Koszmary senne - ebook

Wstęp

To tylko sen.

Więk­szość lu­dzi trak­tuje kosz­mary jako coś, o czym na­leży za­po­mnieć, zo­sta­wić za sobą w mro­kach nocy – a także jako coś, nad czym nie mamy żad­nej kon­troli.

Jed­no­cze­śnie bar­dzo wielu z nas miewa złe sny. Rzadko o nich roz­ma­wiamy, wo­limy ra­czej otrzą­snąć się z nich w pro­mie­niach po­ranka. Ale ta­kie ma­rze­nia senne to coś znacz­nie wię­cej niż tylko źle prze­spana noc, a zro­zu­mie­nie od­dzia­ły­wa­nia tych snów – i ich za­ska­ku­ją­cych do­brych stron – może nam nieco osło­dzić mę­czące noce oraz wspo­móc kon­dy­cję psy­chiczną na ja­wie.

Normą jest przy­po­mi­na­nie so­bie złych snów w okre­sach stresu i wy­daje się, że te sny w pew­nym sen­sie uła­twiają nam ra­dze­nie so­bie z trud­nymi wy­da­rze­niami dnia, co nie­któ­rzy na­ukowcy trak­tują wręcz jako „nocną te­ra­pię”. Inni po­strze­gają złe sny jako po­da­rek od ewo­lu­cji, bez­pieczną prze­strzeń, w któ­rej mo­żemy wy­pró­bo­wy­wać różne re­ak­cje na sce­na­riu­sze sta­no­wiące po­ten­cjal­nie za­gro­że­nie dla ży­cia. Więk­szość ba­da­czy uważa, że trudne sny mają za­lety; ist­nieje do­bra strona sta­wa­nia nocą oko w oko z we­wnętrz­nymi de­mo­nami.

W skraj­nych przy­pad­kach prze­wle­kłe kosz­mary mogą się jed­nak prze­do­sta­wać do ży­cia na ja­wie i pod­ko­py­wać zdro­wie psy­chiczne. Na przy­kład: spo­śród pięt­na­stu ty­sięcy pra­cow­ni­ków szpi­tali u tych, któ­rzy byli na­ra­żeni na traumy, do­świad­cza­nie czę­stych kosz­ma­rów było naj­sil­niej­szym po­je­dyn­czym czyn­ni­kiem ry­zyka sa­mo­bój­stwa.

Dla­czego? Jakże coś po­zor­nie tak ilu­zo­rycz­nego może wy­wie­rać tak dra­ma­tyczny wpływ na psy­chikę?

Więk­szość lu­dzi nie zdaje so­bie sprawy z tego, że kosz­mar jest re­al­nym do­świad­cze­niem – rze­czy­wi­stym w na­szym umy­śle, móz­gu i ciele. U osób, które do­znały cięż­kiej traumy psy­chicz­nej lub choćby są wy­soce wraż­liwe na stres, kosz­mary mogą od­na­wiać traumę za każ­dym ra­zem, gdy się śnią. Na do­da­tek czę­ste kosz­mary i wy­wo­ły­wane przez nie za­bu­rze­nia noc­nego wy­po­czynku mogą za­kłó­cać zdol­ność mó­zgu do re­gu­lo­wa­nia emo­cji, tak że na­stęp­nego dnia bu­dzimy się jesz­cze bar­dziej bez­bronni.

Na szczę­ście współ­cze­sna wie­dza na­ukowa na te­mat ma­rzeń sen­nych zrywa za­słonę ze śnią­cego umy­słu i po­ka­zuje, co dzieje się w nim po wie­czor­nym zga­sze­niu świa­teł. Za­awan­so­wane tech­niki ba­daw­cze dają nam nowe spo­soby pod­glą­da­nia or­ga­ni­zmu i psy­chiki w spo­czynku, a także me­tody wpły­wa­nia na ukryte światy, w któ­rych prze­by­wamy pod­czas snu, oraz spo­soby prze­ry­wa­nia de­struk­cyj­nego cy­klu kosz­ma­rów i przy­wra­ca­nia do­brego wy­tchnie­nia nocą.

Zaj­muję się na­uko­wym ba­da­niem pro­ce­sów śnie­nia. W ciągu ostat­nich dwóch de­kad spę­dzi­łam setki nocy, czu­wa­jąc w la­bo­ra­to­rium i ob­ser­wu­jąc sen lu­dzi. Mo­ni­to­ruję na ekra­nie ich fale mó­zgowe, które spo­wol­niają się, w miarę jak nad­cho­dzi głę­boki sen. Mniej wię­cej co dzie­więć­dzie­siąt mi­nut mózg prak­tycz­nie się roz­bu­dza, a gałki oczne strze­lają w różne strony, tak jakby lu­dzie oglą­dali ja­kieś sceny, praw­do­po­dob­nie wy­ra­zi­sty sen. De­li­kat­nie bu­dzę ich wtedy, mó­wiąc przez gło­śnik: „Pro­szę po­wie­dzieć, co ci się te­raz śniło”.

Znaczna część mo­ich ba­dań do­ty­czy kosz­ma­rów i tego, co dzieje się w psy­chice, mó­zgu i ciele pod­czas ich wy­stę­po­wa­nia. Kiedy czło­wiek do­świad­cza kosz­maru w la­bo­ra­to­rium, czę­sto wi­dzimy, że jego serce ga­lo­puje, od­dech staje się nie­re­gu­larny, a ak­tyw­ność mó­zgu jest szybka i bli­ska tej na ja­wie. Psy­chika i ciało są prze­ko­nane, że za­gro­że­nie jest re­alne. I w wielu przy­pad­kach rze­czy­wi­ście ta­kie jest. Jak naj­bar­dziej praw­dziwy stres z kosz­ma­rów prze­nika do ży­cia na ja­wie, co wy­wo­łuje ne­ga­tywne re­per­ku­sje, zwłasz­cza w za­kre­sie zdro­wia psy­chicz­nego. Z tego po­wodu ba­da­nia i le­cze­nie tych snów mają ogromną wagę.

Do istoty mo­ich do­cie­kań na­leżą trzy główne py­ta­nia: Dla­czego śnimy? Dla­czego mie­wamy złe sny? Jak można wy­ko­rzy­stać wie­dzę na­ukową o ma­rze­niach sen­nych i kosz­ma­rach do po­prawy stanu zdro­wia? W książce tej za­po­znasz się z me­cha­ni­zmami ewo­lu­cyj­nymi, które kształ­to­wały prze­zna­cze­nie zja­wi­ska śnie­nia. Do­wiesz się, co na­uka mówi o po­wsta­wa­niu złych snów oraz o moż­li­wo­ściach, ja­kie stwa­rza zro­zu­mie­nie kosz­ma­rów. Prze­czy­tasz też o tym, jak ko­rzy­stać ze snów we wła­snym ży­ciu, czy to w ce­lach te­ra­peu­tycz­nych, czy po pro­stu dla roz­rywki – a na­wet o tym, jak po­sta­rać się o za­cho­wa­nie przy­tom­no­ści umy­sło­wej pod­czas śnie­nia (lu­cid dre­aming).

Aby ba­dać kosz­mary w la­bo­ra­to­rium snów, przy­kła­damy do ciała śpią­cych różne czuj­niki. Elek­trody na skó­rze głowy mie­rzą ak­tyw­ność mó­zgu, co po­zwala okre­ślać sta­dia snu. Inne elek­trody na ciele mie­rzą tętno i na­pię­cie mię­śniowe, w szcze­gól­no­ści w miej­scu mię­dzy brwiami – je­żeli wi­dać, że ktoś marsz­czy czoło pod­czas spa­nia, może to zna­czyć, że do­świad­cza kosz­maru. Ka­mera na pod­czer­wień prze­syła ob­raz śpią­cych do po­miesz­cze­nia kon­tro­l­nego, tak by eks­pe­ry­men­ta­to­rzy mo­gli ich ob­ser­wo­wać. Co pe­wien czas bu­dzimy uczest­ni­ków ba­dań, by zbie­rać re­la­cje o ich snach.

Choć po­wszech­nie wia­domo, że spę­dzamy, śpiąc, znaczny frag­ment ży­cia – osiem go­dzin każ­dej nocy, czyli jedną trze­cią doby – więk­szość lu­dzi nie zdaje so­bie sprawy, że przez bar­dzo dużą część tego czasu śnimy. Kiedy bu­dzę uczest­ni­ków eks­pe­ry­men­tów wie­lo­krot­nie w ciągu jed­nej nocy – od pierw­szych chwil po za­śnię­ciu przez mroki głę­bo­kiego snu aż do wcze­snych go­dzin po­ran­nych – w więk­szo­ści przy­pad­ków przy­po­mi­nają so­bie, że tuż przed obu­dze­niem mieli pewne do­świad­cze­nia: o czymś my­śleli, coś czuli, o czymś śnili. Ich śpiący umysł jest nad­zwy­czaj ak­tywny. Śpi, ale nie prze­rywa pracy.

Treść snów zmie­nia się w trak­cie nocy. Raz jest bar­dziej po­wsze­dnia i po­dobna do my­śli, kiedy in­dziej bar­dziej od­re­al­niona i „oni­ryczna”. W pew­nym sen­sie ana­lo­gicz­nym zmia­nom ulega cha­rak­ter na­szego my­śle­nia, gdy wy­ko­nu­jemy czyn­no­ści dnia co­dzien­nego: błą­dzimy my­ślami pod­czas zmy­wa­nia na­czyń czy do­jazdu au­to­bu­sem do pracy, a sku­piamy się w trak­cie roz­mowy z przy­ja­cie­lem albo mon­to­wa­nia szafki. Na war­stwę fe­no­me­no­lo­giczną na­szego ży­cia – za­równo na ja­wie, jak i pod­czas spa­nia – skła­dają się róż­no­rodne do­świad­cze­nia we­wnętrzne, które w dłuż­szej per­spek­ty­wie okre­ślają na­wet stan na­szego zdro­wia psy­chicz­nego. O sa­mo­po­czu­ciu i kon­dy­cji bio­lo­gicz­nej de­cy­dują nie tylko dzia­ła­nia i obo­wiązki wy­ko­ny­wane przez nas w ciągu dnia. We­wnętrzne do­świad­cza­nie przez nas ży­cia ma za­sad­ni­czy wpływ na zdro­wie oraz – jak się nie­ba­wem prze­ko­namy – na wy­sy­pia­nie się nocą.

Nie bez zna­cze­nia jest to, co ko­ła­cze się nam w gło­wie, gdy ukła­damy się do snu. Na­sze psy­chiczne do­świad­cze­nia – my­śli i uczu­cia, wra­że­nia zmy­słowe i emo­cje – nie ustają w ciągu nocy, a cała ta ak­tyw­ność śpią­cego umy­słu bez­po­śred­nio wiąże się ze zdro­wiem. Burz­liwe i nie­po­ko­jące sny wy­wo­łują w or­ga­ni­zmie re­alny stres, który prze­nosi się po­tem do ży­cia na ja­wie. Za­kłó­ca­nie go­dzin spo­czynku kosz­ma­rami prze­ciąża me­cha­ni­zmy obronne mó­zgu i po­wo­duje więk­szą draż­li­wość na­stęp­nego dnia. Może to pro­wa­dzić do sta­cza­nia się po równi po­chy­łej, gdy stan psy­chicz­nego na­pię­cia wnika co noc do snów, a po­tem prze­cho­dzi z nich do ży­cia na ja­wie i wie­czo­rem z po­wro­tem do snów.

W ostat­nich kil­ku­dzie­się­ciu la­tach jed­no­znacz­nie stwier­dzono wielką rolę, jaką wy­sy­pia­nie się od­grywa we wszyst­kich aspek­tach zdro­wia na ja­wie, ale co­raz ja­śniej­sze staje się też, że ma­rze­nia senne mają wpływ nie tylko na ja­kość wy­po­czynku, lecz rów­nież na sa­mo­po­czu­cie i spraw­ność w tra­cie dnia. Sny mają swoją wagę. To, jak my­ślimy, co od­czu­wamy i jak się za­cho­wu­jemy w skry­tym ży­ciu swo­jego śpią­cego umy­słu, ma nie­ba­ga­telne zna­cze­nie.

Za­sta­na­wiasz się być może, co mo­żemy z tym wszyst­kim po­cząć. Mało kto uważa, że jest w sta­nie spra­wo­wać ja­ką­kol­wiek kon­trolę nad swo­imi snami. Prze­ko­na­nie, że nie daje się za­pa­no­wać nad ma­rze­niami sen­nymi, jest tak głę­boko ugrun­to­wane, iż na­wet osoby, które cier­pią na wy­jąt­kowo cięż­kie kosz­mary, rzadko po­szu­kują te­ra­pii. Tym­cza­sem w świe­tle no­wej wie­dzy o snach sprawa ta przed­sta­wia się ina­czej. Oka­zuje się, że nie je­ste­śmy ska­zani na bez­wolne przyj­mo­wa­nie wszyst­kiego, co noc nam na­rzuca. Dzi­siej­sze ba­da­nia po­ka­zują, że ma­rze­nia senne dają się w zna­cze­nie więk­szym stop­niu kształ­to­wać i re­agują na po­świę­ca­nie im uwagi bar­dziej, niż mo­głoby się zda­wać. W re­zul­ta­cie w pew­nym za­kre­sie mo­żemy kształ­to­wać swoje sny, for­mo­wać te we­wnętrzne światy, bę­dące po­zor­nie poza na­szą kon­trolą. Ce­lem tej książki, a także ogól­nie mo­jej pracy na­uko­wej, jest słu­że­nie lu­dziom po­mocą w ak­tyw­nej pracy ze swo­imi ma­rze­niami sen­nymi, w po­ko­ny­wa­niu kosz­ma­rów oraz uzy­ski­wa­niu więk­szej spraw­czo­ści w ra­mach wła­snego ży­cia sen­nego.

Za­nim doj­dziemy do tego, jak można pro­jek­to­wać sny, mu­simy za­głę­bić się w po­wody, z któ­rych w ogóle śnimy. Jak nasz mózg i ciało wy­twa­rzają te nocne wi­zje i jak na nie re­agują? Ja­kie są ewo­lu­cyjne funk­cje snów? I co psuje się w tym sys­te­mie w przy­padku kosz­ma­rów?

Przede wszyst­kim śnie­nie można trak­to­wać jako za­cho­wa­nie wy­uczone. Każdy z nas przy­zwy­czaja się z bie­giem lat śnić w okre­ślony spo­sób. Wy­ra­biamy so­bie in­dy­wi­du­alne na­wyki śnie­nia i czę­sto w na­szych ma­rze­niach sen­nych po­wra­cają okre­ślone wątki. Po­nadto na­uczy­li­śmy się śnić jako ga­tu­nek. W ba­da­niach stwier­dzono, że te same uni­wer­salne mo­tywy po­ja­wiają się w snach przed­sta­wi­cieli róż­nych kul­tur, co wska­zuje, że pewne ce­chy snów wy­ewo­lu­owały na­tu­ral­nie i w ja­kiś spo­sób po­ma­gają utrzy­my­wać się na­szemu ga­tun­kowi przy ży­ciu przez całe jego dzieje.

Po­nadto uczymy się od swo­ich snów. Mo­żemy się uczyć re­ago­wa­nia w ob­li­czu stra­chu: Ucie­kamy czy cho­wamy się? Ustę­pu­jemy pod na­po­rem za­gro­że­nia czy je zwal­czamy? Czy w wa­run­kach kon­fliktu mamy za­ufa­nie do in­nych lu­dzi? Zwra­camy się do nich czy od nich stro­nimy? Sny tego ro­dzaju na­sta­wiają nas na okre­ślone spo­soby po­stę­po­wa­nia w ciągu dnia, na przy­kład wzmac­nia­jąc bli­skie więzi albo skła­nia­jąc do za­zdro­ści lub ogól­nie wpły­wa­jąc na na­strój. Umysł uczy się na pod­sta­wie tych śnio­nych sce­na­riu­szy, a po­tem ko­rzy­sta z tych lek­cji w ży­ciu na ja­wie.

Oczy­wi­ście w snach czę­sto od­zwier­cie­dlają się też zmar­twie­nia z bie­żą­cego ży­cia – to, co Freud na­zy­wał „reszt­kami dnia”¹ – gdy nie­dawne zda­rze­nia zo­stają zgrab­nie wple­cione w sny. Więk­szość na­ukow­ców uważa, że ten pro­ces za­cho­dzi w spo­sób zna­czący, a nie przy­pad­kowy, czyli że w na­tu­ral­nym pro­ce­sie śnie­nia nie­jako od­bi­jają się echem wy­datne chwile mi­nio­nego dnia, co po­maga nam upo­rząd­ko­wać swoje prze­my­śle­nia i obawy oraz przy­sto­so­wać się do no­wych wy­zwań.

Wy­daje się, że kosz­mary w pew­nym sen­sie prze­ry­wają ten pro­ces. Za­miast płyn­nie po­rząd­ko­wać wy­da­rze­nia dnia ta­kie sny kon­fron­tują nas z prze­szkodą, nie­moż­li­wym do po­ko­na­nia stre­sem, co pro­wa­dzi do prze­cią­że­nia i prze­bu­dze­nia. Na­sze ba­da­nia ujaw­niły, że mózg osób cier­pią­cych na kosz­mary ma mniej­szą zdol­ność opa­no­wy­wa­nia czy re­gu­lo­wa­nia ne­ga­tyw­nych emo­cji w sy­tu­acji stresu. Po­wstaje w związku z tym błędne koło, w któ­rym umysł zo­staje przy­tło­czony stre­sem w ciągu dnia, co wy­wo­łuje nocą kosz­mary, za­bu­rza­jące wy­po­czy­nek i po­wo­du­jące jesz­cze więk­sze prze­cią­że­nie na­stęp­nego dnia.

Wy­daje się, że po­dob­nie jak inne ma­rze­nia senne rów­nież kosz­mary są wy­uczone. Zwy­kle wy­stę­pują w nich wątki, które wie­lo­krot­nie po­wra­cają przez całe lata lub na­wet de­kady, po­bu­dzane przez po­dobne zda­rze­nia w ży­ciu na ja­wie. Więk­szość lu­dzi cier­pią­cych na kosz­mary czuje się wo­bec nich bez­silna, nie­zdolna uczy­nić co­kol­wiek w ich spra­wie. Tym­cza­sem można wy­le­czyć się z tych drę­czą­cych snów, wpro­wa­dza­jąc w ich miej­sce nowe wzorce śnie­nia. Wiele te­ra­pii tego typu po­lega na wy­ko­ny­wa­niu w ciągu dnia pro­stych ćwi­czeń wi­zu­ali­za­cyj­nych w celu wy­tre­no­wa­nia „mu­sku­łów” wy­obraźni na ja­wie i stwo­rze­nia no­wych, po­zy­tyw­nych mo­ty­wów ma­rzeń sen­nych. In­nym po­tęż­nym na­rzę­dziem po­ko­ny­wa­nia kosz­ma­rów jest uzy­ski­wa­nie przy­tom­no­ści umy­sło­wej w trak­cie snu, tak że czło­wiek zdaje so­bie sprawę z tego, że śni, i jest w sta­nie na bie­żąco ko­ry­go­wać ne­ga­tywne fa­buły.

Moja droga ku na­uko­wym ba­da­niom ma­rzeń sen­nych roz­po­częła się, gdy pierw­szy raz do­świad­czy­łam przy­tom­nego snu. W 2008 roku jako stu­dentka Uni­wer­sy­tetu Ro­che­ster pra­co­wa­łam w la­bo­ra­to­rium snów i za­zna­ja­mia­łam się z neu­ro­nauką po­znaw­czą, ana­li­zu­jącą owo ta­jem­ni­cze ogniwo, które łą­czy umysł z mó­zgiem. Pew­nego ranka mia­łam trud­no­ści z wy­bu­dze­niem się ze złego snu. Kiedy otwo­rzy­łam oczy i usia­dłam pół­przy­tomna na łóżku, zo­ba­czy­łam, że reszta mo­jego ciała wciąż leży po­grą­żona we śnie! Zda­łam so­bie sprawę, że na­dal śnię, i zdu­mia­łam się, jak rze­czy­wi­ste wszystko mi się wy­dało.

Prze­ży­cie to za­fa­scy­no­wało mnie. W jaki spo­sób śniący umysł po­tra­fił wy­cza­ro­wać tak szcze­gó­łowe i żywe do­świad­cze­nie świata w cza­sie, gdy mózg i całe ciało trwały w głę­bo­kim śnie? Po la­tach i dzięki wielu oso­bi­stym do­świad­cze­niom prze­ko­na­łam się, że przy­tomne śnie­nie może po­ma­gać w po­ko­ny­wa­niu kosz­ma­rów. Od tam­tej pory szcze­gól­nie za­cie­ka­wiła mnie neu­ro­nauka do­ty­cząca kosz­ma­rów i przy­tom­no­ści umy­sło­wej we śnie oraz moż­li­wo­ści jej ce­lo­wego wy­ko­rzy­sty­wa­nia.

Dzi­siaj jako pro­fe­sor neu­ro­nauki snów i kosz­ma­rów kie­ruję la­bo­ra­to­rium, w któ­rym zaj­mu­jemy się in­ży­nie­rią ma­rzeń sen­nych, czyli kształ­to­wa­niem tych we­wnętrz­nych śnio­nych świa­tów. Z sa­tys­fak­cją ob­ser­wuję, że ota­cza­jąca nas rze­czy­wi­stość na ja­wie otwiera się na na­ukową wie­dzę o snach, zdo­by­waną dzięki neu­ro­ko­gni­wi­styce, roz­ra­sta­ją­cej się sieci la­bo­ra­to­riów, w któ­rych ana­li­zuje się śpiący umysł, oraz po­świę­ca­niu co­raz więk­szej uwagi kosz­ma­rom w me­dy­cy­nie snu i psy­chia­trii. Pi­sząc w tym du­chu, mam na­dzieję rzu­cić w tej książce nowe świa­tło na kosz­mary oraz uka­zać wie­lość do­stęp­nych me­tod pracy ze snami, które pro­wa­dzą do wzmoc­nie­nia zdro­wia. Szcze­gó­łowo omó­wimy usta­le­nia na­ukowe do­ty­czące kosz­ma­rów i ich te­ra­pii, prze­ana­li­zu­jemy me­cha­ni­zmy świa­do­mego śnie­nia oraz od­kry­jemy no­wa­tor­skie na­rzę­dzia in­ży­nie­rii snów, które mają na celu na­wią­zy­wa­nie bez­po­śred­niego kon­taktu ze śpią­cym umy­słem.

W czę­ści I za­po­znamy się z na­uką o snach, prze­ko­namy się, ja­kie ro­dzaje wspo­mnień, emo­cji i czyn­no­ści znaj­dują od­zwier­cie­dle­nie w tre­ści snów i ja­kim funk­cjom służą. Przyj­rzymy się oso­bli­wemu szkie­le­towi sen­nego świata oraz po­pły­niemy z fa­lami śpią­cego mó­zgu, w któ­rym wzorce ak­tyw­no­ści elek­trycz­nej kie­rują ge­ne­ro­wa­niem snów. Zo­ba­czymy też, że śnie­nie nie ogra­ni­cza się do sa­mego mó­zgu. Treść snów ma po­wią­za­nia z ca­łym śpią­cym cia­łem, a wpływa na nie na­wet świat ze­wnętrzny – wy­czu­wa­nie bodź­ców ze śro­do­wi­ska i wchła­nia­nie tych do­znań w sny.

W czę­ści II zaj­miemy się do­świad­cza­niem snów. Jak to jest znaj­do­wać się w ma­rze­niu sen­nym? W jaki spo­sób po­wstają uczu­cia i do­zna­nia zwią­zane z tre­ścią snu? Za­sta­no­wimy się rów­nież nad tym, jak sny zo­stają zin­ten­sy­fi­ko­wane w przy­padku kosz­ma­rów, jak stres i traumy psy­chiczne stają się pod­ło­żem kosz­ma­rów oraz ja­kie kon­se­kwen­cje zdro­wotne po­wo­duje to w dłuż­szej per­spek­ty­wie. Jed­no­cze­śnie zo­ba­czymy, że wiele osób ma­ją­cych skłon­ność do śnie­nia kosz­ma­rów jest też wy­soko wraż­li­wych oraz że ce­cha ta może być nie­kiedy cenna – lu­dzie cier­piący na kosz­mary by­wają bar­dzo spo­strze­gaw­czy, kre­atywni i em­pa­tyczni. Jest to rzadko do­strze­gana do­bra strona zwią­zana z tą skłon­no­ścią.

W czę­ści III prze­czy­tamy o tym, jak prze­biega praca z kosz­ma­rami – naj­pierw w wi­zu­ali­za­cjach na ja­wie, po­tem w przy­tom­nych snach – w celu stwo­rze­nia zdrow­szego mo­delu ży­cia sen­nego. Od­kry­jemy me­tody bez­po­śred­niego pod­łą­cza­nia się do snów i kosz­ma­rów w chwili, gdy wy­stę­pują. W celu prze­bi­ja­nia się przez ba­rierę snu i zwięk­sze­nia stop­nia przy­tom­no­ści umy­sło­wej w nim uży­wamy w na­szym la­bo­ra­to­rium świa­teł i dźwię­ków. Inni ko­rzy­stają z pod­po­wie­dzi słow­nych do kie­ro­wa­nia za­czy­nem ma­rze­nia sen­nego albo z za­pa­chów do wpły­wa­nia na jego ja­kość. In­ży­nie­ro­wie snu uczą się mo­du­lo­wać śpiący umysł, wy­ci­szać ne­ga­tywne emo­cje i prze­ry­wać to­wa­rzy­szące kosz­ma­rom na­pię­cie cie­le­sne, a tym sa­mym przy­wra­cać do­brą ja­kość snu.

W końcu, wy­cho­dząc w czę­ści IV poza same kosz­mary, prze­ko­namy się, że wszel­kie ma­rze­nia senne są uży­teczne jako ba­ro­metr zdro­wego snu oraz psy­chiki i sta­no­wią cenny za­sób, z któ­rego mo­żemy czer­pać do za­dba­nia o zdro­wie. Ofe­rują prak­tyczny ma­te­riał do bu­do­wa­nia więzi spo­łecz­nych i em­pa­tii, do­ko­ny­wa­nia war­to­ścio­wych spo­strze­żeń, kre­atyw­nego dzia­ła­nia oraz wspo­ma­ga­nia na­uki. Po­każę tam też, w jaki spo­sób ko­rzy­stać z pracy psy­cho­lo­gicz­nej ze snami, z przy­tom­nego śnie­nia i in­ży­nie­rii snów, oraz wskażę, jak wszystko to może skut­ko­wać zdrow­szym ży­ciem w cza­sie snu i na ja­wie.

Mam na­dzieję, że książka ta da ci nowy spo­sób ro­zu­mie­nia tego, jak do­świad­czamy pro­cesu spa­nia, dla­czego kosz­mary trzeba trak­to­wać po­waż­nie oraz co mo­żesz zro­bić, aby do­brze się dziś wy­spać.Przy­pisy

1.

1.

S. Freud (1900), The In­ter­pre­ta­tion of Dre­ams, w: The Stan­dard Edi­tion of the Com­plete Psy­cho­lo­gi­cal Works of Sig­mund Freud, t. 4 i 5 (Ho­garth Press, 1953).

2.

2.

C. Pi­card-De­land, T. Nie­lsen, M. Carr, Dre­aming of the Sleep Lab, „PloS One” 16, nr 10 (2021), s. e0257738.

3.

3.

A. Re­von­suo, J. Tu­omi­nen, K. Valli, The Ava­tars in the Ma­chine-Dre­aming as a Si­mu­la­tion of So­cial Re­ality w: T. Met­zin­ger, J.M. Windt (red.), Open MIND (MIND Group, 2015).

4.

4.

T.A. Nie­lsen, A.L. Za­dra, V. Si­mard, S. Sau­cier, P. Sten­strom, C. Smith, D. Ku­iken, The Ty­pi­cal Dre­ams of Ca­na­dian Uni­ver­sity Stu­dents, „Dre­aming” 13 (2003), s. 211–235.

5.

5.

E. Ase­rin­sky, N. Kle­it­man, Re­gu­larly Oc­cur­ring Pe­riods of Eye Mo­ti­lity, and Con­co­mi­tant Phe­no­mena, Du­ring Sleep, „Science” 118, nr 3062 (1953), s. 273–274.

6.

6.

K.M.T. He­arne, Lu­cid Dre­ams: An Elec­tro-Phy­sio­lo­gi­cal and Psy­cho­lo­gi­cal Study (dy­ser­ta­cja dok­tor­ska, Uni­wer­sy­tet Li­ver­po­olu, 1978); S. La­Berge, Lu­cid Dre­aming: A Study of Con­scio­usness Du­ring Sleep (dy­ser­ta­cja dok­tor­ska, Uni­wer­sy­tet Stan­forda, 1980).

7.

7.

M.S. Blum­berg, A.M. Plu­meau, A new view of “dream enact­ment” in REM sleep be­ha­vior di­sor­der, „Sleep Me­di­cine Re­views”, 30 (2016), s. 34–42.

8.

8.

C. Pi­card-De­land, M. Pa­stor, E. So­lo­mo­nova, T. Pa­qu­ette, T. Nie­lsen, Fly­ing Dre­ams Sti­mu­la­ted by an Im­mer­sive Vir­tual Re­ality Task, „Con­scio­usness and Co­gni­tion” 83 (2020), s. 102958.

9.

9.

E. So­lo­mo­nova, The Em­bo­died Mind in Sleep and Dre­aming: A The­ore­ti­cal Fra­me­work and an Em­pi­ri­cal Study of Sleep, Dre­ams and Me­mory in Me­di­ta­tors and Con­trols (dy­ser­ta­cja dok­tor­ska, Uni­wer­sy­tet McGilla, 2017); T.A. Nie­lsen, D.L. McGre­gor, A. Za­dra, D. Il­nicki, L. Ouel­let, Pain in Dre­ams, „Sleep” 16, nr 5 (1993), s. 490–498.

10.

10.

T. Nie­lsen, Mi­cro­dream Neu­ro­phe­no­me­no­logy, „Neu­ro­science of Con­scio­usness” 2017, nr 1 (2017), s. ni­x001.

11.

11..

Prze­gląd usta­leń do­ko­na­nych przez tych wcze­snych ba­da­czy, zo­bacz: G. Mor­gese, G. Pie­tro Lom­bardo, Hi­story of Dream Re­se­arch: Ca­te­go­ri­za­tions and Em­pi­ri­cal Fin­dings, w: G. Mor­gese, G. Pie­tro Lom­bardo, H. Vande Kemps (red.), Hi­sto­ries of Dre­ams and Dre­aming: An In­ter­di­sci­pli­nary Per­spec­tive (Pal­grave Mac­mil­lan, 2019), s. 247–274.

12.

12.

For­mułę tę opi­suje De­Sanc­tis: Sen = fun­da­men­talny stan śpią­cej osoby (mi­nione do­świad­cze­nia, in­te­li­gen­cja, na­wyki) + chwi­lowy stan śpią­cej osoby (aspi­ra­cje, zmar­twie­nia, zdro­wie) + bez­po­śred­nie do­świad­cze­nia zwią­zane z wa­run­kami ze­wnętrz­nymi (bodźce w trak­cie snu). S. De Sanc­tis, L’in­ter­pre­ta­zione dei so­gni, „Ri­vi­sta di Psi­co­lo­gia” 10, nr 5–6 (1914), s. 358–375.

13.

13.

S. La­Berge, B. Ba­ird, P.G. Zim­bardo, Smo­oth Trac­king of Vi­sual Tar­gets Di­stin­gu­ishes Lu­cid REM Sleep Dre­aming and Wa­king Per­cep­tion from Ima­gi­na­tion, „Na­ture Com­mu­ni­ca­tions” 9, nr 1 (2018), s. 3298.

14.

14.

D. Er­la­cher, M. Scha­dlich, T. Stum­brys, M. Schredl, Time for Ac­tions in Lu­cid Dre­ams: Ef­fects of Task Mo­da­lity, Length, and Com­ple­xity, „Fron­tiers in Psy­cho­logy” 4 (2014), s. 1013.

15.

15.

T. Nie­lsen, Mi­cro­dream Neu­ro­phe­no­me­no­logy.

16.

16.

E. Olunu, R. Kimo, E.O. Onig­binde, M.A.U. Ak­pa­no­bong, I.E. Enang, M. Osa­nakpo, I.T. Mon­day i in., Sleep Pa­ra­ly­sis, a Me­di­cal Con­di­tion with a Di­verse Cul­tu­ral In­ter­pre­ta­tion, „In­ter­na­tio­nal Jo­ur­nal of Ap­plied and Ba­sic Me­di­cal Re­se­arch” 8, nr 3 (2018), s. 137–142.

17.

17.

T.A. Nie­lsen, A Re­view of Men­ta­tion in REM and NREM Sleep: ‘Co­vert’ REM Sleep as a Po­ssi­ble Re­con­ci­lia­tion of Two Op­po­sing Mo­dels, „Be­ha­vio­ral and Brain Scien­ces” 23, nr 6 (2000), s. 851–866.

18.

18.

E. Ase­rin­sky, N. Kle­it­man, Re­gu­larly Oc­cur­ring Pe­riods of Eye Mo­ti­lity, and Con­co­mi­tant Phe­no­mena, Du­ring Sleep.

19.

19.

W. De­ment, N. Kle­it­man, Cyc­lic Va­ria­tions in EEG Du­ring Sleep and Their Re­la­tion to Eye Mo­ve­ments, Body Mo­ti­lity, and Dre­aming, „Elec­tro­en­ce­pha­lo­gra­phy and Cli­ni­cal Neu­ro­phy­sio­logy” 9, nr 4 (1957), s. 673–690.

20.

20.

W.D. Fo­ul­kes, Dream Re­ports from Dif­fe­rent Sta­ges of Sleep, „The Jo­ur­nal of Ab­nor­mal and So­cial Psy­cho­logy” 65, nr 1 (1962), s. 14.

21.

21.

C. Speth, J. Speth, A New Me­asure of Hal­lu­ci­na­tory Sta­tes and a Di­scus­sion of REM Sleep Dre­aming as a Vir­tual La­bo­ra­tory for the Re­he­ar­sal of Em­bo­died Co­gni­tion, „Co­gni­tive Science” 42, nr 1 (2018), s. 311–333.

22.

22.

K.C. Fox, S. Ni­je­boer, E. So­lo­mo­nova, G.W. Do­mhoff, K. Chri­stoff, Dre­aming as Mind Wan­de­ring: Evi­dence from Func­tio­nal Neu­ro­ima­ging and First-Per­son Con­tent Re­ports, „Fron­tiers in Hu­man Neu­ro­science” 7 (2013), s. 412.

23.

23.

R. Stick­gold, A. Ma­lia, D. Ma­gu­ire, D. Rod­den­berry, M. O’Con­nor, Re­play­ing the Game: Hyp­na­go­gic Ima­ges in Nor­mals and Am­ne­sics, „Science” (2000), 290(5490), 350–353.

24.

24.

E.J. Wam­sley, R. Stick­gold, Dre­aming of a Le­ar­ning Task Is As­so­cia­ted with En­han­ced Me­mory Con­so­li­da­tion: Re­pli­ca­tion in an Over­ni­ght Sleep Study, „Jo­ur­nal of Sleep Re­se­arch”, 28(1), (2019), s. e12749.

25.

25.

M. Carr, M. Wary A. Gre­wal, S. Staf­ford, R. Ra­ider, W.R. Pi­geon, Dre­aming of the Sleep Lab Is As­so­cia­ted with Im­pro­ved Per­for­mance on a Sign Lan­gu­age Le­ar­ning Task: A Pi­lot Study, „Dre­aming” (2023).

26.

26.

M. Scha­dlich, D. Er­la­cher, M. Schredl, Im­pro­ve­ment of Darts Per­for­mance Fol­lo­wing Lu­cid Dream Prac­tice De­pends on the Num­ber of Di­strac­tions While Re­he­ar­sing Wi­thin the Dream –A Sleep La­bo­ra­tory Pi­lot Study, „Jo­ur­nal of Sports Scien­ces”, 35(23) (2017), s. 2365–2372.

27.

27.

D.J. Cai, S.A. Med­nick, E.M. Har­ri­son, J.C. Ka­nady, S.C. Med­nick, REM, not In­cu­ba­tion, Im­pro­ves Cre­ati­vity by Pri­ming As­so­cia­tive Ne­tworks, „Pro­ce­edings of the Na­tio­nal Aca­demy of Scien­ces”, 106(25) (2009), s. 10130–10134.

28.

28.

R. Stick­gold, L. Scott, C. Rit­ten­ho­use, J.A. Hob­son, Sleep-In­du­ced Chan­ges in As­so­cia­tive Me­mory, „Jo­ur­nal of Co­gni­tive Neu­ro­science”, 11(2) (1999), s. 182–193.

29.

29.

P. Sten­strom, K. Fox, E. So­lo­mo­nova, T. Nie­lsen, Men­ta­tion Du­ring Sleep On­set Theta Bur­sts in a Tra­ined Par­ti­ci­pant: A Role for NREM Stage 1 Sleep in Me­mory Pro­ces­sing?, „In­ter­na­tio­nal Jo­ur­nal of Dream Re­se­arch” 5, nr 1 (2012), s. 37–46.

30.

30.

C. Pi­card-De­land, K. Kon­koly, R. Ra­ider, K.A. Pal­ler, T. Nie­lsen, W.R. Pi­geon, M. Carr, The Me­mory So­ur­ces of Dre­ams: Se­rial Awa­ke­nings Across Sleep Sta­ges and Time of Ni­ght, „Sleep” 46, nr 4 (2023), s. zsa­c292.

31.

31.

J.E. Ma­li­now­ski, C.L. Hor­ton, Dre­ams Re­flect Noc­tur­nal Co­gni­tive Pro­ces­ses: Early-Ni­ght Dre­ams Are More Con­ti­nu­ous with Wa­king Life, and Late-Ni­ght Dre­ams Are More Emo­tio­nal and Hy­pe­ras­so­cia­tive, „Con­scio­usness and Co­gni­tion” 88 (2021), s. 103071.

32.

32.

E. So­lo­mo­nova, P. Sten­strom, T. Pa­qu­ette, T. Nie­lsen, Dif­fe­rent Tem­po­ral Pat­terns of Me­mory In­cor­po­ra­tions into Dre­ams for La­bo­ra­tory and Vir­tual Re­ality Expe­rien­ces: Re­la­tion to Dre­amed Lo­cus of Con­trol, „In­ter­na­tio­nal Jo­ur­nal of Dream Re­se­arch” 8, nr 1 (2015), s. 10–26.

33.

33.

R. Was­sing, O. Lak­bila-Ka­mal, J.R. Ra­mau­tar, D. Stof­fers, F. Schal­kwijk, E.J. Van So­me­ren, Re­stless REM Sleep Im­pe­des Over­ni­ght Amyg­dala Ad­ap­ta­tion, „Cur­rent Bio­logy” 29, nr 14 (2019), s. 2351–2358.

34.

34.

M.P. Wal­ker, The Role of Sleep in Co­gni­tion and Emo­tion, „An­nals of the New York Aca­demy of Scien­ces” 1156, nr 1 (2009), s. 168–197.

35.

35.

T.J. Cun­nin­gham, C.R. Cro­well, S.E. Al­ger, E.A. Ken­sin­ger, M.A. Vil­lano, S.M. Mat­tin­gly, J.D. Payne, Psy­cho­phy­sio­lo­gi­cal Aro­usal at En­co­ding Le­ads to Re­du­ced Re­ac­ti­vity but En­han­ced Emo­tio­nal Me­mory Fol­lo­wing Sleep, „Neu­ro­bio­logy of Le­ar­ning and Me­mory” 114 (2014), s. 155–164.

36.

36.

R.D. Car­tw­ri­ght, Dre­ams That Work: The Re­la­tion of Dream In­cor­po­ra­tion to Ad­ap­ta­tion to Stress­ful Events, „Dre­aming” 1, nr 1 (1991), s. 3.

37.

37.

R. Car­tw­ri­ght, The Twenty-Four Hour Mind: The Role of Sleep and Dre­aming in Our Emo­tio­nal Li­ves (Oxford Uni­ver­sity Press, 2010).