MENU
Nasze ceny
Przeczytaj fragment on-line
Kobiety w czarnych krynolinach. Codzienność polskich ziemianek na terenie Ziem Zabranych w czasie powstania styczniowego (1863-1864) - ebook
Kobiety w czarnych krynolinach. Codzienność polskich ziemianek na terenie Ziem Zabranych w czasie powstania styczniowego (1863-1864) - ebook
Codzienność polskich ziemianek na terenie Ziem Zabranych w czasie powstania styczniowego (1863-1864).
Powstanie styczniowe wyemancypowało polskie kobiety. Ziemianki z terenu Ziem Zabranych na różne sposoby wspierały zryw niepodległościowy: finansowo, jako pielęgniarki, kurierki, aprowizatorki. Zakładały tajne stowarzyszenia. Pod nieobecność mężczyzn w domu musiały przejąć zarządzanie majątkiem, a w dobie represji popowstaniowych to na kobiety spadał ciężar utrzymania rodziny, często także zadbania o uwięzionego męża lub innego krewnego, wyjednania łagodniejszego wyroku. Wiele ziemianek trafiło na zesłanie; rzeczywistość syberyjska zmuszała je do podjęcia pracy zarobkowej i przewartościowania priorytetów.
W pionierskiej pracy Kobiety w czarnych krynolinach Małgorzata Koronkiewicz-Hupajło zebrała i przeanalizowała ogromny materiał źródłowy dotyczący polskich ziemianek zaangażowanych w powstanie styczniowe na Ziemiach Zabranych: motywacje i towarzyszące im okoliczności, ewolucję pogląd.w, powody do dumy, chwile zwątpienia i tragedie. Powstanie upadło, ale kobiety mocno stanęły na nogach.
Małgorzata Koronkiewicz-Hupajło – historyczka i społeczniczka, doktor nauk historycznych i pedagogicznych Uniwersytetu Wrocławskiego. Popularyzuje historię kobiet, szczególnie w czasach powstania styczniowego oraz w kontekście walk o niepodległość. Od 2015 roku związana z Fundacją Wspólnota Pokoleń. W jej ramach inicjuje i realizuje liczne projekty historyczne, edukacyjne oraz popularyzatorskie służące przywracaniu pamięci o istotnych, także lokalnie, postaciach i wydarzeniach. Laureatka m.in. medali: Stulecia Odzyskanej Niepodległości, „Pro Bono Poloni.”, „Pro Patria”.
Ta publikacja spełnia wymagania dostępności zgodnie z dyrektywą EAA.
Spis treści
Spis treści
Wstęp
Problematyka rozprawy i jej bohaterki
Struktura rozprawy
Źródła i literatura
Rozdział I. Polityka cara Aleksandra II wobec polskiej ludności herbowej z północno- i południowo-zachodnich guberni Cesarstwa Rosyjskiego w latach 1856–1862
1. Stosunek nowego cara (od 1856 roku) do polskich oczekiwań narodowych
2. Narodowo-polityczne antypolskie przesłanki reformy włościańskiej wprowadzonej w 1861 roku i późniejsze ich konsekwencje w społecznych nastrojach w dobie powstania, w tym zmiany w postawach chłopstwa
Rozdział II. Manifestacje patriotyczne w Królestwie Kongresowym i reakcje kobiet na obszarze Ziem Zabranych (1860–1861)
1. Kobiety w rodzinach ziemiańskich na terenie „Ziem Zabranych
2. Aktywność publiczna kobiet w dobie manifestacji patriotycznych zapoczątkowanych w Warszawie
3. Żałoba narodowa jako forma obywatelskiej odwagi w zewnętrznym manifestowaniu patriotyzmu
Rozdział III. Powstańcza codzienność kobiet z guberni północno- i południowo-zachodnich Cesarstwa Rosyjskiego (1863–1864)
1. Reakcja kobiet z Ziem Zabranych na wybuch powstania w Królestwie
2. Aktywność kobiet w powstańczych organizacjach cywilnej i wojskowej w trakcie walk na Ziemiach Zabranych
3. Doraźna pomoc udzielana przez kobiety dowódcom partii powstańczych
Rozdział IV. Postawy kobiet w dobie upadku powstania i carskich represji (1863–1864)
1. Formy i społeczny zasięg carskich represji
2. Stosunek kobiet do prowadzonego wobec nich śledztwa i aresztowań mężczyzn
3. Aresztowania kobiet i policyjne dochodzenia przeciwko nim
„Rozdział V. W nowej rzeczywistości politycznej i społecznej po klęsce powstania 1863–1864
1. Konsekwencje konfiskat polskiej własności ziemskiej: degradacja majątkowa oraz utrata społecznej pozycji rodziny
2. Kobiety w roli gospodarza majątku i żywiciela rodziny
3. Zesłańcza wspólnota losów: z mężem na Syberii
Zakończenie
Podziękowania
Bibliografia
Materiały rękopiśmienne, wspomnienia i relacje
Źródła drukowane: urzędowe, wspomnienia i relacje
Prasa (czasopisma stare)
Opracowania”
| Kategoria: | Literatura faktu |
| Zabezpieczenie: |
Watermark
|
| ISBN: | 978-83-7893-881-1 |
| Rozmiar pliku: | 5,7 MB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
T. Szarota, Życie codzienne…, dz. cyt., s. 243; A. Żarnowska, Codzienność i kultura. W kręgu rodziny i wśród innych, Kobieta i rodzina w przestrzeni wielkomiejskiej na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, red. A. Janiak-Jasińska, K. Sierakowska, A. Szwarc, Warszawa 2013, s. 175–178.
A. Chwalba, Historia Polski 1795–1918, Kraków 2000, s. 203
Podział administracyjny Rzeczypospolitej Polskiej zaprowadzony przez Rząd Narodowy w okresie powstania styczniowego na obszarze „tajemnego” państwa polskiego, S. Kieniewicz, Powstanie styczniowe, Warszawa 2009.
A. Chwalba, Polacy z Ziem Zabranych i Rosja w wieku XIX, Dzieje polityczne, kultura, biografistyka. Studia z historii XIX i XX wieku ofiarowane prof. Zbigniewowi Dworeckiemu, red. P. Matusik, L. Trzeciakowski, Poznań 2002, s. 156.
Zeznanie O. Awejde, Ruch rewolucyjny na Litwie i Białorusi 1861–1862, oprac. L. Arżajewa, red. W. Djakow, S. Kieniewicz, Moskwa 1964, s. 167–168; F. Ramotowska, Tajemne państwo polskie w powstaniu styczniowym 1863–1864. Struktura organizacyjna, cz. 1, Warszawa 1999, s. 26.
B. Stępniewska-Holzer, Codzienność trwania. Jarmarki na Witebszczyźnie w połowie XIX wieku, Granice i pogranicza. Historia codzienności i doświadczeń, t. 1, red. M. Liedke, J. Sadowska, J. Trynkowski, Białystok 1999, s. 155; A. Romanowski, Pozytywizm na Litwie. Polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864–1904, Kraków 2003, s. 18–19, N.V. Riasanovsky, M.D. Steinberg, Historia Rosji, przeł. T. Tesznar, Kraków 2009, s. 278–280.
M.in.: J. Ostromęcka, Pamiętnik, Biblioteka Narodowa, sygn. akc. 10242–10243, mf 91223, k. 2.
M. Ustrzycki, Ziemianie polscy na Kresach 1864–1914. Świat wartości i postaw, Kraków 2006, s. 37; D. Beauvois, Walka o ziemię. Szlachta polska na Ukrainie prawobrzeżnej pomiędzy caratem a ludem ukraińskim 1863–1914, przeł. K. Rutkowski, Sejny 1996, s. 59.
Z życia dworów i zamków na Kresach 1828–1844 / Wirginja Jezierska, z autografu fr. przeł. i wyd. L. Białkowski, Poznań 1924, s. 53; T. Bobrowski, Pamiętnik mojego życia. O sprawach i ludziach mojego czasu, oprac. i wstępem i przypisami opatrzył S. Kieniewicz, t. 1, Warszawa 1977, s. 62, 96; Pamiętnik Alexandra Bohowityna Kozieradzkiego, lekarza medycyny w Krzemieńcu 1860, t. 1, Biblioteka Jagiellońska, rkps 6783, k. 13; E.J. Pokrzywnicki, Żywoty i sprawy urodzonego Ernesta Jerzego Grzymały Pokrzywnickiego i jego rodziny, cz. 1–3, Zakład Narodowy im. Ossolińskich , rkps 15415/II/1, k. 4.
Z. Potocka z Tyszkiewiczów, Echa minionej epoki. Moje wspomnienia, Warszawa 1977, Biblioteka Narodowa, rkps akc. 11711, t. 1, k. 3.
Tamże, k. 12–13; Z. Kowalewska, Dzieje powstania lidzkiego. Wspomnienie o Ludwiku Narbucie, Wilno 1934, s. 7–8; Koleje życia Ludwiki z Jamonttów Rodziewiczowej i jej najbliższej rodziny, ZNiO, rkps 12272/I, mf 35217, k. 24; Z życia Litwinki. Z listów i notatek złożył Bronisław Zaleski, Poznań 1876, s. 50–80, 106; S. Rodowiczowa z Rymkiewiczów, Wspomnienia, Biblioteka Narodowa, rkps akc. 13579, k. 1.
Szerzej: T. Bobrowski, Pamiętnik…, t. 1, dz. cyt., s. 173; J. Leskiewiczowa, I. Rychlikowa, Ziemiaństwo, Przemiany społeczne w Królestwie Polskim 1815–1864. Praca zespołowa wykonana pod kierunkiem Witolda Kuli i Janiny Leskiewiczowej, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1979, s. 371. O ziemiaństwie też: Ziemiaństwo polskie 1795–1945. Zbiór prac o dziejach warstwy i ludzi, red. J. Leskiewiczowa, Warszawa 1985; T. Krawczak, W szlacheckim zaścianku, Warszawa 1993, s. 26; D. Beauvois, Polacy na Ukrainie, 1831–1863. Szlachta polska na Wołyniu, Podolu i Kijowszczyźnie, przeł. E. i K. Rutkowscy, Paryż 1987, s. 92.
Materiały Marii Bruchnalskiej dotyczące udziału kobiet polskich w powstaniu styczniowym, ZNiO, rkps 14742/II, mf 66696.
M.in.: S. Łaniec, Ziemie białoruskie w latach reformy agrarnej, manifestacji patriotycznych i konspiracji narodowej (1860–1862), Toruń 1998, s. 5; D. Strasburger, Specyfika polskiego systemu dowodzenia w powstaniu styczniowym, Powstanie styczniowe 1863–1864. Aspekty militarne i polityczne. Materiały z Sympozjum, red. J. Wojtasik, Warszawa 1994, s. 120–123.
F. Ramotowska, Tajemne państwo polskie w powstaniu styczniowym 1863–1864. Struktura organizacyjna, cz. 2, Warszawa 2000, s. 436.
J. Dąbrowski (J. Grabiec), Rok 1863, Poznań 1913, s. 302.
F. Ramotowska, Tajemne państwo…, cz. 2, dz. cyt., s. 398.
S. Kieniewicz, Powstanie styczniowe, Warszawa 2009, s. 556.
Tamże, s. 26–27.
S. Łaniec, Litwa i Białoruś w dobie konspiracji i powstania zbrojnego (1861–1864), Olsztyn 2002, s. 59–62; A. Wroński, Powstanie styczniowe na Ukrainie, Powstanie styczniowe 1863–1864. Wrzenie. Bój. Europa. Wizje, red. S. Kalembka, Warszawa 1990, s. 378–390.
D. Strasburger, Specyfika polskiego systemu…, dz. cyt., s. 120–123.
Dokumenty Komitetu Centralnego Narodowego i Rządu Narodowego 1862–1864 , red. E. Halicz, S. Kieniewicz, I. Miller, oprac. D. Fajnhauz i in., Wrocław 1968, s. 43. O postawie chłopów i zasięgu ich udziału w powstaniu na terenie Ziem Zabranych szerzej: A. Kulecka, Ku społeczeństwu obywatelskiemu. Czas walk i polemik 1863, Warszawa 2016, s. 195–229.
Szerzej: S. Kieniewicz, Powstanie styczniowe, dz. cyt., s. 606–610; A. Wroński, Powstanie styczniowe…, dz. cyt., s. 376–380.
D. Szpoper, Pomiędzy caratem a snem o Rzeczypospolitej. Myśl polityczna i działalność konserwatystów polskich w guberniach zachodnich Cesarstwa Rosyjskiego w latach 1855–1862, Gdańsk 2003, s. 116; L. Zasztowt, Koniec przywilejów – degradacja drobnej szlachty polskiej na Litwie historycznej i prawobrzeżnej Ukrainie w latach 1831–1868, „Przegląd Wschodni” 1991, t. 1, z. 3, s. 625.
S. Łaniec, Ziemie białoruskie…, dz. cyt., s. 5. Inne liczby podaje: S. Chankowski, Społeczeństwo ziem północno-wschodnich wobec ruchu narodowego (1861–1862), Powstanie styczniowe 1863–1864. Wrzenie…, dz. cyt., s. 349.
D. Beauvois, Polacy na Ukrainie…, dz. cyt., s. 30.
S. Kieniewicz, Powstanie styczniowe, dz. cyt., s. 374–375.
Dokumenty KCN, s. 14–15.
Np.: L. Rodziewiczowa z Jamonttów, Garść wspomnień z 63 r., ZNiO, rkps 12273/I, mf 35218, k. 3–6.
Z życia Litwinki…, dz. cyt., s. 110–112.
Określenia „obywatelka” używam w kontekście przynależności do społeczności szlacheckiej, bez związku z prawno-politycznym awansem kobiet. W oficjalnej terminologii po raz pierwszy pojawiło się w dekrecie z 14 marca 1863 roku ogłoszonym przez Rząd Narodowy (Dokumenty KCN, s. 119). W pamiętnikach kobiecych dominują nazwy stosowane ówcześnie: kobieta, niewiasta, płeć piękna. A. z Dalewskich Sierakowska, Wspomnienia, oprac. J. Sikorska-Kulesza, T. Bairaškaute, Warszawa 2010, s. 46, 102.
Termin użyty m.in. w: Zesłanie w Ołyńcu, Na nieznane losy między Ołyńcem a Jadryniem. Dwa pamiętniki z zesłania po powstaniu styczniowym, oprac. A. Brus, Warszawa 1999, s. 11.
J. Ostromęcka, Pamiętnik, dz. cyt., k. 24–26.
M.in.: W. Dutka, Kobiety w powstaniu styczniowym w świetle historiografii powstańczej 1863–1918, „Studia Gdańskie” 2012, t. 31, s. 266.
M. Bruchnalska, Ciche bohaterki, t. 1: Udział kobiet w powstaniu styczniowym, Miejsce Piastowe 1934.
Ciche bohaterki 1863 r., t. 2: Kobiety Litwy, Wołynia i Ukrainy. Materiały zebrane i opracowane przez Marię Bruchnalską, ZNiO, rkps 12173/II, mf 35574.
Materiały Marii Bruchnalskiej dotyczące udziału kobiet polskich w powstaniu styczniowym, ZNiO, rkps 14742/II, mf 66696.
S. Łaniec, Litwa i Białoruś…, dz. cyt.
S. Kieniewicz, Powstanie styczniowe, dz. cyt.
F. Ramotowska, Narodziny tajemnego państwa polskiego 1859–1862, Warszawa 1990; taż, Tajemne państwo…, cz. 1–2, dz. cyt.
L. Michalska-Bracha, Między pamięcią a historiografią. Lwowskie debaty o powstaniu styczniowym (1864−1939), Kielce 2011.
W. Caban, Powstanie styczniowe. Polacy i Rosjanie w XIX wieku. Wybór studiów z okazji czterdziestolecia pracy naukowej i 65 rocznicy urodzin, red. L. Michalska-Bracha, S. Wiech, J. Legieć, Kielce 2011.
Drogi Polaków do niepodległości. W 150. rocznicę powstania styczniowego, red. W. Caban, L. Michalska-Bracha, W. Śliwowska, Warszawa 2015.
Postawy i aktywność kobiet w czasie powstania styczniowego 1863–1864, red. T. Kulak, J. Dufrat, M. Piotrowska-Marchewa, Wrocław 2013.
Powstanie styczniowe. Motywy. Walka. Dziedzictwo, red. A. Maziarz, Warszawa 2014.
O źródłach do badania codzienności szerzej: E. Kowecka, Źródła do życia codziennego w XIX w. i metody ich badań, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1996, t. 44, nr 3, s. 255–261.
Powstanie Styczniowe. Materiały i dokumenty, t. 1–25, red. E. Halicz i in., Wrocław– Moskwa 1961–1986.
Wspomnienia Józefy z Moszyńskich Józefowej Szembekowej spisane i ułożone z jej opowiadań przez siostrę, Zofię z Moszyńskich Włodzimierzową Cielecką, Biblioteka Narodowa, rkps III 9940, mf 65299.
Pamiętnik Elżbiety z Rudominów Pakoszowej (ur. w Duksztach w 1804 r.) z całego życia na starość pamięcią własnoręcznie skreślony, poczęty w roku 1860, Nowembra 1, skończony pisać aż we dwa lata później, Biblioteka Jagiellońska, rkps 6351 IV, mf P-224/2.
C. Okołów, Pamiętnik (lata 1800 do ok. 1900, historia rodziny Okołów h. Topór, Słuck gubernia mińska), Biblioteka Narodowa, rkps sygn. akc. 9969.
J.I. Kuczewski, Pamiętnik 1862, Biblioteka Narodowa, rkps II 5545, mf 219 I.
Wspomnienia z Kowna w roku 1862 przez dra Jana Stellę-Sawickiego, Biblioteka Narodowa, rkps IV 6522, mf 48231.
M. Dubiecki, Z przeszłości (1861–1862), Kijów 1910.
T. Korzon, Mój pamiętnik przedhistoryczny, Kraków 1912.
J. Kaczkowski, Pamiętniki, Biblioteka Narodowa, rkps BN II. 8816, mf 62248.
A. Giedgowd, Wspomnienia powstańca z 1863 r., Biblioteka Jagiellońska, rkps 9763 II.
Pamiętniki Jakuba Gieysztora z lat 1857–1865, poprzedzone wspomnieniami osobistymi prof. Tadeusza Korzona oraz opatrzone przedmową i przypisami, t. 1–2, Wilno 1913. Gieysztor tworzył władze powstańcze na Litwie (organizację cywilną), organizował Białych, ogłosił wybuch powstania, a po wybuchu to on pierwszy zarządzał władzą cywilną.
T. Bobrowski, Pamiętnik…, t. 1, dz. cyt.
T. Korzon, Mój pamiętnik…, dz. cyt.
B. Dybowski, Wspomnienia z przeszłości półwiekowej, Lwów 1913.
Dokumenty KCN; Prasa tajna z lat 1861–1864, red. S. Kieniewicz, I. Miller, oprac. D. Fajnhauz, S. Kieniewicz, W. Śliwowska, cz. 1–3, Wrocław 1966; Dokumenty Wydziału Wojny Rządu Narodowego 1863–1864, red. S. Kieniewicz, I. Miller, Wrocław 1973; Dokumenty terenowych władz wojskowych powstania styczniowego 1863–1864, red. W. Djakow, S. Kieniewicz, Wrocław 1976.
L. Rodziewiczowa z Jamonttów, Garść wspomnień…, dz. cyt.; Koleje życia Ludwiki…, dz. cyt.
Taż, Notatki do pamiętników (Jakuba) Gieysztora z r. 1863, ZNiO, rkps 12275/I, mf 2590. O dyskusji, którą wywołało opublikowanie pamiętników Gieysztora, szerzej: B. Dybowski, Ocena pamiętników Jakóba Gieysztora, „Kwartalnik Historyczny” 1919, r. 33, s. 25–44.
L. Rodziewiczowa z Jamonttów, Garść wspomnień…, dz. cyt.
Koleje życia Ludwiki…, dz. cyt.
A. z Dalewskich Sierakowska, Wspomnienia, dz. cyt.
Ł. Hornowska z Dunin-Borkowskich, Wspomnienia z lat ok. 1852–1890, Biblioteka Narodowa, rkps II 10423, mf 89749-89750, cz. 1–2.
E. Tabeńska, Z doli i niewoli. Wspomnienia wygnanki, Kraków 1897.
G. Malinowska, Pamiętnik kresowej nauczycielki z lat 1833–1921, Bydgoszcz 1995.
S. Rodowiczowa z Rymkiewiczów, Wspomnienia, dz. cyt.
J. Ostromęcka, Pamiętnik, dz. cyt.
Z życia Litwinki…, dz. cyt.
J. Sienkiewicz, Życie i działalność artystyczna Heleny Skirmuntt 1827–1874, ZNiO, rkps 13826/II, mf 3753.
Papiery różnej treści rodziny Skirmunttów, ZNiO, mf 3747-3750; Dziennik Heleny Skirmuntt 1863–1867, ZNiO, rkps 13825/ I, mf 59102.
Dziennik małej patrjotki (Maryjki Bohowityn Kozieradzkiej) 1860–65. Życie polskie na Kresach Ukrainnych. Krzemieniec, Kijów, powstanie 63 roku, zebr. M. Świderska, Tarnów 1920.
Pamiętnik Bronisławy z Lubiczankowskich Chomskiej z zesłania do guberni ołynieckiej w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XIX wieku, Na nieznane losy między Ołyńcem a Jadryniem. Dwa pamiętniki z zesłania po powstaniu styczniowym, oprac. A. Brus, Warszawa 1999.
Wspomnienia Sabiny z Gembickich Trębickiej z podróży na wygnanie w roku 1863/4 do Jadrynia w guberni kazańskiej, Na nieznane losy…, dz. cyt.
M. Bruchnalska, Ciche bohaterki, dz. cyt.
