Krótka historia psychologii - ebook

Spis treści

- Rozdział 1. Początek
- Rozdział 2. Ewolucja nauki
- Rozdział 3. Legenda Phineasa Gage’a
- Rozdział 4. Psychofizyka i wczesna psychologia
- Rozdział 5. Nieświadomy umysł
- Rozdział 6. Natywizm
- Rozdział 7. Behawioryzm jako początki naukowości psychologii
- Rozdział 8. Psychologia w praktyce
- Rozdział 9. Czas testów
- Rozdział 10. Zrozumieć życie społeczne
- Rozdział 11. Szkoła Gestalt
- Rozdział 12. Neofreudyści
- Rozdział 13. Popularność behawioryzmu
- Rozdział 14. Plastyczny umysł
- Rozdział 15. Brakujące ogniwa
- Rozdział 16. Psychologia humanistyczna
- Rozdział 17. Psychologia idzie na wojnę
- Rozdział 18. Zrozumieć nazizm
- Rozdział 19. Konformizm i uległość
- Rozdział 20. Powrót umysłu
- Rozdział 21. Emocje i stres
- Rozdział 22. Relacje
- Rozdział 23. Społeczne uczenie się
- Rozdział 24. Zmienne podejścia
- Rozdział 25. Psychologia w czasie zimnej wojny
- Rozdział 26. Psychiatria traci status quo
- Rozdział 27. Psychologia społeczna w Ameryce
- Rozdział 28. Psychologia społeczna w Europie
- Rozdział 29. Psychologia globalna
- Rozdział 30. Kultura i „ja”
- Rozdział 31. Rozwój neuropsychologii
- Rozdział 32. Czas komputerów
- Rozdział 33. Zrozumieć percepcję
- Rozdział 34. Kontrola i sprawczość
- Rozdział 35. Dziecko społeczne
- Rozdział 36. Natura czy kultura – ciąg dalszy debaty
- Rozdział 37. Od bezradności do optymizmu
- Rozdział 38. Podejmowanie decyzji
- Rozdział 39. Węzły, sieci i neuroplastyczność
- Rozdział 40. Rewolucja metodologicznaRozdział 1

POCZĄTEK

Grecy, Galen i wschodnie wpływy

Psy­cho­lo­gia jest fa­scy­nu­jąca i – na wiele spo­so­bów – sta­nowi sedno czło­wie­czeń­stwa. Osta­tecz­nie co­dzien­nie sta­ramy się zro­zu­mieć, jak my­ślą i za­cho­wują się inne osoby. Od tego za­leży spo­sób, w jaki do­cho­dzą do po­ro­zu­mie­nia ro­dziny, grupy spo­łeczne i całe spo­łe­czeń­stwa.

Bar­dzo czę­sto się my­limy. Może nam się wy­da­wać, że znamy inne osoby, aż na­gle ze zdzi­wie­niem za­uwa­żamy, że nie po­strze­gają one świata tak samo jak my i za­cho­wują się w spo­sób, który nas za­dzi­wia. Fakt, że na­sze po­glądy do­ty­czące ludz­kiej na­tury opie­ramy na tym, co prze­czy­ta­li­śmy lub zo­ba­czy­li­śmy, może pro­wa­dzić na ma­nowce. Nie­rzadko nie zda­jemy so­bie sprawy z tego, że na­sze ro­zu­mie­nie in­nych lu­dzi za­leży od czasu, miej­sca i kul­tury, w któ­rych ży­jemy, a co za tym idzie może nie mieć za­sto­so­wa­nia do każ­dego czło­wieka. Cza­sem też pod­trzy­mu­jemy po­glądy, które to­wa­rzy­szą ludz­ko­ści od ty­siąc­leci, bez za­sta­no­wie­nia się nad tym, ja­kie jest ich źró­dło.

Po­wszechne opisy ludz­kiej na­tury, które krążą w spo­łe­czeń­stwie, są za­zwy­czaj mie­szanką za­ło­żeń, aneg­dot, a cza­sami – zwyk­łych bzdur. Psy­cho­lo­gia jest inna. To dzie­dzina na­uki do­ty­cząca tego, jak i dla­czego lu­dzie ro­bią to, co ro­bią, dla­czego wi­dzą rze­czy tak, a nie ina­czej, a także w jaki spo­sób wcho­dzą ze sobą w in­te­rak­cje. „Na­uka” to klu­czowe słowo. Psy­cho­lo­go­wie nie opie­rają się na opi­niach i plot­kach, na ogól­nie przy­ję­tych po­glą­dach do­mi­nu­ją­cych w da­nym mo­men­cie w spo­łe­czeń­stwie ani na­wet na sło­wach sza­no­wa­nych my­śli­cieli. Za­miast tego szu­kają do­wo­dów na to, że na­sze po­glądy do­ty­czące psy­cho­lo­gii mają mocne pod­stawy, a nie są tylko po­chod­nymi przy­ję­tych po­glą­dów i do­my­słów. Każdy czło­wiek jest inny, ale ist­nieją pro­cesy i za­sady, które łą­czą nas wszyst­kich i któ­rych efek­tem są spo­łeczne i kul­tu­rowe róż­nice w ca­łej ich wspa­nia­ło­ści. Tym wła­śnie zaj­muje się współ­cze­sna psy­cho­lo­gia.

Psy­cho­lo­gia ma tak wiele róż­no­rod­nych aspek­tów, jak wielu jest ba­da­nych lu­dzi. Nie ma jed­nej uni­wer­sal­nej psy­cho­lo­gii. Jest to spo­wo­do­wane m.in. tym, że jako jed­nostki je­ste­śmy bar­dzo zło­żeni, że sta­jemy się sobą w wielu róż­nych kul­tu­rach, że na­uka ta wy­wo­dzi się z wielu róż­nych miejsc i z roz­ma­itych per­spek­tyw. Dla­tego też nie ma jed­nego uni­wer­sal­nego typu psy­cho­loga. Cho­ciaż wielu psy­cho­lo­gów jest na­ukow­cami, to z całą pew­no­ścią nie są nimi wszy­scy.

Od sa­mego po­czątku psy­cho­lo­gia znaj­do­wała za­sto­so­wa­nie w re­al­nym świe­cie i w róż­nych ob­sza­rach. Na przy­kład ist­nieją psy­cho­lo­go­wie kli­niczni pra­cu­jący z oso­bami bo­ry­ka­ją­cymi się z pro­ble­mami ze zdro­wiem psy­chicz­nym lub ma­ją­cymi trud­no­ści w pro­wa­dze­niu zwy­kłego ży­cia. Są psy­cho­lo­go­wie biz­nesu, do­ra­dza­jący za­rzą­dom naj­lep­sze spo­soby ob­cho­dze­nia się z pra­cow­ni­kami; są psy­cho­lo­go­wie są­dowi, któ­rzy wspo­ma­gają do­cho­dze­nia kry­mi­na­li­styczne; są wresz­cie psy­cho­lo­go­wie szkolni, zaj­mu­jący się edu­ka­cją dzieci o zróż­ni­co­wa­nych po­trze­bach. Co­aching, zdro­wie, szko­le­nie pi­lo­tów i AI – w dzi­siej­szych cza­sach psy­cho­lo­go­wie wy­ko­rzy­stują swoją wie­dzę, by po­ma­gać in­nym na wiele od­mien­nych spo­so­bów.

Ale jak to wszystko się za­częło?

Przez wieki naj­więk­szy wpływ na eu­ro­pej­skie umy­sły mieli au­to­rzy ży­jący w sta­ro­żyt­nej Gre­cji i sta­ro­żyt­nym Rzy­mie. Aż do cza­sów re­ne­sansu uwa­żano, że owi my­śli­ciele po­sie­dli ca­łość na­uko­wej wie­dzy, a ich idee stały się czę­ścią re­li­gij­nej or­to­dok­sji do tego stop­nia, że gdy nie­któ­rzy wcze­sno­no­wo­żytni na­ukowcy – jak na przy­kład Ga­li­le­usz – zmie­niali swój świa­to­po­gląd, za­czy­nali być prze­śla­do­wani jako he­re­tycy. Nie­któ­rzy wi­dzą po­czą­tek psy­cho­lo­gii w pi­smach sta­ro­żyt­nych grec­kich fi­lo­zo­fów, ta­kich jak Pla­ton i Ary­sto­te­les, albo póź­niej­szych my­śli­cieli, jak le­karz Ga­len, który – choć z po­cho­dze­nia był Gre­kiem – żył i dzia­łał w Rzy­mie w cza­sach Im­pe­rium Ro­ma­num. Wszy­scy oni mieli wła­sne wy­obra­że­nia o tym, jacy są lu­dzie, a wy­obra­że­nia te wpły­wały na za­chod­nie my­śle­nie na­wet po tym, jak prze­mi­nął re­ne­sans.

Fi­lo­zo­fów grec­kich sza­no­wano jako wiel­kich my­śli­cieli, któ­rzy roz­wi­nęli idee do­ty­czące świata na­tu­ral­nego, ko­smosu i ludz­kiej na­tury. Nie byli oni jed­nak na­ukow­cami, a część ich idei była wy­jąt­kowo sym­pli­styczna. Na przy­kład Pla­ton w swoim dziele Pań­stwo opi­sy­wał trzy różne typy człon­ków spo­łe­czeń­stwa: brą­zowy, srebrny i złoty. Do pierw­szego z nich na­le­żeli ro­bot­nicy. Nie byli oni szcze­gól­nie wy­kształ­ceni ani by­strzy i wy­ko­ny­wali pod­sta­wowe prace fi­zyczne, któ­rych po­trze­bo­wało spo­łe­czeń­stwo. Do grupy srebr­nych za­li­czali się za­rządcy, ad­mi­ni­stra­to­rzy i skry­bo­wie, zaj­mu­jący się szcze­gó­łami, dzięki któ­rym funk­cjo­no­wała zło­żona spo­łecz­ność. Typ złoty obej­mo­wał przy­wód­ców, któ­rych in­te­lekt i zdol­no­ści spra­wiały, że byli oni w na­tu­ralny spo­sób pre­dy­sty­no­wani do za­rzą­dza­nia tym ide­al­nym spo­łe­czeń­stwem. Pla­ton za­kła­dał, że te trzy typy będą za­wsze wra­dzać się w swo­ich ro­dzi­ców. Idea, że w „brą­zo­wej” ro­dzi­nie może na­ro­dzić się „srebrne” dziecko, nie wcho­dziła w grę.

Choć Pla­ton opi­sy­wał spo­łe­czeń­stwo ide­alne (a przy­naj­mniej ide­alne we­dług niego), to jego kon­cep­cje po­zo­sta­wiły swój ślad. Przez wiele stu­leci w Eu­ro­pie do­mi­no­wał ustrój feu­dalny, w któ­rym pa­no­wała ary­sto­kra­cja, rze­mieśl­nicy zaj­mo­wali się wy­twa­rza­niem róż­nych przed­mio­tów, a chłopi żyli w bie­dzie i nie po­sia­dali w za­sa­dzie żad­nego ma­jątku. Brzmi zna­jomo? Idee Pla­tona opi­sy­wały sztywną struk­turę spo­łeczną, która sta­no­wiła fun­da­ment ide­olo­gii i wie­rzeń spo­łe­czeń­stwa feu­dal­nego: każdy czło­wiek ro­dził się w okre­ślo­nym miej­scu nie­ru­cho­mej hie­rar­chii. Na­wet po tym, jak feu­da­lizm stop­niowo za­nikł, uwa­żano z re­guły, że lu­dzie nie po­winni zaj­mo­wać in­nych po­zy­cji spo­łecz­nych niż te, w któ­rych się uro­dzili. Choć re­wo­lu­cja prze­my­słowa za­chwiała nieco tym po­glą­dem, przed­się­biorcy sa­mo­ucy kwe­stio­no­wali sta­tus quo, a dla wielu in­nych osób po­ja­wiły się nie­spo­ty­kane do­tąd moż­li­wo­ści zdo­by­cia wy­kształ­ce­nia, to – jak zo­ba­czymy w roz­dziale 6 – za­chod­nie spo­łe­czeń­stwa wciąż żyły w prze­ko­na­niu, że zdol­no­ści i in­te­li­gen­cję dzie­dzi­czymy po przod­kach. Po­gląd ten miał sze­ro­kie, czę­sto tra­giczne kon­se­kwen­cje.

Ale na­sze my­śle­nie zo­stało ukształ­to­wane nie tylko przez Pla­tona. Ary­sto­te­les na przy­kład uwa­żał, że istoty ludz­kie po­sia­dają je­dy­nie pięć zmy­słów: wzrok, słuch, do­tyk, smak i węch. Prze­ko­na­nie to roz­po­wszech­niło się tak bar­dzo, że na­wet dziś uczą się o tym dzieci w szko­łach pod­sta­wo­wych. A jed­nak Ary­sto­te­les był w błę­dzie. W swoim ro­zu­mo­wa­niu kom­plet­nie po­mi­jał inne zmy­sły: na przy­kład ki­ne­ste­zję, która in­for­muje o na­szym ru­chu, pro­prio­cep­cję mó­wiącą o po­ło­że­niu na­szych koń­czyn, ter­mo­re­cep­cję, dzięki któ­rej roz­po­zna­jemy tem­pe­ra­turę, a także wiele in­nych zmy­słów. Ostat­nim ra­zem, gdy to spraw­dza­łam, neu­ro­lo­dzy byli w sta­nie zi­den­ty­fi­ko­wać po­nad 40 róż­nych spo­so­bów – czyli zmy­słów – w jaki od­bie­ramy in­for­ma­cje, za­równo te wy­sy­łane przez na­sze ciało, jak i te po­cho­dzące z ze­wnątrz.

Czy to ma zna­cze­nie? Tak. Po­mi­ja­nie ich pro­wa­dzi nas do przy­ję­cia po­glądu, że my i świat to dwa różne byty; że mo­żemy od­bie­rać od niego in­for­ma­cje, ale za­sad­ni­czo je­ste­śmy od niego nie­za­leżni i nie po­zo­sta­jemy pod jego wpły­wem. Tym­cza­sem na­wet pod­sta­wowa wie­dza psy­cho­lo­giczna uczy nas, że jest zu­peł­nie ina­czej: nie po­strze­gamy tego, co się dzieje, w spo­sób obiek­tywny, lecz se­lek­tyw­nie za­uwa­żamy je­dy­nie to, co ma dla nas zna­cze­nie. Na­sze wspo­mnie­nia nie są wier­nym za­pi­sem wy­da­rzeń. Kształ­tują je na­sza wie­dza, na­sze ocze­ki­wa­nia i do­świad­cze­nie ko­lej­nych zda­rzeń. Na­to­miast na­sze sądy nie sta­no­wią lo­gicz­nego pod­su­mo­wa­nia fak­tów, lecz są for­mo­wane przez kul­turę, grupę spo­łeczną i oso­bi­ste prze­ży­cia. Nie je­ste­śmy czymś od­ręb­nym od świata – je­ste­śmy jego ak­tywną czę­ścią.

Grecy uzna­wali lo­gikę za naj­wyż­sze osią­gnię­cie ludz­kiego my­śle­nia. Dzięki Ary­sto­te­le­sowi, Pla­to­nowi i in­nym do­mi­no­wało prze­świad­cze­nie o nad­rzęd­nej roli lo­giki oraz o tym, że błędy w my­śle­niu zda­rzają się wtedy, gdy nie je­ste­śmy obiek­tywni i nie po­słu­gu­jemy się bez­stron­nym ro­zu­mo­wa­niem. Tym­cza­sem my po­dej­mu­jemy de­cy­zje ludz­kie, a nie lo­giczne. Nie po­sia­damy obiek­tyw­nych wspo­mnień i spo­strze­żeń, tylko wła­sne in­ter­pre­ta­cje zda­rzeń po­wstałe w ka­te­go­riach ludz­kich zna­czeń. Wiele czasu za­jęło psy­cho­lo­gom uzna­nie, że nie są to żadne błędy – że to część by­cia czło­wie­kiem, która nie­rzadko spraw­dza się le­piej w re­al­nym świe­cie niż lo­gika for­malna. Na­sze in­sty­tu­cje spo­łeczne dają so­bie na za­uwa­że­niem tego faktu jesz­cze wię­cej czasu.

Ko­lejna wcze­sna idea, któ­rej wpływ na my­śle­nie wi­doczny jest aż do cza­sów no­wo­żyt­nych, zo­stała sfor­mu­ło­wana przez grec­kiego le­ka­rza Ga­lena, który udo­sko­na­lił ro­zu­mie­nie cho­roby psy­chicz­nej sfor­mu­ło­wane jesz­cze w cza­sach Hi­po­kra­tesa. Hi­po­kra­tes uwa­żał, że cho­roby mają swoje źró­dło w nie­rów­no­wa­dze hu­mo­rów: flegmy, krwi, żółci i czar­nej żółci. Nad­miar któ­re­go­kol­wiek z nich pro­wa­dził do cho­roby, a te­ra­pie miały na celu przy­wró­ce­nie rów­no­wagi. I tak prak­tyka upusz­cza­nia krwi przez wieki była stan­dar­dową re­ceptą na go­rączkę, czer­woną twarz i wy­soką tem­pe­ra­turę uzna­wano bo­wiem za kon­se­kwen­cje nad­miaru krwi w ciele.

Wkła­dem Ga­lena w tę teo­rię było stwier­dze­nie, że owe hu­mory mają także wpływ na oso­bo­wość. Uwa­żał, że ist­nieją cztery od­rębne typy oso­bo­wo­ści wy­ni­ka­jące z od­mien­nej rów­no­wagi hu­mo­rów w ciele róż­nych osób. Lu­dzie z nad­mia­rem flegmy – twier­dził – byli spo­kojni i godni za­ufa­nia; osoby, u któ­rych do­mi­no­wała krew, były ra­do­sne, eks­tra­wer­tyczne i otwarte. Tych z nad­mia­rem żółci (z gr. chole – „żółć”) prze­peł­niała ener­gia i pa­sja, a także mieli ten­den­cję do wy­bu­cho­wo­ści, na­to­miast ci, w któ­rych or­ga­ni­zmie do­mi­no­wała czarna żółć (z gr. me­la­nos – „czarny”, chole – „żółć”), byli uprzejmi i tro­skliwi, ale także ła­two pod­da­wali się de­pre­sji i złemu na­stro­jowi.

Wpływ Ga­lena wi­doczny jest wciąż w ję­zyku. Roz­ważmy cztery po­niż­sze zda­nia, z któ­rych każde do­ty­czy in­nego typu oso­bo­wo­ści z mo­delu Ga­lena:

„Ona jest ra­czej san­gwi­niczką. Nie są­dzę, że się sprze­ciwi”.

„Ham­let to ty­powy me­lan­cho­lik”.

„Jego cho­le­ryczny cha­rak­ter spra­wia, że pod­władni mają się na bacz­no­ści”.

„Przy­jęła tę wia­do­mość fleg­ma­tycz­nie. Zmie­niła tylko po­zy­cję na fo­telu”.

Ale ję­zyk to nie wszystko. Na­wet dziś ist­nieją teo­rie psy­cho­lo­giczne i edu­ka­cyjne, które przyj­mują te typy oso­bo­wo­ści za punkty wyj­ścia. Znana teo­ria psy­cho­me­tryczna opra­co­wana przez Hansa Jür­gena Ey­sencka w la­tach pięć­dzie­sią­tych XX wieku za­wie­rała bez­po­śred­nie od­nie­sie­nie do czte­rech pod­sta­wo­wych hu­mo­rów Ga­lena, a nie­które po­pu­larne książki czę­sto na­wią­zują do tego mo­delu. W 2023 roku na wła­sne oczy wi­dzia­łam w lot­ni­sko­wej księ­garni nowo wy­daną książkę do­ty­czącą tej teo­rii. No i – oczy­wi­ście – gdy chcemy okre­ślić czyjś na­strój, wciąż uży­wamy słowa „hu­mor”.

Wiele wy­ra­zów ma ko­rze­nie w daw­nych cza­sach, a ich zna­cze­nie ule­gło prze­kształ­ce­niu tak, że dziś uży­wamy ich do okreś­le­nia psy­cho­lo­gicz­nych pro­ce­sów. Na przy­kład słowo „po­stawa” wzięło się od opi­sów syl­we­tek ak­to­rów od­gry­wa­ją­cych różne emo­cje w te­atrach sta­ro­żyt­nej Gre­cji. Mamy ten­den­cję do au­to­ma­tycz­nego przy­pi­sy­wa­nia zna­czeń ludz­kim syl­wet­kom. Gdy wi­dzimy ko­goś przy­gar­bio­nego, pa­trzą­cego w dół, to in­ter­pre­tu­jemy na­strój tej osoby jako za­ab­sor­bo­wa­nie, a na­wet za­tro­ska­nie. Z ko­lei osoba sto­jąca pro­sto, trzy­ma­jąca ręce wy­pro­sto­wane wzdłuż ciała ko­mu­ni­kuje nam zu­peł­nie inny stan. Tak więc dziś „po­stawa” czę­sto ozna­cza za­równo stan men­talny lub ze­spół po­glą­dów, jak i fi­zyczne uło­że­nie ciała.

Po­mimo tego, że kul­turę eu­ro­pej­ską czę­sto uznaje się za bez­po­śred­nią kon­ty­nu­ację kul­tury sta­ro­żyt­nej Gre­cji i sta­ro­żyt­nego Rzymu, pod­le­gała ona także – czę­sto znacz­nie sub­tel­niej­szym – wpły­wom do­cie­ra­ją­cym z in­nych stron świata. Ła­two przyj­mo­wać uprosz­czony po­gląd na po­zo­stałe kul­tury sta­ro­żyt­no­ści i śre­dnio­wie­cza, że nie były tak samo roz­wi­nięte tech­no­lo­gicz­nie jak na­sza, ale to ozna­cza je­dy­nie, iż roz­prze­strze­nia­nie się idei trwało dłu­żej. Dla przy­kładu kul­tura arab­ska po­sia­dała wy­soko za­awan­so­waną wie­dzę na­ukową obej­mu­jącą teo­rie ma­te­ma­tyczne i for­mu­ło­wała zło­żone idee zwią­zane z ludzką na­turą, uwi­dacz­nia­jące się w po­ezji i sztuce. Po­dob­nie było w wielu in­nych sta­rych kul­tu­rach, które świat Za­chodu po­zna­wał dzięki kon­tak­tom han­dlo­wym i za po­śred­nic­twem re­la­cji po­dróż­ni­ków. Już w XIII wieku Marco Polo opi­sy­wał wy­soko roz­wi­niętą kul­turę Chin z jej or­ga­ni­za­cją spo­łeczną oraz do­brami luk­su­so­wymi, które do­cie­rały do We­ne­cji Je­dwab­nym Szla­kiem.

Świa­do­mość ist­nie­nia kul­tur Wschodu miała wpływ nie tylko na eu­ro­pej­ską sztukę i ce­ra­mikę, ale także na prak­tyki spo­łeczne. Uważa się na przy­kład, że po­cząt­ków te­stów psy­cho­lo­gicz­nych na­leży szu­kać w Chi­nach, gdzie w cza­sach dy­na­stii Han (206 p.n.e.–220 n.e.) eg­za­mi­no­wano i prze­py­ty­wano chęt­nych do pod­ję­cia pracy w służ­bie cy­wil­nej. W miarę do­ko­ny­wa­nia od­kryć geo­gra­ficz­nych i eks­pan­sji ko­lo­nial­nej w XIX wieku wschod­nie idee prze­do­sta­wały się do Eu­ropy. To wła­śnie wtedy wśród Eu­ro­pej­czy­ków wy­bu­chła fa­scy­na­cja ide­ami, sztuką i kul­turą Orientu. W 1832 roku Kom­pa­nia Wschod­nio­in­dyj­ska przy­jęła chiń­ski sys­tem te­sto­wa­nia po­ten­cjal­nych pra­cow­ni­ków, a jej suk­ces fi­nan­sowy spra­wił, że za­adap­to­wały go także inne za­chod­nie or­ga­ni­za­cje. W miarę roz­woju na­uki te­sty psy­cho­lo­giczne ma­jące na celu se­lek­cję kan­dy­da­tów stały się przed­mio­tem wiel­kiego za­in­te­re­so­wa­nia, a także ogrom­nym prze­my­słem sa­mym w so­bie.

Wi­dzimy więc, że czło­wiek in­te­re­suje się ludzką na­turą od ty­siąc­leci. Ale czy te po­glądy są psy­cho­lo­gią? Nie. Oczy­wi­ście do­ty­czą one lu­dzi, ale to tylko idee i wra­że­nia. Psy­cho­lo­gia jest na­uką, a ba­da­nie lu­dzi staje się nią do­piero wtedy, gdy ma za sobą pełne wspar­cie w po­staci do­wo­dów z prze­pro­wa­dzo­nych ba­dań. Te wcze­sne po­my­sły miały wpływ na psy­cho­lo­gię, to fakt, ale je­śli chcemy na­prawdę zro­zu­mieć lu­dzi, to mu­simy się za to za­brać w spo­sób na­ukowy. To wła­śnie po­wsta­nie na­uki i wy­na­le­zie­nie me­tody na­uko­wej po­zwo­liło psy­cho­lo­gii stać się tym, czym jest dziś.