idolka kulturowa ruchu Black Lives Matter.
Od samobójczej śmierci spowodowanej przez żmiję Kleopatra sławiona jest przez sztukę Zachodu. Pojawia się na niezliczonych obrazach: olejnych na płótnie, akwarelach na papierze i projektowanych przez grafików plakatach. Była opiewana na scenie przez Szekspira i Shawa, komponowali o niej muzykę Händel (wzniosła opera _Giulio Cesare_), Massenet i Samuel Barber, autorzy od Chaucera i Rabelais’go po Gautiera i Colleen McCullough pisali o niej w powieściach, wierszach i esejach, a ponadto reklamowała wszystko – od mydła po papierosy. Oczywiście Kleopatra była bardzo popularna wśród reżyserów i przypuszczalnie to filmowe wyobrażenie dominuje naszą percepcję Królowej Nilu.
Kleopatra została tak hojnie obdarzona superlatywami i tak obsypana przymiotnikami odzwierciedlającymi to, co jest postrzegane jako jej wyjątkowość i dynamizm, że niemal znika pod ich natłokiem. Jest „najsłynniejszą królową Egiptu”, „piękna w najbardziej egzotyczny sposób”, jest Kleopatrą „Wielką”. Chociaż pragniemy, żeby była fiołkowooką Elizabeth Taylor, lśniącą w rozmaitych głęboko wyciętych szatach ze złotej lamy, to historyczna postać kryjąca się za legendą była zdecydowanie inna. Nie wielka piękność, lecz kobieta o pewnym powabie, ogromnym intelekcie i fascynującej charyzmie, Kleopatra była wytrawną polityczką, która na pierwszym planie stawiała bezpieczeństwo i trwałość swojej rodziny królewskiej. Spośród obcych macedońskich władców ptolemejskich tylko ona nauczyła się egipskiego (jej ojczystym językiem była greka). Niedawno odkryty urzędowy papirus, który odnotowuje zwolnienie podatkowe na sprzedaż importowanego wina dla Publiusza Kanidiusza Krassusa, dobrego przyjaciela Marka Antoniusza, zawiera napisane niestarannie przez samą Kleopatrę greckie słowo _ginesthoi_ – „niech tak będzie”. Papirus raczej nie stanowi dowodu jej oddania biurokratycznym szczegółom, ale za to pokazuje, że królowa z zadowoleniem przyznawała lukratywne przywileje przyjaciołom Marka Antoniusza. Prawdziwym talentem Kleopatry była polityka, którą – bardziej niż jakikolwiek wcześniejszy ptolemejski władca – przekształciła w politykę globalną. Była bardzo otwarta na model starożytnej suwerenności faraonów i lubiła się utożsamiać z bogatą spuścizną historyczną Egiptu, ale marzyła także o ekspansji hellenizmu na cały świat i wykorzystywała dwóch najpotężniejszych Rzymian owych czasów, Juliusza Cezara i Marka Antoniusza, żeby sprzyjali jej aspiracjom.
Jednak Kleopatra – ta przedstawiona przez Liz Taylor, o której _myślimy_, że bardzo dobrze ją znamy – była w rzeczywistości siódmą (i ostatnią) egipską władczynią o tym imieniu. „Kleopatra” stała się monarszym imieniem _par excellence_ wśród królowych dynastii ptolemejskiej, ostatniej rodziny panującej w Egipcie. Fakt, że istniało sześć innych Kleopatr, przeszedł w większości niezauważony przez kulturę popularną, a nawet naukę, głównie dlatego że wizerunek sześciu poprzednich nie pasuje do standardu narracyjnego „opowieści o Kleopatrze”, która skupiona jest na uczynieniu z Kleopatry VII (jak powinno się ją nazywać) szczególnie wyjątkowej, znacznie wyprzedzającej swoje czasy kobiety. Spore powodzenie Kleopatry VII we współczesnym popularnym pojmowaniu opiera się na założeniu o jej wyjątkowości i na poglądzie, że w starożytnym świecie bezimiennych, pozbawionych twarzy i milczących kobiet tylko Kleopatra miała śmiałość rywalizować z patriarchatem reprezentowanym głównie przez Rzym. To fascynująca narracja, ale nie całkiem prawdziwa.
Byłoby jednak błędem odzierać Kleopatrę VII z kulturowego _prestiżu_, który z czasem zyskała (pochwały zostały wywalczone z trudem i zasługują na szacunek), ale żeby oddać sprawiedliwość _historycznej_ królowej Kleopatrze VII, musimy przynajmniej spróbować osadzić ją mocno w kontekście ówczesnego świata. Nie tylko ona dynamicznie dążyła do władzy w zdominowanej przez mężczyzn kulturze; od półtora wieku to samo robiły poprzednie Kleopatry – jej matka, babki i prababki. Osiągnęły sukces w postaci zdobycia i utrzymania monarszej władzy, co pozwoliło Kleopatrze VII zasiąść na tronie i władać Egiptem samodzielnie, bez potrzeby posiadania męskiego zwierzchnika. Tak naprawdę, mimo swoich nadzwyczajnych osiągnięć (a _są_ nadzwyczajne), Kleopatra była ostatnią przedstawicielką dynastii królewskiej innych wybitnych, zdolnych i imponujących Kleopatr, które sprawowały władzę absolutną i miały niekwestionowany autorytet. Kleopatra VII może być nam najlepiej znana, ale prawdziwie można ją zrozumieć tylko w zestawieniu z pozostałymi kobietami z jej rodziny. Te siedem Kleopatr, jako grupa, ustanowiło w starożytności nowy model kobiecej władzy. Razem stworzyły sobie przestrzeń do sprawowania najwyższej władzy, a przybierając maski posłusznych żon, córek i sióstr, zdominowały polityczny świat mężczyzn, gdyż znacznie przewyższały ptolemejskich królów werwą, finezją, ambicją, dyscypliną, wizją i zdolnościami. Ostatnie półtora wieku trzech tysiącleci władania Egiptem przez mężczyzn było złotą erą królowych, okresem, w którym w końcu odniosły sukces. To historia Kleopatry VII i innych wielkich Kleopatr, zapomnianych królowych Egiptu.
* * *
To pierwsza książka mająca ukazać życie siedmiu Kleopatr¹, potężnych władczyń, które panowały w Egipcie w ostatnich wiekach jego niepodległości, zanim kraj został wchłonięty przez Cesarstwo Rzymskie. Przedstawia ona wyjątkowy czas w historii – ponad półtora wieku (192–30 p.n.e.) – kiedy niezwykła grupa kobiet, Kleopatr, zdołała przezwyciężyć ograniczenia ról płciowych narzuconych im przy narodzinach. Zakwestionowały one rozmaite patriarchalne normy i wartości, które tradycyjnie uciszały kobiety (nawet królowe) i zsyłały je do sypialni oraz na stołek porodowy. W starożytności w królewskim systemie patrylinearnym, takim jaki istniał w dynastii ptolemejskiej, panowało wrodzone napięcie między wysokim urodzeniem kobiet a powszechnie oczekiwaną od nich ogólną uległością w ich relacjach z mężczyznami. Innymi słowy, normy płciowe, których się spodziewano po „zwykłych” (nisko urodzonych) kobietach, niekoniecznie stosowały się do królowych i księżniczek. Jest prawdopodobne, że w miarę jak Kleopatry coraz skuteczniej kumulowały władzę polityczną, rodzina Ptolemeuszy zaczęła postrzegać swoje kobiety jako „społecznie męskie”, który to koncept dał królowym i księżniczkom większą swobodę działania w politycznych i społeczno-kulturalnych dziedzinach niedostępnych innym kobietom.
W dzisiejszych czasach królowe są w modzie i jak nigdy wcześniej cieszą się uwagą nauki. Dlaczego? Fenomen bycia królową zdaje się stawiać podstawowe pytania dotyczące wpływu i władzy kobiet w środowisku, które postrzegamy jako naturalny obszar męskiej władzy. Na większości terenów i przez większą część historii polityczna, społeczna i kulturowa władza monarchii była przyznawana mężczyznom za sprawą patriarchalnego światopoglądu, w którym kobiety postrzegano jako słabszą, mniej kompetentną płeć. Naturalny porządek dyktował, że królowie sprawowali władzę nad królowymi. Ponieważ jednak kobiety nie „rodziły się” królowymi, tylko się nimi „stawały”, ich królewskość nie była tak sztywno określona jak w przypadku mężczyzn i w znacznym stopniu zależała od osobowości, temperamentu i rodzinnych powiązań kobiet, które posiadały ten tytuł. Niektóre z nich, w pewnych okolicznościach, były w stanie pokonać przeszkody instytucjonalne i stać się dominującymi partnerkami na tronie, a niekiedy samodzielnie na nim zasiadać. Królowe interesują nas, gdyż są do pewnego stopnia anomalią. Można by powiedzieć, że najbardziej fascynujące monarchinie były postaciami granicznymi, nieprzestrzegającymi norm zachowań obowiązujących królowe. W końcu, jeśli królowa zachowywała się jak dobra małżonka panującego i wspierała go, wykonując swoje małżeńskie obowiązki – rodziła potomstwo, wychowywała dzieci i była cnotliwie lojalna wobec męża – postrzegano ją jako „spełnioną”, wzorzec kobiecości do naśladowania przez inne kobiety. Takie królowe rzadko są widoczne w historycznych zapisach. Jeśli jednak królowa wychodziła poza wyznaczoną jej rolę i przejmowała rządy – być może jako skuteczniejsza czy bardziej kompetentna partnerka w małżeństwie, jako regentka nieletniego syna lub, co gorsza, dla samej żądzy władzy – to była wynaturzeniem swojej płci, osobą anormalną, przebiegłą i niebezpieczną; była postacią graniczną. Wszystkie Kleopatry, które poznamy w tej książce, były postaciami granicznymi. Wstrząsnęły zasadami mówiącymi o tym, co to znaczy być królową.
Kleopatry były szarymi eminencjami dynastii ptolemejskiej i wykorzystywały zdobyty autorytet do zmiany norm płciowych społeczeństwa, w którym funkcjonowały. Co za tym idzie, każda z nich stopniowo zdobywała te same przywileje władcy, co ich małżonkowie. Najbardziej zdumiewająca jest doniosła zmiana, jaka zachodziła, gdy Kleopatry unikały swoich konkretnych i tradycyjnych konotacji jako matki i żony władców, a zamiast tego były postrzegane jako rządzące królowe, główne przedstawicielki władzy w Egipcie. W ciągu kilku następujących po sobie pokoleń Kleopatry powiększyły, wzmocniły i zapewniły dominującą rolę królowej w egipskiej monarchii, często z uszczerbkiem dla ptolemejskich królów. Kiedy w 34 roku p.n.e., u szczytu władzy (i o włos od światowej dominacji), Kleopatra VII zażądała wzniosłego tytułu Królowej Królów, wierzyła w to. Historia jej rodziny pokazała, że kobiety urodziły się do władania mężczyznami, a ona wzięła to sobie do serca. Jeśli Kleopatra VII przebiła szklany sufit, który czyni z kobiet intruzki niepasujące do struktury stworzonej przez mężczyzn, to uderzenia młota, które sprawiły, że szkło popękało i się roztrzaskało, zadały jej przodkinie Kleopatry.
Owych siedem Kleopatr było ze sobą bezpośrednio spokrewnionych; wszystkie były królowymi Egiptu. Ale istniały także inne Kleopatry zrodzone w dynastii Ptolemeuszy. Nie były przeznaczone na władczynie Egiptu, lecz odgrywają w tej opowieści bardzo ważne role, zostały bowiem królowymi wielkiego państwa rywalizującego z domeną Ptolemeuszy – królestwa Seleukidów leżącego za wschodnią granicą Egiptu. Prawdę mówiąc, imię „Kleopatra” trafiło do tradycji ptolemejskiej w 193 roku p.n.e., kiedy dwudziestoletnia seleukidzka księżniczka Kleopatra, córka Antiocha III Wielkiego, weszła do egipskiego domu panującego jako żona szesnastoletniego faraona Ptolemeusza V. Imię „Kleopatra” stało się podstawowym imieniem w ptolemejskiej dynastii królewskiej, ale pierwsza nosząca je kobieta urodziła się w Syrii. Imię to było także łączone z kilkoma ważnymi postaciami greckiej mitologii, takimi jak Kleopatra, córka boga wiatru Boreasza, Kleopatra, żona Meleagra w _Iliadzie_ Homera, oraz Kleopatra, córka króla Trosa, który dał nazwę Troi. Ale najważniejsze, w sferze historycznej, było to, że Kleopatrą nazwał król Macedonii Filip II córkę urodzoną mu przez Olimpias, jego główną małżonkę. Ta Kleopatra była ukochaną siostrą Aleksandra Wielkiego, jedyną nieprzyrodnią członkinią jego rodzeństwa i jedyną kobietą, którą kochał bez zastrzeżeń. To był wystarczający powód, by „Kleopatra” została spopularyzowana jako dynastyczne ptolemejskie imię; rezonowało mitycznym i historycznym prestiżem. Poza tym zaczynało tu też oddziaływać greckie zamiłowanie do nadawania imion przypisujących noszącym je osobom pewne cechy (na przykład Eteokles oznaczał „prawdziwie wsławionego”; Theodoros był „darem bożym”, a Areta – „cnotliwą kobietą”). Imię „Kleopatra” zostało utworzone z dwóch greckich słów: _kleos_, szczególnie ważnego terminu oznaczającego „świetność”, „rozgłos” lub „sławę”, oraz _patēr_ (dopełniacz _patros_) oznaczającego „ojca”, „przodka”, „ojczyznę” lub „kraj ojczysty”. W związku z tym „Kleopatra” to „chwała ojca”, „sława jej przodków” lub „sława jej kraju”. To było wymagające imię, jeśli chciało mu się sprostać – chociaż, jak zobaczymy, każda z Kleopatr sprostała jego znaczeniu, nawet jeśli czasami „sława” zamieniała się przy tym w „niesławę”. Nawiasem mówiąc, gdy użyte zostało jako zdrobnienie, w intymnym rodzinnym kontekście, „Kleopatrę” można było tłumaczyć jako „córeczkę tatusia”.
Warto sporządzić listę Kleopatr, które spotkamy w tej książce, choćby tylko dla zaznajomienia się z rodzinną dynamiką ptolemejskiego domu panującego. Jeśli chodzi o dynastyczną nomenklaturę, Ptolemeusze nie poszli historykom na rękę – wszyscy królowie byli Ptolemeuszami, a wszystkie królowe Kleopatrami (z kilkoma Arsinoe i Berenikami na dokładkę), i już samo to sprawia, że drzewo genealogiczne rodziny zadziwia.
Oto główni aktorzy dynastycznego dramatu:
KLEOPATRA I SYRA była córką seleukidzkiego króla Antiocha III i żoną Ptolemeusza V z Egiptu.
KLEOPATRA II była córką Kleopatry I Syry i Ptolemeusza V. Poślubiła dwóch swoich braci – Ptolemeusza VI i Ptolemeusza VIII (zwanego Brzuchaczem).
KLEOPATRA THEA była najstarszą córką Kleopatry II i Ptolemeusza VI. Została żoną i matką kilku seleukidzkich królów.
KLEOPATRA III była najmłodszą córką Kleopatry II i Ptolemeusza VI. Poślubiła swojego stryja/ojczyma Ptolemeusza VIII, kiedy ten był nadal mężem jej matki Kleopatry II.
KLEOPATRA IV była najstarszą córką Kleopatry III i Ptolemeusza VIII. Poślubiła swojego brata Ptolemeusza IX, a później seleukidzkiego księcia.
KLEOPATRA TRYFAJNA była drugą córką Kleopatry III i Ptolemeusza VIII. Ona także poślubiła seleukidzkiego króla – i zabiła swoją siostrę Kleopatrę IV.
KLEOPATRA SELENE była trzecią, najmłodszą córką Kleopatry III i Ptolemeusza VIII. Poślubiła swojego brata Ptolemeusza IX, po tym jak rozwiódł się z jej siostrą Kleopatrą IV, a następnie innego swojego brata, Ptolemeusza X. Później opuściła Egipt i poślubiła kolejno kilku seleukidzkich królów.
KLEOPATRA V BERENIKA III była córką Ptolemeusza IX i Kleopatry IV. Poślubiła swojego stryja Ptolemeusza X, swojego ojca Ptolemeusza IX oraz żyjącego krótko Ptolemeusza XI, swojego kuzyna i pasierba.
KLEOPATRA VI TRYFAJNA była córką Kleopatry V Bereniki III i Ptolemeusza X. Poślubiła swojego kuzyna Ptolemeusza XII, syna Ptolemeusza IX i Kleopatry IV.
KLEOPATRA VII to córka Ptolemeusza XII i Kleopatry VI Tryfajny. Była żoną dwóch swoich braci, Ptolemeusza XIII i Ptolemeusza XIV, i matką Ptolemeusza XV Cezara, syna Juliusza Cezara. Miała troje kolejnych dzieci z Markiem Antoniuszem. Była ostatnią ptolemejską królową, ostatnią Kleopatrą.
Zbijająca z tropu liczba takich samych imion i tytułów może wywoływać zamęt, a ptolemejska skłonność do małżeństw braci z siostrami wcale nie rozcieńcza skomplikowanych więzów krwi głównych aktorów tej królewskiej opery mydlanej. „Ty, dziecko całych pokoleń zidiociałych kazirodców”, rzuca Rex Harrison jako Juliusz Cezar do Liz Taylor grającej Kleopatrę w hollywoodzkim filmie z 1963 roku. To sprawiedliwa ocena. Życie Kleopatr było skomplikowane za sprawą zasad statusu i oczekiwań dostępnych im możliwości małżeńskich, które ograniczały się do niewielkiej grupy równych im społecznie. Niepoślubienie kogoś z zamkniętego kręgu krewnych oznaczało, że stawały w obliczu hipogamii – małżeństwa poniżej ich rangi społecznej. To coś, czego Ptolemeusze gorąco chcieli uniknąć, w związku z czym na dworze królewskim widzimy zależność od współistniejącego chowu wsobnego. Jak się przekonamy, temat królewskiego kazirodztwa przenika całe to studium i w żaden sposób nie pomaga zrozumieć złożoności rodzinnego drzewa genealogicznego. Książka klarownie przedstawia spektakularne dynastyczne wybryki, które charakteryzowały okres ptolemejski, i odsłania skoagulowane warstwy wszystkich owych Ptolemeuszy i Kleopatr.
Kleopatry mają znaczenie. Są ważne, gdyż jako pierwsze kobiety w historii zapewniły sobie nowe ramy, dzięki którym wpasowały się w prawdziwą, czynną władzę polityczną. Ta zbiorowa opowieść, w większości ignorowana aż do teraz, jest fascynująca, pokazuje bowiem, w jaki sposób kobiety królewskiego rodu potrafiły, kiedy nadarzyła się okazja, dostosować, zmienić i uformować na nowo dawno ustalone „normy” kontrolowanej przez mężczyzn instytucji – starożytnej egipskiej monarchii faraonów – nawet jeśli tylko na jeden bezprecedensowy okres w dziejach. Kleopatra VII niemal miała Cesarstwo Rzymskie u swych stóp; jej reputacja najbardziej imponującej i czczonej królowej starożytności jest niepodważalna. Ale jakże to ekscytujące widzieć ją jako wybitnego gracza w szeregu siedmiu energicznych, imponujących i władczych Kleopatr – niekwestionowanych władczyń Egiptu. Kiedy spoglądamy na Kleopatrę VII, widzimy wyjątkową osobowość, ale kiedy patrzymy na inne Kleopatry, kiedy potraktujemy je jako rodzinę dynamicznych kobiet, dostrzegamy dużo obszerniejszą historię. Gdy spojrzymy na nie wszystkie, ich opowieść o charakterze i znaczeniu kobiecej władzy w przytłaczającym, dławiącym patriarchalnym starożytnym świecie jest istotniejsza, bardziej dramatyczna. To opowieść o ambicji i zdecydowaniu, ale także o zdolnościach; o bezwzględności, ale też o determinacji i dozgonnym zaangażowaniu. To historia rodu utalentowanych, bystrych kobiet. To wyjątkowa historia Kleopatr.
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki
więcej..
