Kursk 1943 - ebook

WSTĘP

Wstęp

5 lipca 1943 roku dwie naj­po­tęż­niej­sze wów­czas armie euro­pej­skiego teatru dzia­łań: nie­miecka i sowiecka, starły się ze sobą w śmier­tel­nym boju na roz­le­głych tere­nach poło­żo­nych mię­dzy mia­stami: Orzeł, Kursk i Bieł­go­rod. Na bata­lię, w któ­rej udział wzięło tylko w pierw­szej jej fazie dwa miliony żoł­nie­rzy i wiele tysięcy wozów pan­cer­nych, samo­lo­tów i armat, zło­żyły się trzy wiel­kie bitwy. Pierw­sza roz­po­częła się wraz z ofen­sywą Wehr­machtu o kryp­to­ni­mie „Zita­delle” („Cyta­dela”). Druga – kontrofen­sywą Armii Czer­wo­nej na kie­runku orłow­skim – po wyga­śnię­ciu impetu nie­miec­kiego natar­cia. Trze­cia, ostat­nia, prze­są­dziła o odbi­ciu Bieł­go­rodu i Char­kowa oraz o osta­tecz­nym prze­ję­ciu ini­cja­tywy stra­te­gicz­nej na fron­cie wschod­nim przez Sta­lina. Pod­czas walk obie strony ponio­sły ogromne straty ludz­kie i mate­rialne.

Monu­men­talna w swych roz­mia­rach oraz w licz­bie wyko­rzy­sta­nego sprzętu bojo­wego bitwa na Łuku Kur­skim jest jed­nym z tych wiel­kich starć dru­giej wojny świa­to­wej, któ­rych praw­dziwy prze­bieg przez dzie­się­cio­le­cia ukryty był za para­wa­nem pół­prawd i uprosz­czeń. Dopiero po upadku Związku Socja­li­stycz­nych Repu­blik Sowiec­kich moż­liwe stało się peł­niej­sze zapo­zna­nie z doku­men­tami Armii Czer­wo­nej prze­cho­wy­wa­nymi w rosyj­skich archi­wach oraz z doku­men­ta­cją nie­miecką zdo­bytą przez Sowie­tów, co dopro­wa­dziło do grun­tow­nej korekty obrazu wykre­owa­nego w więk­szym stop­niu przez komu­ni­styczną pro­pa­gandę niż rze­telną ana­lizę przy­czyn, prze­biegu i wyni­ków kam­pa­nii kur­skiej.

Dzia­ła­nia wojenne latem 1943 roku stały się przed­mio­tem badań licz­nych histo­ry­ków i pasjo­na­tów, tak pocho­dzą­cych z kra­jów Europy Zachod­niej i Sta­nów Zjed­no­czo­nych Ame­ryki, jak i rosyj­skich. Obraz bitwy wyła­nia­jący się ze zde­rze­nia źró­deł wytwo­rzo­nych przez obie armie, jakie starły się ze sobą w śmier­tel­nym zwar­ciu latem 1943 roku, daleki jest od ofi­cjal­nej wizji pre­zen­to­wa­nej przez dekady w kra­jach „demo­kra­cji ludo­wej”. W związku z tym poja­wił się pomysł, aby w syn­te­tycz­nej for­mie przed­sta­wić zma­ga­nia pod Kur­skiem rów­nież jako tom w serii „Histo­ryczne Bitwy”, który zostałby oparty na naj­now­szych usta­le­niach nauki.

Nie ukry­wam, iż naj­po­waż­niej­szym wyzwa­niem pod­czas prac nad tą książką była koniecz­ność samo­dy­scy­pliny zmu­sza­jąca autora do sku­pie­nia się na mak­sy­mal­nym zsyn­te­ty­zo­wa­niu wiel­kiej kon­fron­ta­cji. Jeśli uwzględ­nimy przy tym, iż sama ope­ra­cja zaczepna „Cyta­dela” armii nie­miec­kiej była w isto­cie dwiema odręb­nie toczo­nymi bitwami (choć w pla­nach szta­bow­ców Wehr­machtu miała sta­no­wić jedną bata­lię po spo­tka­niu się klesz­czy okrą­że­nia pod Kur­skiem), otrzy­mamy obraz zma­gań toczo­nych na wielką skalę w kul­mi­na­cyj­nym momen­cie wojny na fron­cie wschod­nim. Każda z tych trzech wiel­kich ope­ra­cji (zaczepna nie­miecka i dwie sowiec­kie kontr­ofen­sywy) z powo­dze­niem mogłaby posłu­żyć za osobny tom w serii „Histo­ryczne Bitwy”. Dla­tego też pro­szę o wyro­zu­mia­łość z uwagi na koniecz­ność zwię­złego potrak­to­wa­nia wielu inte­re­su­ją­cych i waż­nych wąt­ków, z któ­rych każdy zasłu­gi­wałby na znacz­nie szer­sze omó­wie­nie. Zain­te­re­so­wa­nych zapo­zna­niem się z bar­dziej wni­kli­wymi opi­sami zma­gań pod Kur­skiem pozwa­lam sobie ode­słać do wybra­nych mono­gra­fii. Opra­co­wa­nie, które kie­ruję do rąk Czy­tel­nika, należy trak­to­wać jako syn­tezę dotych­cza­so­wych badań, nie wyłą­cza­jąc naj­now­szych publi­ka­cji, które uka­zały się przed kil­koma mie­sią­cami.

Do kla­syki sowiec­kiej histo­rio­gra­fii należy książka Gri­go­rija Koł­tu­nowa i Borisa Soło­wiowa. Prze­tłu­ma­czona na język pol­ski roze­szła się w dużym nakła­dzie, przy­bli­ża­jąc pol­skim czy­tel­ni­kom tyleż szcze­gó­łowy (ze strony sowiec­kiej), co nie­pełny i odpo­wied­nio spro­fi­lo­wany obraz bata­lii kur­skiej. Mimo upływu lat wspo­mniana książka, która uka­zała się w języku pol­skim w roku 1971¹, pod wzglę­dem opisu (np. przy­go­to­wań do ope­ra­cji obron­nej Armii Czer­wo­nej) na­dal posiada pewien poten­cjał. Swo­istym skró­ce­niem usta­leń wspo­mnia­nych auto­rów była krótka praca Anto­niego Kar­piń­skiego _Kursk 1943_, która uka­zała się w serii „Histo­ryczne Bitwy” jako jeden z pierw­szych nume­rów serii. Nie­stety, była to pozy­cja nie tylko znacz­nie mniej szcze­gó­łowa od wspo­mnia­nej wcze­śniej książki histo­ry­ków sowiec­kich, ale i utrzy­mana w podob­nej otoczce ide­olo­gicz­nej².

Do końca lat osiem­dzie­sią­tych, a w nie­któ­rych przy­pad­kach i dłu­żej histo­rio­gra­fia zachod­nia decy­do­wała się na powie­la­nie usta­leń (i prze­kła­mań) histo­ry­ków sowiec­kich i rosyj­skich, bez­kry­tycz­nie przyj­mu­jąc za pew­nik pozy­skane od nich infor­ma­cje. Przy­pa­dłość ta ujaw­niła się rów­nież w opra­co­wa­niach woj­sko­wych, w któ­rych ana­li­zo­wano róż­nego rodzaju aspekty bitwy pod Kur­skiem w ramach pro­wa­dzo­nych gier ope­ra­cyj­nych i stu­diów nad woj­sko­wo­ścią³. Pew­nym prze­ło­mem było kom­plek­sowe opra­co­wa­nie dzie­jów II Kor­pusu Pan­cer­nego SS autor­stwa Silve­stra Sta­dlera⁴. Trudno jed­nak uznać jego pozy­cję za obiek­tywną, gdyż był naj­młod­szym gene­ra­łem Waf­fen-SS czasu wojny, ostat­nim dowódcą 9. Dywi­zji SS „Hohen­stau­fen”. Uczest­ni­czył w bitwie na Łuku Kur­skim jako dowódca 4. Pułku Gre­na­die­rów Pan­cer­nych SS „Der Führer”⁵.

Prze­łom w jako­ści prac nastą­pił w latach dzie­więć­dzie­sią­tych XX wieku i w pierw­szej deka­dzie obec­nego stu­le­cia. Ze względu na moż­li­wość doko­na­nia porów­na­nia mel­dun­ków i rapor­tów obu stron, wglądu w mapy i bogatą doku­men­ta­cję foto­gra­ficzną, moż­liwe stało się zba­da­nie bata­lii z dużą wni­kli­wo­ścią i pozna­nie nawet naj­mniej­szych jej szcze­gó­łów, jak się oka­zuje – nie pozo­sta­ją­cych bez wpływu na prze­bieg zma­gań. Na czele wymie­nić tu można prace Davida M. Glantza i Jona­thana M. House’a⁶ oraz nie­miec­kiego bada­cza Romana Töppela, dosko­nale zna­ją­cego źró­dła Wehr­machtu i Waf­fen-SS⁷.

Ze strony rosyj­skiej naj­peł­niej jak dotąd ope­ra­cję „Cyta­dela” opi­sał Wale­rij Zamu­lin. Jest on auto­rem sze­regu uda­nych prac poświę­co­nych róż­nym obsza­rom ope­ra­cji wojen­nych w pierw­szych dniach lipca 1943 roku oraz roz­ma­itych aspek­tów bitwy⁸. Książki tego autora, a pry­wat­nie rów­nież dyrek­tora jed­nego z muzeów bitwy zlo­ka­li­zo­wa­nego w mia­steczku Ponyri, zostały prze­tłu­ma­czone na język angiel­ski, co wpły­nęło na roz­po­wszech­nie­nie jego cen­nych usta­leń na Zacho­dzie.

Ważne miej­sce w lite­ra­tu­rze przed­miotu zaj­mują prace Chri­sto­phera A. Law­rence’a⁹. Dużą wagę posia­dają opra­co­wa­nia Roberta For­czyka, zarówno w pełni naukowe, jak i popu­larne¹⁰. Autor ten szcze­gól­nie sku­pił się na kwe­stiach zwią­za­nych z uży­ciem broni pan­cer­nej. War­to­ściowe opra­co­wa­nie na temat czę­ści bitwy roze­gra­nej w powie­trzu nad Łukiem Kur­skim opu­bli­ko­wał Krzysz­tof Jano­wicz¹¹.

Mniej­sze zna­cze­nie miały książki popu­lar­no­nau­kowe, nie­jed­no­krot­nie zawie­ra­jące poważne błędy oraz zbyt daleko idące uprosz­cze­nia. Zali­czyć do nich można opra­co­wa­nia Janu­sza Pie­kał­kie­wi­cza i M.K. Bar­biera. Na dru­gim bie­gu­nie pla­suje się popu­lar­no­nau­kowa, choć nie­po­zba­wiona ele­men­tów warsz­tatu histo­ryka i oparta czę­ściowo na źró­dłach archi­wal­nych i dru­ko­wa­nych, książka Lloyda Clarka. Jest ona zresztą zna­ko­mi­tym przy­kła­dem pracy uda­nej pod wzglę­dem nar­ra­cji, ale zawie­ra­jącej liczne błędy rze­czowe¹². Na tym tle pozy­tyw­nie wyróż­niają się popu­larne opra­co­wa­nia Borisa Soko­łowa¹³ i Marka Healy¹⁴.

Mate­ria­łem uzu­peł­nia­ją­cym były wspo­mnie­nia uczest­ni­ków walk. Choć wtórne wobec doku­men­ta­cji, bez ich frag­men­tów nie­moż­liwe byłoby „pla­styczne” odwzo­ro­wa­nie warun­ków panu­ją­cych na polu bitwy, prze­żyć i trosk żoł­nie­rzy oraz ich dra­matu. Obraz walki kre­ślony na pod­sta­wie doku­men­tów: rapor­tów, mel­dun­ków, spi­sów nie będzie zazwy­czaj prze­sy­cony stra­chem, odwagą, emo­cjami. Nie temu służy prze­cież doku­men­ta­cja woj­skowa. W sukurs przy­cho­dzą więc liczne rela­cje, wspo­mnie­nia i dzien­niki, spi­sane zarówno przez dowo­dzą­cych wiel­kimi ruchami wojsk, jak Erich von Man­stein czy Iwan Koniew, ale i przez ofi­ce­rów czy sze­re­go­wych żoł­nie­rzy.

Pracę innych sta­ra­łem się uzu­peł­nić – tam, gdzie uzna­łem to za konieczne – wyni­kami wła­snej ana­lizy mate­ria­łów pocho­dzą­cych z Natio­nal Archi­ves and Records Admi­ni­stra­tion, Bun­de­sar­chiv-Militärarchiv oraz Cen­tral­nego Archi­wum Mini­ster­stwa Obrony Fede­ra­cji Rosyj­skiej. Pozy­ska­łem dzięki temu wie­dzę na temat struk­tur orga­ni­za­cyj­nych, pla­nów, prze­biegu dzia­łań i strat klu­czo­wych związ­ków ope­ra­cyj­nych i tak­tycz­nych: 9. Armii i 4. Armii Pan­cer­nej Wehr­machtu, fron­tów Armii Czer­wo­nej: Cen­tral­nego, Woro­ne­skiego, Ste­po­wego, Zachod­niego i Połu­dniowo-Zachod­niego oraz licz­nych kor­pu­sów obu stron, a także poszcze­gól­nych dywi­zji i mniej­szych pod­od­dzia­łów. Jak jed­nak wspo­mnia­łem, książka ma przede wszyst­kim cha­rak­ter syn­tezy i opiera się głów­nie na usta­le­niach innych bada­czy.

W przy­padku nazw jed­no­stek zasto­so­wa­łem kon­se­kwent­nie pol­skie nazwy. Zre­zy­gno­wa­łem z typo­wych rusy­cy­zmów obec­nych na przy­kład w nazwie puł­ków arty­le­rii prze­ciw­pan­cer­nej Armii Czer­wo­nej (w dosłow­nym tłu­ma­cze­niu: Nisz­czy­ciel­sko-Prze­ciw­czoł­gowy Pułk/Dywi­zjon//Bate­ria Arty­le­rii), sto­su­jąc uprosz­cze­nia. Zdaję sobie rów­nież sprawę, iż nie wszę­dzie było moż­liwe wpro­wa­dze­nie rodzi­mego nazew­nic­twa, tak jak w przy­padku nie­miec­kich słów _Gruppe_, _Geschwa­der_ etc., mają­cych prze­cież odmienne zasto­so­wa­nie od nazew­nic­twa pol­skiego.

W _Ordre de Bata­ille_ obu wal­czą­cych stron doda­nym na końcu książki jako załącz­nik Czy­tel­nik znaj­dzie przede wszyst­kim wykaz jed­no­stek i pod­od­dzia­łów wal­czą­cych w new­ral­gicz­nych punk­tach Łuku Kur­skiego. _OdB_ przed­sta­wia siły stron na dzień 4 lipca 1943 roku.

Naj­wię­cej uwagi zde­cy­do­wa­łem się poświę­cić nie­miec­kiej ofen­sy­wie „Cyta­dela”. Dal­szy prze­bieg wyda­rzeń w dru­giej poło­wie lipca i sierp­niu został w dużym stop­niu zde­ter­mi­no­wany przez wynik tego ataku. Wobec ogra­ni­czo­nej obję­to­ści książki pro­szę o wyro­zu­mia­łość z uwagi na moż­li­wość pozo­sta­wie­nia nie­do­sytu w przy­padku opi­sów licz­nych inte­re­su­ją­cych wąt­ków. Seria „Histo­ryczne Bitwy” zasłu­gi­wała na wzno­wie­nie tak istot­nego tomu. Jeśli Czy­tel­nicy uznają, że moja próba ta została przy­naj­mniej czę­ściowo uwień­czona powo­dze­niem, uznam to za powód do satys­fak­cji.ROZDZIAŁ II. WIELKIE PRZYGOTOWANIA. PLANY I SIŁY PRZECIWNIKÓW

Roz­dział II
Wiel­kie Przy­go­to­wa­nia. Plany i Siły Prze­ciw­ni­ków

Niemcy

Prze­wi­dy­wane zwy­cię­stwo miało zostać wyzy­skane przez Rze­szę tak pod wzglę­dem mili­tar­nym, jak i poli­tycz­nym. W OKH zakła­dano, iż znisz­cze­nie dwóch fron­tów w ciągu kil­ku­na­stu dni cał­ko­wi­cie pozbawi woj­ska sowiec­kie moż­li­wo­ści prze­pro­wa­dze­nia let­niej ofen­sywy na więk­szą skalę. W per­spek­ty­wie miało to dopro­wa­dzić do ponow­nego prze­ję­cia ini­cja­tywy stra­te­gicz­nej na wscho­dzie przez Wehr­macht. W opty­mi­stycz­nym zało­że­niu nie wyklu­czano nawet obez­wład­nie­nia prze­ciw­nika wyso­kimi stra­tami do końca roku. Zda­niem Romana Töppela Hitler zamie­rzał przez suk­ces pod Kur­skiem udo­wod­nić nie tylko nie­miec­kiemu spo­łe­czeń­stwu, ale i pań­stwom wro­gim i neu­tral­nym, że armia nie­miecka jest nie­po­ko­nana pod­czas dzia­łań wojen­nych toczo­nych latem. Bez wąt­pie­nia wiel­kie zwy­cię­stwo mogłoby wzmoc­nić wiarę Niem­ców w osta­teczny suk­ces pod­czas wojny w sytu­acji, kiedy nastroje pogor­szyły się po klę­sce sta­lin­gradz­kiej, porażce armii gen. Erwina Rom­mla w Afryce Pół­noc­nej i ofen­sy­wie powietrz­nej alian­tów⁴⁶.

Po spo­dzie­wa­nym zwy­cię­stwie linia frontu ule­głaby skró­ce­niu, co znacz­nie uła­twi­łoby orga­ni­za­cję dzia­łań wojen­nych na cen­tral­nym odcinku frontu. Nie bez zna­cze­nia były też nadzieje na wzię­cie do nie­woli setek tysięcy jeń­ców. Pla­no­wano ich wyko­rzy­sta­nie w pracy przy­mu­so­wej w zakła­dach prze­my­sło­wych Rze­szy wobec postę­pu­ją­cej mobi­li­za­cji nie­miec­kich męż­czyzn⁴⁷.

Mogłoby się wyda­wać, iż strona nie­miecka tra­ciła cenny czas na moż­li­wie pełne ukom­ple­to­wa­nie jed­no­stek mają­cych ode­grać klu­czową rolę w nad­cho­dzą­cej ope­ra­cji. Takie jed­nak było pole­ce­nie Hitlera: dywi­zje pan­cerne sta­no­wiące taran natar­cia miały uzu­peł­nić stany do mak­si­mum, a jed­no­cze­śnie trwało ich prze­zbra­ja­nie w naj­no­wo­cze­śniej­sze wozy bojowe. Do łatwych zadań nie nale­żało zresztą także uzu­peł­nie­nie sta­nów klu­czo­wych dla ope­ra­cji dywi­zji i część żoł­nie­rzy do zasi­le­nia 9. Armii pozy­skano drogą prze­nie­sie­nia ich z innych jed­no­stek, zaj­mu­ją­cych pozy­cje na spo­koj­niej­szych odcin­kach frontu. Model nie był zresztą zachwy­cony tego rodzaju prak­tyką, pod­kre­śla­jąc, iż nie­rzadko przy­syła się mu żoł­nie­rzy mniej doświad­czo­nych, o słab­szej kon­dy­cji fizycz­nej. Cóż, rzadko który dowódca pozby­wałby się swo­ich naj­lep­szych ludzi. Decy­zja Hitlera o prze­ło­że­niu ter­minu natar­cia na 10 czerwca, a póź­niej – na począ­tek lipca – była ugrun­to­wana w radzie Gude­riana, aby pocze­kać na skom­ple­to­wa­nie nowego sprzętu „prze­bo­jo­wych” dywi­zji pan­cer­nych. Infor­ma­cja taka zna­la­zła się w KTB GA „Połu­dnie”⁴⁸.

Mimo ogrom­nego wysiłku mobi­li­za­cyj­nego, woj­skom nie­miec­kim nie udało się we wszyst­kich przy­pad­kach uzy­skać peł­nego ukom­ple­to­wa­nia składu oso­bo­wego jed­no­stek prze­zna­czo­nych do let­niej ofen­sywy. W nie­któ­rych dywi­zjach pie­choty pozo­stało po sześć bata­lio­nów zamiast struk­tu­ral­nych dzie­wię­ciu. W myśl decy­zji Hitlera for­mo­wano kolejne dywi­zje kosz­tem kie­ro­wa­nia uzu­peł­nień do już ist­nie­ją­cych jed­no­stek. Wpły­nęło to nega­tyw­nie na ich jakość, a sto­pień podziału mię­dzy nowe oddziały wete­ra­nów był nie­rów­no­mierny. Wymaga to pod­kre­śle­nia, ponie­waż podob­nie jak po stro­nie sowiec­kiej, tak i w Wehr­mach­cie to pie­chota była naj­waż­niej­szym rodza­jem broni tak pod wzglę­dem liczeb­no­ści, jak i zdol­no­ści na polu walki. Żoł­nierz Dywi­zji Gre­na­die­rów Pan­cer­nych SS „Toten­kopf” Her­bert Brun­neg­ger tak sko­men­to­wał pro­cesy mobi­li­za­cyjne zacho­dzące w cza­sie przy­go­to­wa­nia ofen­sywy kur­skiej:

„Skoń­czyły się dni spo­koju i odpo­czynku. Straty w ludziach i sprzę­cie zostały uzu­peł­nione. Cały czas dowód­ców, ich zastęp­ców i całe pod­od­działy prze­nosi się do nowo for­mo­wa­nych dywi­zji Waf­fen-SS, co osła­bia zdol­ność bojową już ist­nie­ją­cych dywi­zji, które cią­gle muszą odda­wać część doświad­czo­nej kadry. Szko­le­nia rekruc­kie trwają coraz kró­cej, pogar­sza się uzbro­je­nie skła­da­jące się głów­nie z broni zdo­by­tej na wrogu”⁴⁹.

Żoł­nierz nie­miecki latem 1943 roku był zwy­kle dobrze uzbro­jony. Pod­od­działy pie­choty dys­po­no­wały zna­ko­mi­tej jako­ści kara­bi­nami maszy­no­wymi i pełną gamą środ­ków wspar­cia od armat prze­ciw­pan­cer­nych po moź­dzie­rze. Wete­rani wykru­szali się jed­nak wraz z kolej­nymi bitwami i przed ope­ra­cją „Cyta­dela” nie­mieccy szta­bowcy zwra­cali już uwagę na obni­ża­nie poziomu nowych jed­no­stek. Błę­dem oka­zało się kie­ro­wa­nie uzu­peł­nień nie do już ist­nie­ją­cych dywi­zji i puł­ków, gdzie ule­głyby one prze­mie­sza­niu z wete­ra­nami, a do nowych jed­no­stek. W rezul­ta­cie „ostrze­lane” dywi­zje pie­choty i pan­cerne osią­gały od wio­sny 1943 roku coraz mniej­sze stany liczebne, a na front tra­fiały nowe, ale z nie­wiel­kim odset­kiem żoł­nie­rzy i ofi­ce­rów mają­cych za sobą chrzest bojowy i dłuż­szy udział w walce⁵⁰.

W odróż­nie­niu od wojsk sowiec­kich po dwóch latach wojny na wscho­dzie Niemcy nie były już w sta­nie uzu­peł­niać ogrom­nych strat w sile żywej i to nawet mimo ogrom­nego wysiłku mobi­li­za­cyj­nego. Od 1 paź­dzier­nika 1942 roku do końca marca 1943 roku Wehr­macht stra­cił ok. 1,3 mln żoł­nie­rzy: zabi­tych, zagi­nio­nych, wzię­tych do nie­woli, ran­nych i cho­rych. Uzu­peł­nie­nie wynio­sło 1,1 mln ludzi, czyli się­gnęło 84 pro­cent strat⁵¹.

Wehr­macht na­dal utrzy­my­wał w jed­nost­kach na wscho­dzie ponad 2,7 mln żoł­nie­rzy według stanu na kwie­cień 1943 roku. Była to ogromna siła, choć pozba­wiona więk­szej liczby czoł­gów (po zakoń­cze­niu bitwy o Char­ków i usta­bi­li­zo­wa­niu frontu w linii pozo­stało nie­spełna 700 spraw­nych maszyn) i z dużymi bra­kami w broni maszy­no­wej. Po uzy­ska­niu uzu­peł­nień armia nie­miecka mogła jed­nak sku­tecz­nie bro­nić się przed woj­skami prze­ciw­nika. Tego zresztą ocze­ki­wało wielu nie­miec­kich dowód­ców, wska­zu­ją­cych na koniecz­ność wyzy­ska­nia pod­czas aktyw­nej obrony ogrom­nych tere­nów euro­pej­skiej czę­ści ZSRS na­dal pozo­sta­ją­cych pod kon­trolą Wehr­machtu. Gene­rał Kurt von Tip­pel­skirch, dowódca XX KA, wspo­mi­nał po latach:

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książkiZapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. G. Koł­tu­now, B. Soło­wiow, _Bitwa pod Kur­skiem_, Wydaw­nic­two Mini­ster­stwa Obrony Naro­do­wej, War­szawa 1971.

2. A. Kar­piń­ski, _Kursk 1943_, Bel­lona, War­szawa 1983.

3. Dobrym przy­kła­dem takiego podej­ścia jest praca Petera L. Thor­sena _Nazi Water­loo. The Bat­tle of Kursk_, _July 1943_, Army War Col­legge, Car­li­sle Bar­racks, Pen­n­sy­lva­nia 1972.

4. S. Sta­dler_, Die Offen­sive gegen Kursk 1943. Die II. Pan­zer­korps als Stos­skeil im Gros­skampf_, Munin Ver­lag, Osnabrück 1980.

5. Veit Sche­rzer, _Die Ritterkreuzträger 1939–1945 Die Inha­ber des Rit­ter­kreu­zes des Eiser­nen Kreu­zes 1939 von Heer, Luft­waffe, Krieg­sma­rine, Waf­fen-SS, Volks­sturm sowie mit Deutsch­land verbündeter Streitkräfte nach den Unter­la­gen des Bun­de­sar­chi­ves_, Jena, Ger­many: Sche­rzers Mili­taer-Ver­lag, s. 716.

6. D.M. Glantz, J.S. House, _The Bat­tle of Kursk_, Uni­ver­sity Press of Kan­sas, Law­rence 1999. Auto­rzy ci jako pierwsi się­gnęli na dużą skalę do doku­men­tów Armii Czer­wo­nej. Ich praca była za to pozba­wiona szer­szego kon­tek­stu dzia­ła­nia armii nie­miec­kiej.

7. R. Töppel, _Kursk 1943. Die grösste Schlacht des Zwe­iten Welkriegs_, Ver­lag Fer­di­nand Schöningh, Pader­born 2017, tenże, _The Bat­tle of Kursk, 1943_, _The Cam­bridge Com­pa­nion to The Nazi-Soviet War_, ed. by David Sta­hel, Cam­bridge Uni­ver­sity Press, Cam­bridge 2026.

8. Zob. np.: V. Zamu­lin, _Demo­li­shing the Myth. The Tank Bat­tle at Pro­kho­ro­vka, Kursk, July 1943: an ope­ra­tio­nal Nar­ra­tive_, trans­la­ted and edi­ted by Stu­art Brit­ton, Helios & Com­pany, War­wick 2011.

9. C.A. Law­rence, _The Bat­tle of Pro­kho­ro­vka. The Tank Bat­tle at Kursk, the lar­gest Clash of Armor in History_, Stack­pole Books, Lan­ham 2019. Tegoż: _Aces at Kursk: the Bat­tle for aerial Supre­macy on the Eastern Front 1943_, The Dupuy Insti­tute, York­shire–Phi­lad­pel­hia 2024.

10. R. For­czyk, _Wojna pan­cerna na fron­cie wschod­nim 1943–1945. Czer­wony walec_, Vesper, Czer­wo­nak 2020.

11. K. Jano­wicz, _Kursk 1943. Bitwa w powie­trzu_, cz. 1, _Połu­dniowy odci­nek Łuku Kur­skiego. Droga do Pro­cho­rowki_, Wydaw­nic­two Napo­leon V, Oświę­cim 2024, tenże, _Kursk 1943. Bitwa w powie­trzu_, cz. 2, _Połu­dniowy odci­nek Łuku Kur­skiego. Bitwa pod Pro­cho­rowką i przy­go­to­wa­nia do ope­ra­cji Rumian­cew_, Wydaw­nic­two Napo­leon V, Oświę­cim 2025.

12. L. Clark, _Kursk. The Gre­atest Bat­tle: Eastern Front 1943_, Headline Review, Lon­don 2012.

13. B. Soko­łow, _Kra­snaja Armija pro­tiw wojsk SS_, Jauza-Eksmo, Moskwa 2009.

14. M. Healy, _Ope­ra­tion Zita­delle 1943. The gre­atest Tank Bat­tle_, The History Press, Glo­uce­ster­shire 2023.

15. R. Töppel, _Kursk 1943…_, s. 15–17.

16. Ł. Przy­było, _Char­ków–Don­bas 1943_, Bel­lona, War­szawa 2014.

17. CAMORF: F. 426; Op. 10753; Spr. 380, k. 73–74, Cha­rak­te­ry­styka bojowa 160. Dywi­zji Strze­lec­kiej za okres dzia­łań w skła­dzie 69. Armii od 4 marca do 5 kwiet­nia 1943 r.

18. R. Töppel, _Kursk 1943…_, s. 20–21.

19. R. Töppel, _Kursk 1943_…, s. 21–24.

20. Krótki woj­skowo-geo­gra­ficzny opis terenu bitwy _Zna­cze­nie występu kur­skiego_, _The Bat­tle of Kursk. The Red Army’s Defen­sive Ope­ra­tions and Coun­ter-Offen­sive, July–August 1943. Soviet Gene­ral Staff_, edi­ted and trans­la­ted by Richard W. Har­ri­son, Helion & Com­pany, Soli­hull 2016, s. 18–24.

21. E. Schwarz, _Die Sta­bi­li­sie­rung der Ost­front nach Sta­lin­grad: Man­ste­ins Gegen­schlag zwi­schen Donez und Dnjepr im Frühjahr 1943_, Ver­lag Muster-Schmidt, Göttingen 1986, s. 255.

22. T. Busse, _Ope­ra­cja Zita­delle – spoj­rze­nie ogólne_, S.H. New­ton, _Kursk 1943. Nie­miec­kie spoj­rze­nie_, tłum. M. Grzywa, Wydaw­nic­two Napo­leon V, Oświę­cim 2015, s. 31.

23. R. Töppel, _Kursk – Mythen und Wir­klich­keit einer Schlacht_, „Vier­tel­jahr­she­fte für Zeit­ge­schichte” 2009, R. 57, z. 3, s. 349–350.

24. E. von Man­stein, _Stra­cone zwy­cię­stwa_, przeł. Jerzy Sawicki, Wydaw­nic­two Bel­lona, War­szawa 2025, s. 565.

25. R. Töppel, _Kursk 1943…_, s. 22–23, także V. Zamu­lin, _The plan­ning and pre­pa­ra­tions for the bat­tle of Kursk_, vol. 1, transl. and ed. by Stu­art Brit­ton, Hel­lion and Com­pany, War­wick 2021, s. 24–25.

26. S.G. Fritz, _Ost­krieg. Front wschodni: wojna na wynisz­cze­nie_, tłum. Miłosz Mły­narz, Oświę­cim 2018, s. 333–334.

27. R. Töppel, _The Bat­tle of Kursk, 1943_, _The Cam­bridge Com­pa­nion…_, s. 156–157.

28. T. Busse, _Ope­ra­cja Zita­delle: spoj­rze­nie ogólne_, S.H. New­ton_, Kursk 1943. Nie­miec­kie spoj­rze­nie_…, s. 32.

29. R. Töppel, _Legen­den­bil­dung in der Geschichts­schre­ibung – Die Schlacht bei Kursk_, „Militärgeschichtliche Zeit­schrift” 2002, nr 61, s. 372–376.

30. Cyt. za: _Sowier­szienno sie­kretno! Tolko dlia koman­do­wan­nija! Stra­te­gija faszi­st­skoj Gier­ma­nii w woj­nie pro­tiw SSSR. Doku­mienty i matie­riały,_ Woje­niz­dat, Moskwa 1967, s. 495.

31. R. Töppel, _Kursk 1943…_, s. 27–29.

32. NARA: T. 312; R. 317; F. 7886035, Dzien­nik dzia­łań 9. Armii, b.m., przed 12.04.1943 r.

33. V. Zamu­lin, _The plan­ning and pre­pa­ra­tions…_, s. 51–52.

34. V. Zamu­lin, _The plan­ning and pre­pa­ra­tions…_, s. 84–85.

35. O ogrom­nej pracy na rzecz uzu­peł­nień dla Armii Czer­wo­nej w zakre­sie broni i wypo­sa­że­nia zob. D.M. Glantz, _Kolos odro­dzony. Armia Czer­wona na woj­nie 1941–1943_, tłum. Jakub M. Ragi­nis, Wydaw­nic­two Napo­leon V, Oświę­cim 2019.

36. NARA US: T. 312; R. 322, f. 128. Główne instruk­cje sztabu 9. A przed pla­no­waną ope­ra­cją „Cyta­dela”, b.m., 17.04.1943 r.

37. R. Töppel, _Kursk 1943…,_ s. 39.

38. BA-MA RH: 19 VI/45, Bl. 39, KTB Ia GA „Don”/”Połu­dnie” za m. marzec–lipiec 1943 r.

39. M.K. Bar­bier, _Kursk. Naj­więk­sza bitwa pan­cerna w dzie­jach świata_, przeł. Mał­go­rzata Leczycka, War­szawa 2002, s. 52–53.

40. H. Gude­rian, _Wspo­mnie­nia żoł­nie­rza_…, s. 338–339.

41. R. For­czyk, _Wojna pan­cerna…_, s. 204–205.

42. R. Töppel, _Kursk 1943…_, s. 34–36.

43. Tamże, s. 40–42.

44. R. Töppel, _Kursk 1943…_, s. 27–29.

45. R. Töppel, _Kursk 1943…_, s. 45–46.

46. Wykład Romana Töppela wygło­szony w Nie­miec­kim Insty­tu­cie Histo­rycz­nym w Moskwie 28.09.2020 r.

47. Tamże.

48. BA-MA. RH 19 VI/45. Bl. 80, KTB Ia GA „Don”/”Połu­dnie”, marzec–lipiec 1943 r. Także: V. Zamu­lin, _The plan­ning and pre­pa­ra­tions…_, s. 103–104.

49. H. Brun­neg­ger, _Kto sieje watr… Opo­wieść żoł­nie­rza dywi­zji SS „Toten­kopf”_, przeł. Beata Kozak, Bel­lona/Arka­diusz Win­gert, War­szawa 2023, s. 255.

50. Wię­cej na ten temat m.in. S.G. Fritz, _Żoł­nie­rze Hitlera. Wehr­macht na polu walki_, tłum. Grze­gorz Siwek, Wydaw­nic­two RM, War­szawa 2025.

51. V. Zamu­lin, _The plan­ning and pre­pa­ra­tions…_, s. 8.