Lakisz 701 p.n.e. - ebook

PODZIĘKOWANIA

Szcze­rze dzię­kuję kilku oso­bom, bez któ­rych niniej­sza publi­ka­cja by nie powstała:

– mojej żonie Monice, któ­rej nie­ustanna wiara i wspar­cie dzia­łały mobi­li­zu­jąco każ­dego dnia;

– dr. Fran­cisz­kowi M. Stęp­niow­skiemu z Uni­wer­sy­tetu War­szaw­skiego za mery­to­ryczne wspar­cie i pomoc w kon­tak­tach ze świa­tem nauki;

– prof. Yose­fowi Gar­fin­ke­lowi z Insty­tutu Arche­olo­gii Hebraj­skiego Uni­wer­sy­tetu w Jero­zo­li­mie za bez­cenne wspar­cie wie­dzą o woj­sko­wo­ści sta­ro­żyt­nego Izra­ela i oblę­że­niu Lakisz;

– prof. Isra­elowi Eph’alowi z Kate­dry Histo­rii Żydów i Współ­cze­snego Żydo­stwa Hebraj­skiego Uni­wer­sy­tetu w Jero­zo­li­mie za pomoc w zgro­ma­dze­niu publi­ka­cji doty­czą­cych histo­rii woj­sko­wo­ści sta­ro­żyt­nego Bli­skiego Wschodu;

– prof. Davi­dowi Ussi­sh­ki­nowi z Uni­wer­sy­tetu w Tel Awi­wie za pomoce dydak­tyczne i umoż­li­wie­nie korzy­sta­nia ze źró­deł;

– Ste­phe­nowi C. Comp­to­nowi za podzie­le­nie się wie­dzą i mate­ria­łami o obo­zach asy­ryj­skich oraz za oka­zaną życz­li­wość;

– prof. Tamásowi Dezső z Eötvös Loránd Uni­ver­sity w Buda­pesz­cie za oka­zaną mi życz­li­wość i umoż­li­wie­nie sko­rzy­sta­nia z jego zbio­rów i zgodę na ich publi­ka­cję.OD AUTORA

Pisząc tę książkę, długo zasta­na­wia­łem się nad jej tytu­łem. Być może lep­szy byłby taki: _Kam­pa­nia judzka San­che­ryba 701 p.n.e._ Po namy­śle posta­no­wi­łem jed­nak pozo­stać przy _Lakisz 701 p.n.e._ Bez wąt­pie­nia oblę­że­nie i zdo­by­cie tego mia­sta jest naj­waż­niej­szym i naj­bar­dziej zna­czą­cym epi­zo­dem kam­pa­nii judz­kiej asy­ryj­skiego władcy.

Książka byłaby jed­nak nie­pełna bez pozna­nia histo­rii Asy­rii, jej drogi do zaję­cia domi­nu­ją­cej pozy­cji na sta­ro­żyt­nym Bli­skim Wscho­dzie w VIII wieku p.n.e., tra­dy­cji woj­sko­wych i wojen­nych, a przede wszyst­kim źró­deł kon­fliktu, który dopro­wa­dził woj­ska San­che­ryba pod mury Lakisz. Każde wyda­rze­nie w histo­rii jakie­kol­wiek kraju na świe­cie ma przy­czyny, prze­bieg i sku­tek. Odno­śnie zaś do naj­od­le­glej­szej w cza­sie – czyli sta­ro­żyt­nej – histo­rii – tym bar­dziej oczy­wi­ste wydaje się nakre­śle­nie tła poli­tyczno-spo­łecz­nego i histo­rycz­nego. Wtedy lepiej jeste­śmy w sta­nie zro­zu­mieć, co kie­ro­wało ówcze­snymi ludźmi i jakie kon­se­kwen­cje miały ich dzia­ła­nia. Rów­nież dzieje opi­sy­wa­nego przeze mnie impe­rium asy­ryj­skiego są tak inte­re­su­jące i zło­żone, że warto się w nie zagłę­bić i nimi zachły­snąć, by choć przez chwilę poczuć ducha tam­tych cza­sów. W histo­rii Bli­skiego Wschodu to Asy­ria była naj­więk­szym i naj­po­tęż­niej­szym impe­rium, które przez ponad trzy­sta lat roz­da­wało karty w tej czę­ści świata i choć było na wskroś prze­siąk­nięte wojną, to prócz znisz­cze­nia Asy­ryj­czycy potra­fili też budo­wać wspa­niałe mia­sta i two­rzyć nie­wy­obra­żal­nie cudowne dzieła sztuki, które do dziś możemy oglą­dać w wielu muze­ach na całym świe­cie. Pozo­staje mi żywić nadzieję, że książka choć w czę­ści zaspo­koi cie­ka­wość Czy­tel­nika zain­te­re­so­wa­nego dzie­jami Asy­rii i zazna­jomi z kam­pa­nią judzką San­che­ryba z 701 roku p.n.e. oraz histo­rią Lakisz.

Spe­cy­fika tej pracy polega na tym, że tak naprawdę jedy­nym war­to­ścio­wym źró­dłem będą­cym doku­men­ta­cją tam­tych wyda­rzeń jest seria 12 relie­fów z pałacu San­che­ryba. Dla­tego uzna­łem za sto­sowne i nie­zbędne uka­za­nie ich w niniej­szej publi­ka­cji wraz z krótką cha­rak­te­ry­styką. Wła­ściwe będzie rów­nież przed­sta­wie­nie zarówno armii asy­ryj­skiej, jak i jej prze­ciw­nika – sta­ro­żyt­nego Izra­ela. O ile w pierw­szym przy­padku dostępne są publi­ka­cje (nie­stety w języku pol­skim ich liczba jest zni­koma), o tyle w dru­gim przy­padku grunt, po któ­rym przy­szło mi się poru­szać, był bar­dzo nie­pewny i tajem­ni­czy, bo wciąż mało poznany.WSTĘP

W 701 roku p.n.e. pod mury Lakisz pode­szły woj­ska asy­ryj­skiego króla San­che­ryba. Wyda­rze­nie to sta­no­wiło część kam­pa­nii judz­kiej asy­ryj­skiego władcy, było jed­nak na tyle ważne, donio­słe i spek­ta­ku­larne, że zasłu­żyło na to, aby zna­leźć się na pła­sko­rzeź­bach zdo­bią­cych ściany pałacu kró­lew­skiego w Nini­wie – sto­licy pań­stwa asy­ryj­skiego za cza­sów San­che­ryba i jego następ­ców. Tema­tykę asy­ryj­skich relie­fów w głów­nej mie­rze sta­no­wiły apo­lo­ge­tyczne przed­sta­wie­nia wład­ców, sceny myśliw­skie i reli­gijne, a także – naj­bar­dziej nas inte­re­su­jące – sceny bata­li­styczne. Musimy jed­nak pamię­tać, że o ile reliefy te są nie­zwy­kle szcze­gó­łowe, o tyle ich ana­liza wciąż pozo­staje kwe­stią dowol­nej inter­pre­ta­cji wielu uczo­nych. Ame­ry­kań­ski badacz i arche­olog James B. Prit­chard pytał: „Na ile to, co jest uka­zane na kamien­nej pły­cie, odpo­wiada realiom? Czy jeden wojow­nik może sym­bo­li­zo­wać więk­szą liczbę? Czy sceny te zostały spo­rzą­dzone wyłącz­nie na pod­sta­wie pryn­cy­piów kom­po­zy­cyj­nych bądź este­tycz­nych, czy też aby oddzia­ły­wać na obser­wa­tora?”¹.

Niniej­sza praca jest swego rodzaju rekon­struk­cją wyda­rzeń, które dopro­wa­dziły do oblę­że­nia i znisz­cze­nia judz­kiego mia­sta Lakisz. Na pod­sta­wie wybra­nych i zapre­zen­to­wa­nych poni­żej zabyt­ków asy­ryj­skiej sztuki relie­fo­wej będę sta­rał się omó­wić prze­bieg poru­sza­nego przez mnie tematu. Dodat­ko­wym wspar­ciem będzie mate­riał ilu­stra­cyjny i foto­gra­ficzny, który pozwoli lepiej zazna­jo­mić się z oma­wia­nym pro­ble­mem. Ze źró­deł pisa­nych do mojej dys­po­zy­cji pozo­staje jedy­nie Stary Testa­ment, a wła­ści­wie: 2 Księga Kró­lew­ska (18,13–37), Księga Iza­ja­sza (36 i 37) 2 Księga Kro­nik (32, 9) oraz rocz­niki San­che­ryba, zapi­sane pismem kli­no­wym na hek­sa­go­nal­nych gra­nia­sto­słu­pach – naj­bar­dziej nas inte­re­su­jący od nazwi­ska swego odkrywcy jest zwany Pry­zmą Tay­lora. Źró­dła te mają jed­nak pewien minus. Cho­ciaż dostar­czają nam nie­zbęd­nych infor­ma­cji, to nie są tek­stami obiek­tyw­nymi. W żad­nym z nich nie opi­sano rów­nież prze­biegu oblę­że­nia Lakisz, co dla nas i dla niniej­szej pracy jest naj­waż­niej­sze. Tutaj z pomocą przy­cho­dzą nam bada­nia arche­olo­giczne pro­wa­dzone na sta­no­wi­sku arche­olo­gicz­nym Lakisz – z prze­rwami – od 1932 roku.

Nie bez zna­cze­nia dla oma­wia­nego tematu jest kon­tekst geo­gra­ficzno-poli­tyczny, który też zosta­nie tu przed­sta­wiony. Scha­rak­te­ry­zuję armię asy­ryj­ską, która sta­nowi nie­wąt­pliwy feno­men na skalę świa­tową. Przed­sta­wię też syl­wetki dwóch głów­nych boha­te­rów oma­wia­nych zma­gań, tj. asy­ryj­skiego władcy San­che­ryba i jego opo­nenta, judz­kiego króla Eze­chia­sza.

Każda kon­fron­ta­cja mili­tarna ma przy­czyny, prze­bieg i skutki. Ana­li­zu­jąc dostępne mate­riały, posta­ram się zro­zu­mieć i nie­jako zobra­zo­wać ewo­lu­cję kon­fliktu asy­ryj­sko-judz­kiego, który dopro­wa­dził do upadku Lakisz. Musimy jed­nak pamię­tać o tym, że liczba źró­deł doty­czą­cych oma­wia­nych cza­sów jest nie­wielka – nie ma tu porów­na­nia choćby ze źró­dłami doty­czą­cymi histo­rii cho­ciażby sta­ro­żyt­nego Rzymu czy Gre­cji. W tek­stach asy­ryj­skich czy biblij­nych trudno doszu­ki­wać się szcze­gó­ło­wego opisu prze­biegu danej kam­pa­nii wojen­nej bądź oblę­żeń miast, do któ­rych docho­dziło nie­ustan­nie na sta­ro­żyt­nym Bli­skim Wscho­dzie. Tym bar­dziej nie znaj­dziemy nic, co pozwoli nam zro­zu­mieć, jak wal­czono w tam­tych cza­sach. Wia­do­mo­ści o tak­tyce walki ówcze­snych armii bazują na rekon­struk­cjach i hipo­te­zach, które w trak­cie dal­szych badań i na pod­sta­wie głów­nie mate­riału arche­olo­gicz­nego są potwier­dzane bądź kory­go­wane. Pisząc o armii asy­ryj­skiej, będę korzy­stał przede wszyst­kim z dzieła wybit­nego węgier­skiego pro­fe­sora asy­rio­lo­gii Tamása Dezső², który szcze­gó­łowo przed­sta­wił struk­turę i orga­ni­za­cję armii asy­ryj­skiej, która wykształ­ciła wła­sną tra­dy­cję dzia­łań wojen­nych, a także – na pod­sta­wie zebra­nego mate­riału – poku­sił się o próby rekon­struk­cji jej tak­tyki. Jak sam mówi, była to „jedna z naj­bar­dziej inten­syw­nych, wie­lo­wie­ko­wych tra­dy­cji mili­tar­nych i okre­sów kon­se­kwent­nej aktyw­no­ści mili­tar­nej w histo­rii świata.”³.

Posta­no­wi­łem rów­nież pokrótce przed­sta­wić dzieje Asy­rii oraz Zjed­no­czo­nego Kró­le­stwa Izra­ela i Judy z jego póź­niej­szym podzia­łem na dwa odrębne poli­tyczne orga­ni­zmy. Uwa­żam, że to bar­dzo istotne dla cało­ści pracy, ponie­waż w przy­padku cza­sów bar­dzo odle­głych ważne jest, aby mieć jaki­kol­wiek ogląd cało­ści histo­rycz­nej. Jed­no­cze­śnie uwa­żam, że czasy te są tak inte­re­su­jące, że grze­chem by było pomi­nię­cie pro­cesu kształ­to­wa­nia się, roz­woju oraz doko­nań jed­nego z naj­więk­szych i naj­waż­niej­szych impe­riów sta­ro­żyt­nego Bli­skiego Wschodu.

Dla histo­rii sta­ro­żyt­nej istotne są bada­nia arche­olo­giczne. Bez pracy uczo­nych w tej dzie­dzi­nie nie wie­dzie­li­by­śmy niczego o zamierz­chłych cza­sach i wyda­rze­niach w więk­szo­ści kształ­tu­ją­cych ówcze­sne cywi­li­za­cje, które stały się pro­to­pla­stami cywi­li­za­cji współ­cze­snych. Gdyby nie bada­nia i naukowe zain­te­re­so­wane Asy­rią, wie­dzie­li­by­śmy o niej tylko tyle, ile wyczy­ta­li­by­śmy w Biblii.

Historia i stan badań nad Asyrią

Asy­rio­lo­gia jest nauką, która stale się roz­wija i przy­nosi nowe, zaska­ku­jące odkry­cia. Pod­stawą badań jest roz­szy­fro­wy­wa­nie tek­stów kli­no­wych zapi­sa­nych na gli­nia­nych tablicz­kach, a także ana­liza wszel­kiego rodzaju zabyt­ków zwią­za­nych z krę­giem kul­tury asy­ryj­skiej.

Dla oma­wia­nego przeze mnie tematu dwa sta­no­wi­ska arche­olo­giczne są klu­czowe. Pierw­szym z nich jest sta­ro­żytna Niniwa, ostat­nia sto­lica impe­rium asy­ryj­skiego. To wła­śnie tam odna­le­ziono reliefy przed­sta­wia­jące oblę­że­nie Lakisz. Dru­gim i naj­waż­niej­szym miej­scem jest samo Lakisz, gdzie do dziś pro­wa­dzone są bada­nia arche­olo­giczne, które dostar­czają nowych infor­ma­cji zarówno o samym mie­ście, jak i jego tra­gicz­nym końcu. Ważne jest jed­nak przed­sta­wie­nie – cho­ciaż pokrótce – histo­rii roz­woju dzie­dziny nauki, jaką jest asy­rio­lo­gia.

Choć naukowe zain­te­re­so­wa­nie sta­ro­żytną Asy­rią naro­dziło się dopiero w poło­wie XIX wieku i trwa nie­zmien­nie do dziś, to jed­nak pierw­sze infor­ma­cje o Asy­rii są znacz­nie wcze­śniej­sze.

Pierw­sza wzmianka doty­cząca impe­rium poja­wiła się już w 1178 roku, kiedy żydow­ski kupiec Benia­min z Tudeli pra­wi­dłowo ziden­ty­fi­ko­wał pozo­sta­ło­ści asy­ryj­skiej sto­licy – Niniwy⁴. Jak widzimy, już w XII wieku to, co wcze­śniej wyda­wało się wyłącz­nie biblijną opo­wie­ścią, zna­la­zło potwier­dze­nie w rze­czy­wi­sto­ści. W następ­nych stu­le­ciach podej­mo­wano kolejne wyprawy na tereny sta­ro­żyt­nej Mezo­po­ta­mii, wśród któ­rych na szcze­gólną uwagę zasłu­guje podróż Pie­tra Della Valli w 1616 roku, dzięki któ­remu do Europy tra­fiły pierw­sze zabytki zwią­zane z pismem kli­no­wym. W 1766 roku Car­sten Nie­buhr dokład­nie zlo­ka­li­zo­wał Niniwę, opi­su­jąc to, co ujrzał na miej­scu⁵. Na uwagę zasłu­guje rów­nież postać Clau­diusa Jamesa Richa, który podró­żo­wał po Bli­skim Wscho­dzie i pozo­sta­wił po sobie inte­re­su­jące zapi­ski doty­czące topo­gra­fii, m.in. Niniwy⁶.

Jed­nak pierw­sze bada­nia bez­po­śred­nio zwią­zane z Asy­ryj­czy­kami wiążą się z fran­cu­skim kon­su­lem w Mosulu, Pau­lem-Émilem Bottą, który podej­mu­jąc wyko­pa­li­ska na wzgó­rzu⁷ Kujun­dżik (jedno ze wzgórz kry­ją­cych pozo­sta­ło­ści sta­ro­żyt­nej Niniwy, w któ­rym odkryto pałace Asar­had­dona, panu­ją­cego w latach 680–669, i Aszur­ba­ni­pala, 668–627 p.n.e.); dru­gie wzgó­rze to Nebi Junis, w któ­rym zlo­ka­li­zo­wano pałac San­che­ryba, 705/704– –681 p.n.e.⁸) w 1842 roku, zapo­cząt­ko­wał naukowy etap badań nad sta­ro­żytną Asy­rią. Nie osią­gnął jed­nak zado­wa­la­ją­cych rezul­ta­tów, dla­tego w następ­nym roku prze­niósł się do Chor­sa­badu, gdzie odsło­nił pałac Sar­gona II (721–705 roku p.n.e.), a jego współ­pra­cow­nik Eugène Flan­din spo­rzą­dził nie­po­wta­rzalne ryciny⁹.

Innym bada­czem, który poja­wił się w tam­tym rejo­nie, był Austen Henry Lay­ard, który sku­pił się na Nim­rud (sto­lica pań­stwa asy­ryj­skiego zwana Kal­chu). W latach 1845–1847 i 1849–1851 pro­wa­dził tam bada­nia zakro­jone na sze­roką skalę. Myl­nie sądząc, że odna­lazł sta­ro­żytną Niniwę, odsło­nił tam pozo­sta­ło­ści pała­ców dato­wa­nych na IX i VII wiek p.n.e. Więk­szość zabyt­ków pocho­dziła z cza­sów pano­wa­nia Aszur­na­sir­pala II (883–859 roku p.n.e.) – jed­nym z nich był ogromny skrzy­dlaty byk, który do dziś pozo­staje jed­nym z naj­cen­niej­szych zabyt­ków w zbio­rach Bri­tish Museum w Lon­dy­nie. Pod­jął prace także na wzgó­rzu Kujun­dżik, gdzie odna­lazł pałac San­che­ryba, mimo że jego metody pozo­sta­wiały wiele do życze­nia¹⁰.

Trzeba wspo­mnieć, iż mię­dzy jedną kam­pa­nią wyko­pa­li­skową Lay­arda na wzgó­rzu Kujun­dżik a drugą w latach 1847–1848 dzia­łali tam Henry Ross i Hor­muzd Ras­sam¹¹.

W latach sześć­dzie­sią­tych XIX wieku doko­nano wielu nowych odkryć. Już w 1852 roku w Chor­sa­ba­dzie wyko­pa­li­ska roz­po­częli Fran­cuzi, do 1854 roku kie­ro­wał nimi Vic­tor Place. Kolej­nym, i to bar­dzo aktyw­nym, bada­czem był uczeń Lay­arda, wspo­mniany już Hor­muzd Ras­sam, który w latach 1853–1854 pro­wa­dził bada­nia na wzgó­rzu Kujun­dżik i odkrył słynną biblio­tekę Aszur­ba­ni­pala. W 1854 roku na sta­no­wi­sku tym dzia­łali rów­nież Wil­liam Ken­nett Loftus i Wil­liam Bout­cher. Póź­niej nastą­piła 20-let­nia prze­rwa i dopiero w latach osiem­dzie­sią­tych XIX wieku na wzgó­rzu Kujun­dżik ruszyły kolejne eks­pe­dy­cje naukowe. W latach 1873–1874 nie­do­koń­czone bada­nia Lay­arda kon­ty­nu­ował Geo­rge Smith, a w 1878 roku dołą­czył do niego Hor­muzd Ras­sam. Póź­niej, w latach 1889–1891, wyko­pa­li­ska pod­jął Ernest Alfred Wal­lis-Budge¹².

Na początku XX wieku roz­po­częto wiele nowych przed­się­wzięć arche­olo­gicz­nych zwią­za­nych z Asy­rią. Na nowo pod­jęto bada­nia na wzgó­rzu Kujun­dżik, któ­rymi w latach 1903–1904 kie­ro­wał Leonard Wil­liam King. Póź­niej, w okre­sie 1904–1905, zastą­pił go Regi­nald Camp­bell Thomp­son, który wró­cił tam jesz­cze w roku 1927 oraz w latach 1931–1932¹³.

W okre­sie mię­dzy­wo­jen­nym nastą­piła inten­sy­fi­ka­cja badań arche­olo­gicz­nych na tere­nach Mezo­po­ta­mii, w tym Asy­rii. Punk­tem zwrot­nym było utwo­rze­nie w latach trzy­dzie­stych Irac­kiej Służby Sta­ro­żyt­no­ści z sie­dzibą w Bag­da­dzie (The Iraqi State Board of Anti­qu­ities and Heri­tage – SBAH), dzięki któ­rej stało się moż­liwe kon­tro­lo­wa­nie pro­wa­dzo­nych w kraju wyko­pa­lisk, a także nad­zór nad wywo­żo­nymi zabyt­kami. Nie ukry­wajmy – arche­olo­gia we wcze­snym sta­dium pole­gała w głów­nej mie­rze na tym, aby jak naj­wię­cej wyko­pać i zabrać do swego kraju. Dla­tego naj­waż­niej­sze świa­towe muzea, głów­nie bry­tyj­skie, fran­cu­skie i nie­miec­kie, do dziś mogą się szczy­cić zbio­rami, któ­rych próżno szu­kać gdzie indziej. Wraz z utwo­rze­niem SBAH zakoń­czył się okres rabun­ko­wego wywozu zabyt­ków poza tery­to­rium Iraku.

Pra­wie natych­miast po zakoń­cze­niu dru­giej wojny świa­to­wej bada­nia nad Asy­rią pod­jęli bada­cze z Irac­kiej Służby Sta­ro­żyt­no­ści, choć na powrót eks­pe­dy­cji zagra­nicz­nych nie cze­kano zbyt długo. W latach pięć­dzie­sią­tych i sześć­dzie­sią­tych nastą­pił dal­szy roz­wój asy­rio­lo­gii. Szcze­gólne zasługi w bada­niach wyko­pa­li­sko­wych poło­żył David Oates, który wraz ze swoim zespo­łem odko­pał w Nim­rud tzw. Fort Sal­ma­na­sara, pro­wa­dząc tam dzia­łal­ność arche­olo­giczną nie­prze­rwa­nie w latach 1958–1963. Co cie­kawe, na tym samym sta­no­wi­sku od 1959 roku zakro­jone na sze­roką skalę bada­nia – zresztą kon­ty­nu­owane do dziś – pro­wa­dzi wspo­mniana Iracka Służba Sta­ro­żyt­no­ści, która skon­cen­tro­wała uwagę na pałacu Aszur­na­sir­pala II, doko­nu­jąc pio­nier­skiego na tych tere­nach przed­się­wzię­cia zwią­za­nego z rekon­struk­cją obiek­tów archi­tek­to­nicz­nych. Ten pogram z powo­dze­niem kon­ty­nu­owano w sta­ro­żyt­nej Nini­wie. Nie­stety zawi­ro­wa­nia poli­tyczne w tam­tym regio­nie spra­wiają, że upra­wia­nie arche­olo­gii jest nie­ła­twe.

Rów­nież pałac San­che­ryba na wzgó­rzu Kujun­dżik zna­lazł się w sfe­rze zain­te­re­so­wań arche­olo­gów. W latach 1951–1958 prace pro­wa­dził tam Moham­med Ali Mustafa, a w latach 1965–1967 – Tariq Madh­loum¹⁴. Mię­dzy rokiem 1970 a 1987 spo­ra­dycz­nie wyko­pa­li­ska pro­wa­dził Man­hal Jabur, który sku­pił się na dru­gim wzgó­rzu Niniwy – Nebi Junis. Przez kolejne trzy lata na wzgó­rzu Kujun­dżik pra­co­wał Bry­tyj­czyk David Stro­nach, który kie­ru­jąc ame­ry­kań­ską eks­pe­dy­cją arche­olo­giczną z Uni­wer­sy­tetu w Ber­ke­ley, sku­pił się na bra­mach Niniwy oraz jej murach i sys­te­mach nawad­nia­ją­cych.

Oprócz badań w daw­nej Nini­wie do lat dzie­więć­dzie­sią­tych XX stu­le­cia różne mię­dzy­na­ro­dowe ekipy arche­olo­giczne zgłę­biały histo­rię sta­ro­żyt­nej Asy­rii, dzia­ła­jąc głów­nie w Nim­rud (dawne Kal­chu), Aszur (pierw­szej sto­licy Asy­rii) oraz w Kar-Tukulti-Niniurta (mia­sta pre­ten­du­ją­cego do sto­licy pań­stwa asy­ryj­skiego, którą się jed­nak ni­gdy nie stało).

Po 1990 roku mię­dzy­na­ro­dowe ekipy arche­olo­giczne nie uczest­ni­czyły w bada­niach nad sta­ro­żytną Asy­rią (i nie tylko). Powo­dem była oczy­wi­ście skom­pli­ko­wana sytu­acja poli­tyczna w tam­tym rejo­nie, czyli wojna w Zatoce Per­skiej. Wtedy bada­nia kon­ty­nu­owali tylko i wyłącz­nie bada­cze z Irac­kiej Służby Sta­ro­żyt­no­ści, ze zmien­nym zresztą szczę­ściem. Tu na uwagę zasłu­gują Hazim Hamid al-Hajani i Raid (Ra’id) Duri, któ­rzy od 1998 roku badali zabu­dowę Aszur, pałac Sal­ma­na­sara III (858–824 rok p.n.e.) oraz groby asy­ryj­skie i par­tyj­skie. W 2000 roku udało się wysłać do Aszur połą­czoną misję nie­miecko-iracką pod kie­row­nic­twem Petera A. Miglusa, w któ­rej brało udział dwóch pol­skich arche­olo­gów – Fran­ci­szek M. Stęp­niow­ski i Arka­diusz Soł­ty­siak, obaj z Uni­wer­sy­tetu War­szaw­skiego¹⁵.

Nie­stety, w następ­nych latach doszło do pogor­sze­nia sto­sun­ków mię­dzy­na­ro­do­wych, a co za tym idzie – wstrzy­ma­nia dzia­łal­no­ści badaw­czej zagra­nicz­nych ekip na tery­to­rium Iraku. Wpraw­dzie wojna z 2003 roku zakoń­czyła się suk­ce­sem wojsk koali­cji prze­ciwko Sad­da­mowi Husaj­nowi, jed­nak po jej zakoń­cze­niu sytu­acja w kraju pozo­stała nie­sta­bilna, unie­moż­li­wia­jąc pod­ję­cie zarówno jakich­kol­wiek badań, jak i choćby eks­pe­dy­cji mają­cych na celu rato­wa­nie i zabez­pie­cza­nie sta­no­wisk przed znisz­cze­niem czy rabun­kiem.

Na domiar złego w 2014 roku poja­wiło się samo­zwań­cze Pań­stwo Islam­skie, które do 2020 roku sku­tecz­nie zde­sta­bi­li­zo­wało sytu­ację, głów­nie w Iraku i Syrii. Dążąc do usta­no­wie­nia hie­ro­kra­tycz­nego sys­temu wła­dzy, w któ­rym rzą­dzą kapłani, a wła­dza bazuje na pra­wie sza­riatu, pro­kla­mo­wali powsta­nie kali­fatu na oku­po­wa­nych przez sie­bie zie­miach. Nie­stety, kiedy zmie­sza się reli­gię z poli­tyką – a wła­ści­wie wypa­czy zna­cze­nie obu – czę­sto docho­dzi do powsta­nia naj­nie­bez­piecz­niej­szej odmiany świa­to­po­glądu, jakim jest fun­da­men­ta­lizm. Tak stało się w tym przy­padku – ze szkodą dla świata nauki. Jedną z naczel­nych zasad Pań­stwa Islam­skiego było bowiem dąże­nie do cał­ko­wi­tego znisz­cze­nia i wyma­za­nia dzie­dzic­twa kul­tu­ro­wego tery­to­riów, nad któ­rymi spra­wo­wali wła­dzę. Docho­dziło do licz­nych aktów wan­da­li­zmu, destruk­cji i cał­ko­wi­tego nisz­cze­nia zabyt­ków arche­olo­gicz­nych w Iraku i Syrii. Na przy­kład – w 2016 roku ter­ro­ry­ści z ISIS cał­ko­wi­cie znisz­czyli Bramę Maszki (wraz ze wschod­nimi for­ty­fi­ka­cjami) oraz Bramę Adad (wraz z przy­le­głymi pół­noc­nymi murami miej­skimi), uzna­jąc je – jak więk­szość zabyt­ków – za bluź­nier­cze i bał­wo­chwal­cze (co oczy­wi­ście nie prze­szka­dzało im sprze­da­wać zabyt­ko­wych arte­fak­tów za gra­nicę).

To chyba naj­smut­niej­szy okres w arche­olo­gii sta­ro­żyt­nego Bli­skiego Wschodu. O ile dzia­łal­ność arche­olo­giczna w pierw­szym okre­sie miała cha­rak­ter ponie­kąd rabun­kowy, o tyle poczy­na­nia Pań­stwa Islam­skiego były wyłącz­nie nisz­czy­ciel­skie i zgubne dla dzie­dzic­twa kul­tu­ro­wego Mezo­po­ta­mii.

Gdy tylko Irak wyzwo­lił się spod oku­pa­cji ISIS, od razu przy­stą­piono do rato­wa­nia tego, co jesz­cze można było ura­to­wać. Już w 2018 roku wspo­mi­nany Peter Miglus z Uni­wer­sy­tetu w Heidel­bergu roz­po­czął pro­jekt ratun­kowy, któ­rego celem była pełna doku­men­ta­cja tuneli, jakie Pań­stwo Islam­skie posta­no­wiło wydrą­żyć pod szcząt­kami asy­ryj­skiego pałacu na jed­nym ze wzgórz Niniwy – Nebi Junis. To wła­śnie tam zlo­ka­li­zo­wano pałac San­che­ryba, a w nim reliefy upa­mięt­nia­jące oblę­że­nie i zdo­by­cie Lakisz. Bada­nia arche­olo­giczne na tym tere­nie roz­po­częto w 2019 roku i są one kon­ty­nu­owane do dziś. Miglus wspól­nie ze swoim współ­pra­cow­ni­kiem Ste­fa­nem Mario Mau­lem z Uni­wer­sy­tetu w Heidel­bergu roz­wi­nął kolejny pro­jekt ratow­ni­czo-restau­ra­tor­ski, obej­mu­jący swym zasię­giem inne czę­ści sta­ro­żyt­nej Niniwy. W 2021 roku pod­jęto bada­nia w Pałacu Połu­dniowo-Zachod­nim, a w 2022 roku – w Pałacu Pół­noc­nym. Od 2023 roku pro­wa­dzone są rów­nież bada­nia przy Bra­mie Ner­gala, którą Pań­stwo Islam­skie zrów­nało z zie­mią. Na pozo­sta­łych obsza­rach sta­ro­żyt­nej Niniwy w latach 2021–2023 prze­pro­wa­dzono wiele badań geo­fi­zycz­nych w ramach przy­go­to­wań do przy­szłych prac arche­olo­giczno-ratun­kowo-restau­ra­tor­skich¹⁶ROZDZIAŁ I. ARCHEOLOGIA BIBLIJNA I LAKISZ – STAN BADAŃ

Archeologia biblijna

Już sama nazwa wska­zuje, że celem arche­olo­gii biblij­nej jest odkry­wa­nie i rekon­struk­cja – głów­nie za pomocą wyko­pa­lisk arche­olo­gicz­nych – tła kul­tu­ro­wego biblij­nego tek­stu. Arche­olo­gia jest w sta­nie potwier­dzić tylko nie­które zawarte w Biblii infor­ma­cje, co nie umniej­sza jej zna­cze­nia dla świata nauki. Pismo Święte jest dosko­na­łym źró­dłem poma­ga­ją­cym potwier­dzić liczne fakty histo­ryczne. Możemy wspo­móc się nim pod­czas loka­li­zo­wa­nia miejsc, o któ­rych mowa w Biblii, a które potem zostały zapo­mniane, jak cho­ciażby Lakisz. To wresz­cie Biblia pozwala nam lepiej zro­zu­mieć, zre­kon­stru­ować i zwe­ry­fi­ko­wać – bazu­jąc na mate­riale arche­olo­gicz­nym – jak two­rzyły się i dzia­łały spo­łe­czeń­stwa na owych zie­miach, jak wyglą­dały budow­nic­two, sztuka, życie codzienne w cza­sach biblij­nych. To dzięki tek­stom biblij­nym mamy wresz­cie moż­li­wość dowie­dzieć się o kon­flik­tach, które tar­gały tam­tymi ludami. Pamię­tajmy jed­nak, że Biblia ma też ogra­ni­cze­nia. Nie da się zwe­ry­fi­ko­wać meto­dami arche­olo­gicz­nymi teo­lo­gicz­nych tłu­ma­czeń histo­rycz­nych fak­tów, które ją prze­ni­kają. Możemy się jed­nak wspo­móc Pismem Świę­tym zarówno w bada­niach arche­olo­gicz­nych, jak i pozahisto­rycz­nych¹⁷.

W ciągu lat samo poję­cie arche­olo­gii biblij­nej ewo­lu­owało. Używa się okre­śle­nia arche­olo­gia Pale­styny, Syro-Pale­styny czy wresz­cie arche­olo­gia Izra­ela. Jeden z naj­więk­szych bada­czy tego zagad­nie­nia, Wil­liam F. Albri­ght, twier­dził, że powinna ona obej­mo­wać tery­to­rium roz­cią­ga­jące się mię­dzy Hisz­pa­nią a Indiami, mię­dzy Saharą a Ura­lem, a cza­sowo – obej­mo­wać okres mię­dzy 9000 rokiem p.n.e. a 700 rokiem n.e.¹⁸. Na potrzeby niniej­szego opra­co­wa­nia sku­pię się na tere­nach obej­mu­ją­cych głów­nie dzi­siej­sze pań­stwo Izrael.

Biblij­nymi kra­inami inte­re­so­wano się, od kiedy roz­po­wszech­niła się reli­gia chrze­ści­jań­ska. Od II wieku n.e. popu­larny był ruch piel­grzym­kowy do Ziemi Świę­tej, który trwa do dziś. Każdy chciał zoba­czyć miej­sca, o któ­rych mowa w Biblii. Oczy­wi­ście nie miało to żad­nego nauko­wego zna­cze­nia, nie­mniej przy­czy­niło się do popu­la­ry­za­cji i wzro­stu zain­te­re­so­wa­nia Zie­mią Świętą. Powstało jed­nak w owym cza­sie dzieło, o któ­rym nie można nie wspo­mnieć. Jest nim _Iuda­ike archa­io­lo­gia_ (_Dawne dzieje Izra­ela_) znane też pod tytu­łem _Anti­qu­ita­tes Iuda­icae_ (_Sta­ro­żyt­no­ści żydow­skie_) Józefa Fla­wiu­sza. Ten żyjący w I wieku n.e. histo­ryk żydow­ski opi­sał w swoim dziele dzieje Izra­ela od stwo­rze­nia świata do wybu­chu wojny z Rzy­mem w I wieku. n.e. Kolejną ważną posta­cią zwią­zaną z tym zagad­nie­niem był wło­ski kupiec i kolek­cjo­ner Cira­cio de Piz­zi­coli, który w XV wieku podró­żo­wał po Bli­skim Wscho­dzie, kopiu­jąc i opi­su­jąc wsze­la­kie napo­tkane inskryp­cje i działa sztuki. Nie­stety, więk­szość jego prac spło­nęła w 1514 roku. Możemy sobie tylko wyobra­zić, jak zna­czące dzieła stwo­rzył, skoro do dziś jest uwa­żany za jed­nego z naj­lep­szych epi­gra­fi­ków doby rene­sansu. W 1586 roku Jean Zual­lart odbył podróż do Ziemi Świę­tej, któ­rej owo­cem stał się zbiór rysun­ków połą­czony z opi­sem archi­tek­tury. Z kolei w 1650 roku wło­ski podróż­nik Pie­tro Della Valle (ten sam, który jako pierw­szy spro­wa­dził do Europy zabytki zwią­zane z pismem kli­no­wym) wydał pracę opi­su­jącą zabytki sta­ro­żyt­nej Ziemi Świę­tej.

Pio­nie­rem badań arche­olo­gicz­nych miejsc biblij­nych był Fran­cuz Louis Félicien De Saulcy, który w 1863 roku prze­pro­wa­dził pierw­sze wyko­pa­li­ska w Jero­zo­li­mie, odkry­wa­jąc m.in. sar­ko­fag kró­lo­wej Heleny z Adia­bene, dato­wany na 50–56 rok n.e. Do jego innych, nie mniej waż­nych osią­gnięć należy zali­czyć spo­rzą­dze­nie pierw­szej mapy Masady oraz poprawne ziden­ty­fi­ko­wa­nie sta­ro­żyt­nego mia­sta Jery­cho na wzgó­rzu Tell es-Sul­tan (tereny póź­niej­szego Kró­le­stwa Judy).

Wybit­nym bada­czem Ziemi Świę­tej był kon­sul fran­cu­ski w Jero­zo­li­mie Char­les Cler­mont-Gan­neau, który sławę zdo­był, kopiu­jąc słynną Stelę Meszy z IX wieku p.n.e., która była naj­star­szym zabyt­kiem pokry­tym pismem semic­kim. Została znisz­czona przez Bedu­inów. Poskła­dane frag­menty steli można do dziś oglą­dać w Luw­rze (nr kat. AO 5066). Sam badacz doko­nał jesz­cze wielu zna­czą­cych odkryć, wśród któ­rych należy wymie­nić spo­rzą­dze­nie w 1880 roku kopii napisu dedy­ka­cyj­nego z Kanału Eze­chia­sza, który dopro­wa­dzał wodę do zbior­nika wod­nego Siloe w Jero­zo­li­mie – jego budowę zle­cono na wypa­dek oblę­że­nia sto­licy Kró­le­stwa Judy przez San­che­ryba pod­czas tej samej kam­pa­nii, kiedy padło Lakisz.

Do wybu­chu pierw­szej wojny świa­to­wej arche­olo­giczna dzia­łal­ność w Ziemi Świę­tej była bar­dzo oży­wiona. Badano: Jero­zo­limę, Tel Zaka­rie (w sta­ro­żyt­no­ści Azeka), Tel San­da­hanna (Mare­sza), Gezer, Ta’anach (Tanak), Megiddo, Jery­cho, Sama­rię i Bet Sze­mesz. W tym okre­sie naj­waż­niej­szą posta­cią świata nauki był bry­tyj­ski arche­olog i egip­to­log Flin­ders Petrie. Bada­jąc sta­no­wi­sko Tell el-Hesi w 1890 roku, błęd­nie ziden­ty­fi­ko­wał je jako Lakisz. Zro­bił jed­nak coś, co na zawsze odmie­niło arche­ologię – uży­wał metody dato­wa­nia na pod­sta­wie bada­nia cera­miki i jej poło­że­nia w war­stwach pod­łoża. Stwier­dził – a wła­ści­wie zauwa­żył – że odpo­wied­ni­kiem war­stwy arche­ologicznej o gru­bo­ści 1,5 m jest 100 lat i że każ­dej takiej war­stwie odpo­wiada kon­kretna cera­mika. Dzięki temu udało mu się spo­rzą­dzić tablice chro­no­lo­giczne, usta­la­jąc względne ramy cza­sowe poszcze­gól­nych okre­sów arche­ologicznych. Metodę tę okre­śla się mia­nem dato­wa­nia sekwen­cyj­nego lub seria­cją¹⁹. Ogól­nie rzecz ujmu­jąc, cho­dzi o to, że w cza­sie zmie­nia się styl cera­miki.

Mówiąc o arche­olo­gii Pale­styny, nie można pomi­nąć osoby naj­wy­bit­niej­szego bada­cza tam­tych ziem, a mia­no­wi­cie Wil­liama F. Albri­ghta, który swo­imi bada­niami na sta­no­wi­skach Tell el-Ful, Tell Beit Mir­sim i Bethel poło­żył pod­wa­liny pod współ­cze­sny model badań arche­olo­gicz­nych, wyno­sząc tę naukę na zupeł­nie nowy poziom. Dzięki niemu prace w tere­nie ści­śle zin­te­gro­wano z bada­niami histo­rycz­nymi, geo­gra­ficz­nymi i biblij­nymi całego Bli­skiego Wschodu. Zna­cze­nie jego postaci dla arche­olo­gii tam­tego regionu jest tak duże, że zało­żona w 1890 roku w Jero­zo­li­mie Ame­ri­can School of Orien­tal Rese­arch dziś nosi nazwę Albri­ght Insti­tute of Archa­eolo­gi­cal Rese­arch.

Po pierw­szej woj­nie świa­to­wej prace arche­olo­giczne ruszyły na nowo. Roz­po­częto bada­nia pra­wie stu sta­no­wisk, wśród nich: Bet Szean, Jery­cha, Sama­rii, Jero­zo­limy i po raz pierw­szy Lakisz.

Jak widzimy, arche­olo­gia biblijna była domeną bada­czy spoza tere­nów Ziemi Świę­tej. Wszystko zmie­niło się w 1925 roku, kiedy otwarto Uni­wer­sy­tet Hebraj­ski w Jero­zo­li­mie. Do mię­dzy­na­ro­do­wych zespo­łów arche­olo­gicz­nych dołą­czyli rodzimi bada­cze, pro­wa­dząc – nie­rzadko z suk­ce­sami – wła­sne bada­nia. Oni też po usta­no­wie­niu pań­stwa Izrael w 1948 roku prze­jęli pałeczkę w pro­wa­dze­niu badań arche­olo­gicz­nych na zie­miach biblij­nych. Wśród nich na szcze­gólną uwagę zasłu­gują tacy bada­cze jak: Yigael Yadin, Ben­ja­min Mazar, Ruth Ami­ran, Ele­azar L. Suke­nik, Shmuel Yeivin, Nahman Avi­gad czy Yoha­nan Aha­roni.

Po dru­giej woj­nie świa­to­wej bada­nia o naj­więk­szym zna­cze­niu dla arche­olo­gii tam­tych ziem pro­wa­dzili tacy bada­cze jak: Roland de Vaux na sta­no­wi­sku Tell el-Fara od 1946 roku, Kath­leen M. Kenyon na sta­no­wi­sku Jery­cho w latach 1952– –1958, Yigael Yadin na sta­no­wi­sku Tell el-Kedah (Hazor) w latach 1955–1958. Ważne dla arche­olo­gii są też bada­nia Nel­sona Glu­ecka pro­wa­dzone mię­dzy 1933 a 1952 rokiem na tere­nie Trans­jor­da­nii i Negewu. Do dziś na zie­miach całego Izra­ela pro­wa­dzone są sze­roko zakro­jone bada­nia arche­olo­giczne doty­czące każ­dego okresu histo­rycz­nego. Wszyst­kie są ści­śle koor­dy­no­wane i pro­wa­dzone przez Uni­wer­sy­tet Hebraj­ski w Jero­zo­li­mie oraz Insty­tut Arche­olo­gii Uni­wer­sy­tetu w Tel Awi­wie.

Na zakoń­cze­nie warto wspo­mnieć o kilku insty­tu­cjach, bez któ­rych dzi­siej­sza arche­olo­gia biblijna by nie ist­niała. Do naj­waż­niej­szych należą: bry­tyj­ska Pale­stine Explo­ra­tion Fund (zało­żona w 1865 roku), Ame­ri­can School of Orien­tal Rese­arch (1890), która dziś nazywa się Albri­ght Insti­tute of Archa­eolo­gi­cal Rese­arch, Deut­scher Verein zur Erfor­schung Palästinas (1877), Deut­sche Orient-Gesel­l­schaft (1898) czy wresz­cie fran­cu­ska L’École Pra­ti­que d’Ètudes Bibli­que et Archéologique (1890), dziś nosząca miano L’École Bibli­que et Archéologique Française de Jérusalem.

Starożytne Lakisz

Lakisz to jedno z cen­tral­nie poło­żo­nych miast na Rów­ni­nie Sze­fela w połu­dniowo-zachod­nim Izra­elu, w odle­gło­ści około 40 km od Jero­zo­limy. W XIX wieku błęd­nie utoż­sa­miane z Tell el-Hesi, dziś umiej­sco­wione na obsza­rze Tell el-Duweir. To sta­ro­żytne kana­nej­skie mia­sto stało się dru­gim pod wzglę­dem zna­cze­nia – po Jero­zo­li­mie – ośrod­kiem miej­skim Kró­le­stwa Judy. Sam region to w głów­nej mie­rze niskie wzgó­rza prze­pla­tane doli­nami. Poło­że­nie Tell el-Duweir jest o tyle inte­re­su­jące, że z jego szczytu roz­ciąga się sze­roka pano­rama oko­licz­nych tere­nów, począw­szy od wzgórz Judy na wscho­dzie po rów­ninę przy­brzeżną na zacho­dzie. Co ważne, samo Lakisz jest dosko­nale osło­nięte przez inne oko­liczne wzgó­rza i pra­wie nie­wi­doczne z daleka, było zatem wręcz ide­al­nym punk­tem stra­te­gicz­nym. Sam szczyt jest nie­mal pła­ski, wzgó­rze dosko­nale nada­wało się zatem do celów osad­ni­czych. Pierw­sze osad­nic­two poja­wiło się tam w okre­sie kana­nej­skim, w 2200–1550 roku p.n.e. Przez wieki nawar­stwiały się pozo­sta­ło­ści po kolej­nych miesz­kań­cach, aż wzgó­rze uzy­skało obecny wygląd. Rów­nież ono stało się celem badań arche­olo­gicz­nych.

Pierwsi bada­cze poja­wili się w Lakisz w latach 1932– –1938. Była to eks­pe­dy­cja, którą kie­ro­wali James L. Star­key i Olga Tuf­nell, a uczest­ni­czyli w niej także Gerald L. Har­ding i Char­les Inge. Zna­leźli oni m.in. „list” napi­sany przez dowódcę gar­ni­zonu w Lakisz na krótko przed jego zdo­by­ciem przez Babi­loń­czy­ków w 589 lub 586 roku p.n.e. Wyko­pa­li­ska zostały prze­rwane tra­giczną śmier­cią Star­keya, który został zamor­do­wany.

Kolejna eks­pe­dy­cja pod kie­row­nic­twem Yoha­nana Aha­ro­niego badała tamte oko­lice w latach 1966–1968. Na zle­ce­nie Uni­wer­sy­tetu Hebraj­skiego i Uni­wer­sy­tetu w Tel Awi­wie sku­piono się na tzw. świą­tyni solar­nej.

Bez wąt­pie­nia jedną w naj­waż­niej­szym wypraw do Lakisz była ta pod kie­row­nic­twem Davida Ussi­sh­kina z Insty­tutu Arche­olo­gii Uni­wer­sy­tetu w Tel Awi­wie. W latach 1973–1994 pro­wa­dził on sze­roko zakro­jone bada­nia pozo­sta­ło­ści z okresu kana­nej­skiego (1550–1200 p.n.e.) i epoki żelaza (1200–587 p.n.e.). To wtedy powstało dzieło fun­da­men­talne dla oma­wia­nego przeze mnie tematu –_The Conqu­est of Lachish by Sen­na­che­rib_, wydane w 1982 roku.

W 2012 roku prace pro­wa­dził Nis­sim Gol­ding-Meir z Insty­tutu Arche­olo­gii Uni­wer­sy­tetu w Tel Awi­wie.

Czwarta eks­pe­dy­cja roz­po­częła się w 2013 roku pod kie­run­kiem: Yosefa Gar­fin­kela, Micha­ela G. Hasela i Mar­tina G. Kling­be­ila z Insty­tutu Arche­olo­gii Uni­wer­sy­tetu Hebraj­skiego w Jero­zo­li­mie i Insty­tutu Arche­olo­gii Połu­dnio­wego Uni­wer­sy­tetu Adwen­ty­stów. Bada­nia sku­piły się głów­nie na war­stwach osad­ni­czych z epoki żelaza, czyli z okresu nas inte­re­su­ją­cego. Co ważne, na pod­sta­wie prze­pro­wa­dzo­nych badań Gar­fin­kel wspól­nie z: Jonem W. Car­rol­lem, Micha­elem Pytli­kiem i Made­le­ine Mum­cu­oglu opu­bli­ko­wał w „Oxford Jour­nal of Archa­eology” w 2021 arty­kuł _Con­struc­ting the Assy­rian Siege Ramp at Lachish: Texts, Ico­no­gra­phy, Archa­eology and Pho­to­gram­me­try_, na któ­rym będę się opie­rał w niniej­szej książce.

W 2014 roku bada­nia pro­wa­dził tam rów­nież Saar Ganor, a w latach 2015–2016 trwała misja mająca na celu przy­go­to­wa­nie i prze­kształ­ce­nie terenu Lakisz w park naro­dowy, który co prawda jesz­cze nie jest w pełni gotowy dla tury­stów, ale nic nie stoi na prze­szko­dzie, by odwie­dzić to miej­sce.

Od 2017 roku w Lakisz działa kore­ań­ski zespół bada­czy pod kie­row­nic­twem Honga Soon-hwa, który może pochwa­lić się licz­nymi zna­le­zi­skami z X wieku p.n.e.

Od tego samego roku w ramach wspól­nego pro­jektu badaw­czego Uni­wer­sy­tetu Hebraj­skiego i Insty­tutu Arche­olo­gii Orien­tal­nej i Euro­pej­skiej Austriac­kiej Aka­de­mii Nauk prace naukowe w Lakisz pro­wa­dzi połą­czona eks­pe­dy­cja austriacko-izra­el­ska pod kie­row­nic­twem Felixa Höflmeyera i Katha­riny Streit.

Pozo­staje żywić nadzieję, że kolejne sezony badań jesz­cze bar­dziej roz­ja­śnią i przy­bliżą nam jakże bogatą i tra­giczną histo­rię Lakisz.ROZDZIAŁ II. HISTORIA ASYRII W ZARYSIE

Histo­ria pań­stwa asy­ryj­skiego jest ści­śle powią­zana z geo­gra­fią poli­tyczną, Asy­ria bowiem – jako nie­wąt­pliwy feno­men – roz­wi­jała się głów­nie na dro­dze eks­pan­sji mili­tar­nej. Jej celem było zawład­nię­cie w imię boga Aszura jak naj­więk­szym tery­to­rium, które mogłoby się stać len­nem kró­lów asy­ryj­skich, a tym samym samego Aszura.

Nie­mniej „głód ziemi” nie był jedy­nym powo­dem wojen pro­wa­dzo­nych przez Asy­ryj­czy­ków, choć nie ulega wąt­pli­wo­ści, że to wła­śnie one w dużej mie­rze decy­do­wały o cha­rak­te­rze pań­stwa. Kolej­nym powo­dem, dla któ­rego Asy­ryj­czycy wkro­czyli na drogę pod­boju, było nie­ko­rzystne poło­że­nie geo­gra­ficzne ich nowo kształ­tu­ją­cego się pań­stwa – a co za tym idzie – ogra­ni­czony dostęp do pod­sta­wo­wych surow­ców mine­ral­nych zapew­nia­ją­cych pomyślny roz­wój kraju. Mimo że han­del roz­wi­jał się wtedy bar­dzo efek­tyw­nie, to jed­nak pocią­gał za sobą koszty, któ­rych Asy­ryj­czycy nie chcieli pono­sić. Wybrali roz­wią­za­nie siłowe, zapew­nia­jąc sobie łatwy i tani napływ nie­zbęd­nych surow­ców natu­ral­nych. Dodat­ko­wym impul­sem eks­pan­sji było poło­że­nie Asy­rii u zbiegu bar­dzo waż­nych pół­noc­nych szla­ków han­dlo­wych łączą­cych strefę śród­ziem­no­mor­ską z Azją Cen­tralną. Zapew­nie­nie sobie kon­troli nad tymi oko­li­cami pozwo­liło Asy­ryj­czy­kom roz­wi­jać się, a z cza­sem stać się nie­kwe­stio­no­waną potęgą na Bli­skim Wscho­dzie, z którą każdy musiał się liczyć. Na pyta­nie, czy Asy­ria nie mogła się obejść bez roz­wią­zań siło­wych, dobrą odpo­wiedź daje Marek Stę­pień, pisząc, że kraj, zamknięty w swych natu­ral­nych gra­ni­cach, pozba­wiony moż­li­wo­ści korzy­sta­nia ze szla­ków han­dlo­wych i z łatwego dostępu do surow­ców, byłaby ska­zana na sta­gna­cję eko­no­miczną i kry­zys spo­łeczny. Już w począt­kach swego ist­nie­nia ten mały wów­czas kraj nad Tygry­sem uznał eks­pan­sję za swoje prze­zna­cze­nie, wpi­sane w istotę wła­snego roz­woju. Zmu­szony był albo bez prze­rwy zwy­cię­żać, albo pogrą­żyć się w nie­by­cie.

Histo­ria Asy­rii zaczyna się w począt­kach II tysiąc­le­cia p.n.e. i trwa do 612 roku p.n.e., dzie­ląc się na trzy okresy:

– okres sta­ro­asy­ryj­ski – od około 2020 do około 1363 roku p.n.e.

– okres śred­nio­asy­ryj­ski – od około 1363 do 935 roku p.n.e.

– okres nowo­asy­ryj­ski – od 934 do 612 roku p.n.e. (upa­dek Niniwy) lub 609 roku p.n.e. (koniec pano­wa­nia Aszur-ubal­lita II)²⁰.

Nazwa „Asy­ria” pocho­dzi od mia­sta Aszur, które stało się pierw­szą sto­licą i cen­trum przy­szłego pań­stwa. To samo miano nosiło naj­wyż­sze bóstwo Asy­ryj­czy­ków. Mia­sto ze względu na swoje poło­że­nie kon­tro­lo­wało naj­krót­szą drogę mię­dzy dolną a górną Mezo­po­ta­mią, mię­dzy Sume­rem-Aka­dem a Kur­dy­sta­nem, mię­dzy Arme­nią a Ana­to­lią. Powstało jako sume­ryj­ska enklawa bli­sko 2500 roku p.n.e. Następ­nie na nie­całe 200 lat zna­la­zło się w stre­fie wpły­wów impe­rium aka­dyj­skiego (lata 2334–2193 p.n.e.), uwa­ża­nego za pierw­sze mocar­stwo w dzie­jach świata. Kolejny okres w histo­rii Aszur to pano­wa­nie III dyna­stii z Ur (lata 2113–2005 p.n.e.). Postać Puzur-Aszura I, jak i sam okres sta­ro­asy­ryj­ski są sto­sun­kowo słabo poznane, głów­nie z powodu ogra­ni­czo­nej liczby dostęp­nych zabyt­ków. Jest uwa­żany za zało­ży­ciela nowej dyna­stii panu­ją­cej w Aszur, ale to nie jego uznaje się za zało­ży­ciela pierw­szego pań­stwa asy­ryj­skiego. Miał tego doko­nać Szam­szi-Adad I (pano­wał w latach 1808– –1776 p.n.e.), który – choć nie był rodo­wi­tym Asy­ryj­czy­kiem – stwo­rzył pierw­sze impe­rium w histo­rii Asy­rii. Jego pań­stwo roz­cią­gało się od Asy­rii do Babi­lo­nii na połu­dniu i do Mari na zacho­dzie, pod jego kon­trolą zna­la­zły się więc cała pół­nocna Mezo­po­ta­mia i część Syrii²¹. Śmierć tego wybit­nego władcy zakoń­czyła okres świet­no­ści Asy­rii. Jego następcy zaprze­pa­ścili to, co osią­gnął Szam­szi-Adad I, a Asy­ria utra­ciła nie­za­leż­ność – naj­pierw na rzecz Babi­lonu, a następ­nie nowo powsta­łego na zacho­dzie pań­stwa Mitanni.

Z powodu najazdu Hety­tów w XIV wieku p.n.e. upa­dło też pań­stwo Mitanni. Wtedy też, po dłu­gim okre­sie dąże­nia do unie­za­leż­nie­nia się od obcych wpły­wów, za sprawą Aszur-ubal­lita I (lata 1365/1363–1330/1328 p.n.e.) Asy­ryj­czycy stwo­rzyli nie­za­leżne pań­stwo. Od pano­wa­nia wła­śnie tego władcy roz­po­czyna się tzw. okres śred­nio­asy­ryj­ski. To jemu Asy­ria zawdzię­czała sta­tus potęgi porów­ny­wal­nej z ówcze­snym Egip­tem, kra­jem Hatti czy wresz­cie Babi­lo­nem. Zresztą Aszur-ubal­lit osa­dził na babi­loń­skim tro­nie swego sprzy­mie­rzeńca i opa­no­wał połu­dnie Mezo­po­ta­mii (łącz­nie z samym Babi­lo­nem), od zawsze uwa­żane za spi­chlerz Bli­skiego Wschodu. Kolejni władcy Asy­rii: Adad-nirari I (lata 1307/1305–1275/1274 p.n.e.), Sal­ma­na­sar I (1274/1273–1245/1244 p.n.e.), Tukulti-Ninurta I (1244/1243–1208/1207 p.n.e.) oraz Tiglat-Pile­ser I (1115/1114–1077/1076 p.n.e.) posze­rzyli tery­to­rium Asy­rii, które objęło pół­nocno-zachod­nią Mezo­po­ta­mię, pół­nocną Syrię, Feni­cję i Cypr. Dwu­krot­nie „zło­żono wizytę” w Babi­lo­nie oraz zało­żono dwa ważne ośrodki pań­stwowości asy­ryj­skiej: Kal­chu za Sal­ma­na­sara I i Kar Tukulti-Ninurta (po dru­giej stro­nie Tygrysu, naprze­ciw Aszur) za pano­wa­nia Tukulti-Ninurty I. Wła­śnie to mia­sto stało się drugą sto­licą Asy­rii.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książkiZapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. J.B. Prit­chard, _The Ancient Near East. An Antho­logy of Texts and Pic­tu­res_, vol. I, Lon­don 1958; _Ancient Near Eastern Texts Rela­ting to the Old Testa­ment_, red. J.B. Prit­chard, Prin­ce­ton 1969, s. 420 – w tym opra­co­wa­niu korzy­sta­łem z wyda­nia z 2011 roku.

2. T. Dezső, _The Assy­rian Army I.: The Struc­ture of the Neo-Assy­rian Army, 1. Infan­try, 2. Cavalry and Cha­rio­try_, Buda­pest 2012; _idem_, _The Assy­rian Army II.: Recru­it­ment and Logi­stics_, Buda­pest 2016; _idem_, _The Assy­rian Army III.: The Assy­rian Army on Cam­pa­ign, 1. Musters and Mar­ching, 2. Bat­tle Order and Tac­tics_, Buda­pest 2022.

3. _Idem_, _The Assy­rian Army III…_, s. 38.

4. J. Śliwa, _Sztuka sta­ro­żyt­nego Bli­skiego Wschodu_, War­szawa–Kra­ków 1997, s. 24.

5. C. Nie­buhr, _Beschre­ibung von Ara­bien,_ Kopen­ha­gen 1772; _Reise­be­schre­ibung nach Ara­bien und andern umlie­gen­den Ländern_, Kopen­ha­gen 1774.

6. C.J. Rich, _Nar­ra­tive of a Resi­dence in Koor­di­stan and on the site of Ancient Nini­veh_, t. I–II, Lon­don 1836.

7. Arab. _tell, tall_ – to okre­śle­nie sta­no­wi­ska arche­olo­gicz­nego na Bli­skim Wscho­dzie w for­mie pagórka, kopca czy wła­śnie wzgó­rza ufor­mo­wa­nego z ruin i gruzu budowli wzno­szo­nych głów­nie z cegły suszo­nej lub gliny oraz innych pozo­sta­ło­ści osad­nic­twa, pocho­dzą­cych z jed­nej lub wielu faz osad­ni­czych; źró­dło: Ency­klo­pe­dia PWN.

8. Daty pano­wań przy­jęte za Asy­ryj­ską Listą Kró­lów, zwaną też Asy­ryj­ską Listą Kró­lew­ską.

9. P.E. Botta, E. Flan­din, _Monu­ment de Ninive_, t. I–V, Paris 1849–1859.

10. A. Mie­rze­jew­ski, _Zapi­sane na gli­nie_, War­szawa 1979; A.H. Lay­ard, _W poszu­ki­wa­niu Niniwy_, War­szawa 1983.

11. E. Ble­ib­treu, _Five Ways To Conquer A City_, „Bibli­cal Archa­eology Review”, vol. 16, nr 3, 1990, s. 37–44.

12. _Ibi­dem_, s. 40.

13. _Ibi­dem_; F.M. Stęp­niow­ski, _Bóg Aszur, mia­sto Aszur, kraj Aszur_, „Arche­olo­gia Żywa”, t. 1 (24), 2003, s. 50–53.

14. J. Śliwa, _op. cit._, s. 28; F.M. Stęp­niow­ski, _Kal­chu – mia­sto skar­bów_, „Arche­olo­gia Żywa”, t. 2 (25), 2003, s. 38–41; T. Madh­loum, _Assy­rian Siege-Engi­nes_, „Sumer”, nr 21, 1965, s. 9–15.

15. F.M. Stęp­niow­ski, _op. cit._

16. S.M. Maul, P.A. Miglus, _Die Erfor­schung des ekal māšarti auf Tell Nebi Yunus in ninive 2018–2019_, „Zeit­schrift für Orient-Archäologie”, nr 13, 2021, s. 128–213; _idem_, _Exca­va­tions of the Ger­man mis­sion in the Mili­tary Palace (ekal māšarti) on Tell Nebi Yunus-Archa­eolo­gi­cal site of Nini­veh 2018–2019_, „Sumer”, nr 68, 2022, s. 11–80; S.M. Maul, P.A. Miglus, A. Schmitt, _Exca­va­tions of the Royal Pala­ces on Tell Nebi Yunus and Tell Kuy­un­jik at Nine­veh, Seasons 2021–2023_, „Zeit­schrift für Orient-Archäologie”, nr 16 (1), 2023 s. 174–318.

17. S. Gądecki, _Arche­olo­gia biblijna_, t. I i II, Gnie­zno 1994.

18. _Ibi­dem_, s. 73.

19. Dato­wa­nie sekwen­cyjne to metoda usta­la­nia kolej­no­ści cza­so­wej zespołu zabyt­ków, warstw, obiek­tów lub kul­tur bez poda­wa­nia dat bez­względ­nych, stąd czę­ste okre­śle­nie „chro­no­lo­gia względna”. Obej­muje takie tech­niki jak: stra­ty­gra­fię, typo­lo­gię czy seria­cję. Seria­cja jest więc kon­kretną metodą sta­ty­styczno-typo­lo­giczną, która porząd­kuje zespoły zabyt­ków na pod­sta­wie zmian czę­sto­ści wystę­po­wa­nia typów w cza­sie. Odpo­wiada na pyta­nia: co było wcze­śniej, a co póź­niej.

20. Ist­nieje wiele wer­sji chro­no­lo­gii, ja przy­ją­łem sys­tem chro­no­lo­giczny E. Frahm, _Asy­ria. Powsta­nie i upa­dek pierw­szego impe­rium w histo­rii świata_, Poznań 2023, s. 10–12. Rok 1000 p.n.e. to sym­bo­liczna dolna gra­nica okresu śred­nio­asy­ryj­skiego, a lata 1000–935 p.n.e. (do wstą­pie­nia na tron Aszur-dana II oraz wzno­wie­nia wypraw i rocz­ni­ków) to czas głę­bo­kiego kry­zysu i sta­gna­cji – nie­któ­rzy histo­rycy zali­czają go do wspo­mnia­nego okresu, inni zaś trak­tują jako przej­ściowe „wieki mroczne”.

21. A.K. Gray­son, _Asy­ria_, _Cywi­li­za­cje sta­ro­żytne_, Łódź 1990.