MENU
Nasze ceny
Przeczytaj fragment on-line
-
nowość
Lalka. Lektura z opracowaniem. Masz zdane! - ebook
Lalka. Lektura z opracowaniem. Masz zdane! - ebook
Jedna z najważniejszych i najbardziej znanych polskich powieści XIX wieku, autorstwa mistrza obserwacji i charakterystyki typów ludzkich. Historia miłosna – bogatego mieszczanina o niełatwej przeszłości, bez pamięci zakochanego w próżnej arystokratce. A tle Warszawa końca dziewiętnastego stulecia: wystawne salony i tanie czynszowe kamienice, elegancki teatr i podrzędny szynk, parki, kościoły, sklepy, wyścigi konne. I całe mnóstwo postaci reprezentujących wszystkie klasy społeczne – ich historie, rozmowy, uczucia, marzenia, intrygi.
Seria Masz zdane! to praktyczna pomoc dla uczniów szkół podstawowych i średnich. Obejmuje ona lektury, których znajomość jest wymagana na egzaminie ósmoklasisty i na maturze. Opracowania – przygotowane przez doświadczonych nauczycieli – uwzględniają podstawę programową i wymagania egzaminacyjne.
W opracowaniu znalazły się następujące elementy:
notka o autorze
streszczenia: krótkie (całego utworu) i szczegółowe (kolejnych rozdziałów lub części)
plan wydarzeń
charakterystyka bohaterów
problematyka utworu
gatunek i rodzaj literacki
znane cytaty
motywy literackie
geneza utworu i/lub wyjaśnienie tytułu
przykładowe tematy wypracowań
przykładowe zadania egzaminacyjne
Ta publikacja spełnia wymagania dostępności zgodnie z dyrektywą EAA.
| Kategoria: | Opracowania i Wypracowania |
| Zabezpieczenie: |
Watermark
|
| ISBN: | 978-83-8425-716-6 |
| Rozmiar pliku: | 6,1 MB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
------------------------------------------------------------------------
¹ Pokój san-stefański – traktat zawarty między Rosją a Turcją dn. 3 marca 1878 r. w San Stefano (pod Konstantynopolem). Turcja, pokonana w wojnie z Rosją (1877–1878), musiała uznać niepodległość swych dotychczasowych państw lenniczych: Rumunii, Serbii i Czarnogórza, przy czym granice tych dwóch ostatnich zostały znacznie rozszerzone. Jednocześnie utworzono rozległe Księstwo Bułgarskie z dostępem do Morza Egejskiego (obejmujące Macedonię). Poza tym Turcja została zmuszona do ustępstw terytorialnych na rzecz Rosji w Azji i do zapłaty wysokiej kontrybucji.
² Wybór nowego papieża – 20 lutego 1878 r., po śmierci Piusa IX, został papieżem kardynał Joachim Pecci jako Leon XIII, znany ze swych wystąpień przeciw ruchowi socjalistycznemu.
³ Szanse europejskiej wojny – zwycięstwa Rosji w wojnie z Turcją, możliwość zajęcia Konstantynopola przez wojska rosyjskie, a potem pokój w San Stefano wywołały silne niezadowolenie Anglii. Z początkiem 1878 r. nastąpiło zaostrzenie konfliktu, grożące wybuchem wojny między Anglią a Rosją.
⁴ Krakowskie Przedmieście – jedna z głównych ulic warszawskich. Prawdopodobnie Prus w wyobraźni swej umieszczał sklep Mincel i Wokulski, tj. stary sklep Wokulskiego, na Krakowskim Przedmieściu nr 9. Dom ten zwany kamienicą Beyera został zupełnie zniszczony w czasie powstania warszawskiego. W 1949 r. zbudowano tam nowy budynek.
⁵ Uzbrojenia Anglii – przedsięwzięte w związku z naprężoną sytuacją polityczną.
⁶ Otto von Bismarck (1815–1898) – kanclerz Rzeszy Niemieckiej, dokonał zjednoczenia Niemiec (1871); zwalczał ruch socjalistyczny; prowadził politykę antypolską.
⁷ Patrice de MacMahon (1808–1893) – marszałek Francji, dowodził wojskami wersalczyków przeciw Komunie Paryskiej, następnie jako prezydent republiki (1873–1879) usiłował przywrócić monarchię.
⁸ Towarzystwo Dobroczynności – Warszawskie Towarzystwo Dobroczynności, instytucja filantropijna, założona w 1814 r.; opiekowała się starcami i chorymi, udzielała zapomóg, utrzymywała ochronki.
⁹ Turecka wojna – wojna rosyjsko–turecka (1877–1878).
¹⁰ Ajent handlowy – przedstawiciel firmy handlowej, sprzedawca.
¹¹ Krwawnik – czerwony kamień półszlachetny.
¹² U Hopfera – dzisiejsza kawiarnia U Hopfera (ul. Krakowskie Przedmieście 54), której nazwa nawiązuje do tradycji Lalki.
¹³ Szkoła Przygotowawcza – kurs wstępny do Szkoły Głównej, otwarty w 1861 r.
¹⁴ Szkoła Główna – wyższa uczelnia, założona w Warszawie w 1862 r., z polskim językiem wykładowym. Kształcili się w niej najwybitniejsi przedstawiciele pozytywizmu polskiego (Prus, Świętochowski, Sienkiewicz, Dygasiński, Chmielowski i in.). W 1869 r. została zamieniona przez władze carskie na uniwersytet z rosyjskim językiem wykładowym.
¹⁵ Akademia Medyczna – właśc. Akademia Medyko-Chirurgiczna; wyższa szkoła w Warszawie, otwarta w 1858 r., od 1862 r. wydział Szkoły Głównej.
¹⁶ Szkoła Sztuk Pięknych – średnia uczelnia artystyczna w Warszawie, istniała w latach 1844–1866.
¹⁷ Konsyliarz – dawniej lekarz.
¹⁸ Gotował wraz z innymi piwo, które do dziś dnia pijemy – mowa o udziale Wokulskiego w powstaniu styczniowym.
¹⁹ Irkuck – miasto we wschodniej Syberii.
²⁰ Dysponent – zastępca kierownika w zakładzie handlowym.
²¹ Piaseczniczka – naczynko do piasku, używane do suszenia świeżego pisma atramentowego.
²² Para mosiężnych lichtarzy do świec łojowych, których już nikt nie palił, i stalowe szczypce, którymi już nikt nie obcinał knotów – w tym czasie do powszechnego użytku weszła lampa naftowa.
²³ Gulden – austriacka moneta srebrna.
²⁴ Rymarz – rzemieślnik wyrabiający akcesoria jeździeckie (przede wszystkim ze skóry).
²⁵ Bagatela – drobnostka.
²⁶ Sakwojaż – walizka (podróżna).
²⁷ Neseserka – mała walizka podróżna.
²⁸ Kantorek – dawna nazwa biurka.
²⁹ Pryncypał – przełożony, osoba najważniejsza w danej instytucji.
³⁰ Flota angielska wpłynęła na Dardanele – w czasie wojny z Rosją Turcja odwołała się do interwencji państw zachodnich. W związku z tym Anglia zażądała od Rosji wstrzymania kroków wojennych. Ze strony Rosji nie było odpowiedzi, dlatego flota angielska przepłynęła Dardanele i zajęła stanowisko naprzeciw Konstantynopola.
³¹ MacMahon z Ducrotem układali w styczniu zamach stanu – August Aleksander Ducrot (1817–1882), generał francuski, monarchista. Brał udział w przygotowaniach do monarchistycznego zamachu stanu, który nie powiódł się, m.in. wskutek niezdecydowanego stanowiska MacMahona. Skompromitowany Ducrot został zdymisjonowany 18 stycznia 1878 r.
³² Bonapartyzm – tu: ideologia i ruch polityczny popierający ród Bonapartych w dążeniach do władzy.
³³ Republika… – po klęsce cesarza Napoleona III, we Francji 3 września 1870 r. została proklamowana republika. Ustrój republikański został ostatecznie wprowadzony konstytucją 1875 r. Skrajna prawica dążyła jednak do przywrócenia monarchii. Poszczególne odłamy monarchistów wysuwały na tron różnych kandydatów, m. in. syna Napoleona III, który przybrał imię Napoleona IV.
³⁴ Leon Gambetta (1838–1882) – polityk francuski; należał do umiarkowanego skrzydła partii republikańskiej; proklamował w 1870 r. republikę.
³⁵ Preferans – gra w karty na trzy osoby.
³⁶ Salopa – watowany płaszcz damski, z peleryną.
³⁷ Dziesięć złotych – do poł. XIX w. mennica w Warszawie wybijała polskie monety; posługiwano się nimi długo, mimo wprowadzenia w Królestwie waluty rosyjskiej, rublowej. 1 zł polski równał się wartości 15 kopiejek, a 10 groszy wartości 5 kopiejek.
³⁸ Napoleon III – Ludwik Napoleon Bonaparte, ur. w 1808 r., bratanek Napoleona I; w grudniu 1848 r. obrany został, głównie głosami chłopstwa, prezydentem republiki; 2 grudnia 1851 r., mając poparcie wojska i wykorzystując osłabienie burżuazji i proletariatu wzajemną walką, dokonał zamachu stanu; rozwiązał Zgromadzenie Ustawodawcze, przedłużył swoje pełnomocnictwo na lat 10 i rozszerzył zakres władzy prezydenta. W rok później, 2 grudnia 1852 r., po przeprowadzeniu plebiscytu ogłosił się cesarzem. Napoleon III działał na rzecz interesów burżuazji. Swoją zaborczą politykę zagraniczną pozorował obroną narodów walczących o wyzwolenie i zjednoczenie polityczne (Włochy, Polska). Zdetronizowany, po klęsce w wojnie francusko-niemieckiej w 1870 r., zmarł na wygnaniu w Anglii w 1873 r.
³⁹ Hiszpanka – w znaczeniu: bródka przycięta spiczasto na sposób hiszpański.
⁴⁰ Chorował na kamień – mowa o kamieniach żółciowych lub nerkowych.
⁴¹ Hugonoci (1836) – opera G. Meyerbeera (1791–1864) często wówczas grywana; hugonoci – protestanci francuscy, kalwini.
⁴² Napoleonidzi – krewni Napoleona i ich potomkowie.
⁴³ Historia konsulatu i cesarstwa – dzieło prawicowego polityka i historyka francuskiego Adolfa Thiersa (1797–1877), które ukazało się w latach 1845–1862.
⁴⁴ Wojna włoska z 1859 r. – wojna Królestwa Sardynii i Francji przeciw Austrii, etap walk o zjednoczenie Włoch.
⁴⁵ Marsz Rakoczego – narodowy marsz węgierski.
⁴⁶ Buduarowy – buduar: elegancki pokój damski.
⁴⁷ Oficjalista – pracownik umysłowy.
⁴⁸ Algierka – rodzaj męskiego ubioru.
⁴⁹ Surdut – wizytowy strój męski.
⁵⁰ Benjamin Disaereli, hrabia Beaconsfield (1804–1881) – polityk angielski, przywódca konserwatystów, premier i kierownik polityki zagranicznej Wielkiej Brytanii.
⁵¹ Klemens Metternich (1773–1859) – dyplomata austriacki, przywódca europejskiej reakcji politycznej po 1815 r., wróg liberalizmu i ruchów narodowowyzwoleńczych.
⁵² Henry Palmerston (1784–1865) – polityk angielski, przywódca liberałów.
⁵³ Napoleonek IV – Eugeniusz Ludwik (1856–1879), syn Napoleona III, od 1870 r. przebywał w Anglii. Po śmierci ojca, w 1874 r. przybrał imię Napoleona IV jako pretendent do tronu cesarskiego.
⁵⁴ Komisja Spraw Wewnętrznych – naczelny organ administracyjny w Królestwie Kongresowym, odpowiadający ministerstwu.
⁵⁵ Faworyty – bokobrody.
⁵⁶ Jeden Napoleon w Egipcie… – obrazy przedstawiały niektóre ważniejsze momenty z życia Napoleona, m.in. wyprawę do Egiptu (1798), zwycięstwo nad Austrią pod Wagram (1809), zwycięstwo nad Austrią i Rosją pod Austerlitz (1805), wyprawę na Moskwę (1812), koronację Napoleona na cesarza (1804).
⁵⁷ Komisja Skarbu – Komisja Finansów i Skarbu; ustanowiona przez konstytucję 1815 r., zniesiona w 1867 r.
⁵⁸ Dunaj – ulica w Warszawie na Starym Mieście (zupełnie zniszczona w czasie powstania warszawskiego).
⁵⁹ Napoleon I umarł w niewoli – w niewoli angielskiej w 1821 r. na wyspie Świętej Heleny.
⁶⁰ Acan – lekceważąco, zamiast „wasz-mość pan”.
⁶¹ Znalazł się Napoleon – mowa o Ludwiku Napoleonie (tj. Napoleonie III), który jako pretendent do tronu francuskiego próbował go dwukrotnie zdobyć przez zamach stanu. Drugi zamach miał miejsce 6 sierpnia 1840 r.
⁶² Druga gwiazda napoleońska… – Rzecki w naiwnym kulcie dla dynastii napoleońskiej i w przekonaniu, że o biegu historii decydują wielcy ludzie, uważa Wiosnę Ludów za rezultat działalności Ludwika Napoleona.
⁶³ Pod Sedanem – w Ardenach, nad Mozą. W czasie wojny francusko-niemieckiej, 2 września 1870 wojska francuskie poniosły tam klęskę, a Napoleon III dostał się do niewoli.
⁶⁴ Podwale – jedna z ulic na Starym Mieście, wychodząca z placu Zamkowego.
⁶⁵ Mincel – wśród mieszkańców Lublina do dziś utrzymuje się wersja, że pierwowzorem Minclów z Lalki byli lubelscy kupcy tegoż nazwiska.
⁶⁶ Nowego Napoleona wsadzili do prochowni – zamach stanu Ludwika Napoleona w 1840 r. nie powiódł się. Ludwik Napoleon został wzięty do niewoli, skazany przez Izbę Parów na dożywotnie więzienie i 7 października 1840 r. osadzony w twierdzy Ham (w północnej Francji). Prochownią nazywano więzienie w Warszawie, które mieściło się w dawnej prochowni przy ulicach Rybaki i Boleść.
⁶⁷ Ratusz mieścił się w przebudowanym pałacu Jabłonowskiego na placu Teatralnym (zniszczony w czasie powstania warszawskiego). W budynku ratusza znajdowały się biura policyjne.
⁶⁸ Łokieć – dawna miara długości, łokieć warszawski – ok. 58 cm.
⁶⁹ Dyscyplina – przyrząd służący do wymierzania kar cielesnych.
⁷⁰ Sarnia noga – rękojeść dyscypliny wykonana z sarniej nogi.
⁷¹ Fizjognomia (a. fizjonomia) – twarz.
⁷² Surowcowy – surowiec: rzemień wyrżnięty ze skóry surowej.
⁷³ Morgen! (niem.) – Dzień dobry!
⁷⁴ Trojak – trzy grosze (pół kopiejki), dawna polska moneta.
⁷⁵ Funt – dawna jednostka wagi, funt warszawski był równy dzisiejszym 405 gramom.
⁷⁶ Tutki – zwinięte torebki papierowe.
⁷⁷ Ćwiknąć (gwar.) – uderzyć.
⁷⁸ Gut Morgen, meine Kinder! Der Kaffee ist schon fertig… (niem.) – Dzień dobry, moje dzieci, kawa jest już gotowa…
⁷⁹ Gut Morgen, meine Mutter! (niem.) – Dzień dobry, moja matko!
⁸⁰ Gut Morgen, Grossmutter! (niem.) – Dzień dobry, babciu!
⁸¹ Lukrecja – wyciąg z korzenia drzewa lukrecjowego o charakterystycznym słodko-mdłym smaku.
⁸² O, du Spitzbub!… (niem.) – O, ty łobuzie!…
⁸³ Buchalteria – księgowość, rachunkowość.
⁸⁴ Jeografia – geografia.
⁸⁵ Fort! fort!… (niem.) – precz! precz!…
⁸⁶ Ucieczka Ludwika Napoleona z więzienia – 25 maja 1846 r. Ludwikowi Napoleonowi udało się uciec z francuskiej twierdzy Ham do Anglii.
⁸⁷ Ogólne niepokoje… – od 1840 r. wzmogła się we wszystkich zaborach działalność spiskowa. Tajne organizacje demokratyczne przygotowywały ogólnopolskie powstanie, wyznaczając termin na 22 lutego 1846 r. Policja pruska i rosyjska wpadły na trop organizacji i przeprowadziły liczne aresztowania, co udaremniło wybuch powstania (poza Krakowskiem). W początkach 1847 r. działalność konspiracyjna została w Królestwie wznowiona. Na wiosnę 1848 r. policja aresztowała niektórych uczestników spisku, a w ciągu dwu następnych lat rozgromiła go zupełnie.
⁸⁸ Andrassy zażądał sześćdziesięciu milionów guldenów – po zawarciu pokoju w San Stefano, w marcu 1878 r., zebrały się w Wiedniu delegacje sejmu austriackiego i parlamentu węgierskiego, od których ówczesny minister spraw zagranicznych, hr. Juliusz Andrassy (1823–1890), zażądał nadzwyczajnych kredytów w wysokości 60 milionów guldenów.
⁸⁹ Zabrać Bośnię i Hercegowinę – obecnie Bośnia i Hercegowina, państwo europejskie ze stolicą w Sarajewie. Po zawarciu pokoju w San Stefano Austria zażądała okupacji Bośni i Hercegowiny, które należały wówczas do Turcji.
⁹⁰ Czy chciałeś, ażebym został tureckim Wallenrodem? – aluzja do bohatera poematu Mickiewicza Konrad Wallenrod (1823). Wokulski zostałby „tureckim Wallenrodem”, gdyby wykorzystując swoje stanowisko dostawcy armii rosyjskiej, działał na jej szkodę w interesach Turcji. Tym ironicznym pytaniem Wokulski podkreśla, że jego działalność nie miała żadnego związku z polityką.
⁹¹ Kundman (z niem.) – stały odbiorca.
⁹² Kurier – „Kurier Warszawski”, gazeta konserwatywnych sfer mieszczańskich i arystokratycznych w Warszawie (wychodziła od 1821 r.).
⁹³ Żywe obrazy – zabawa towarzyska polegająca na zgadywaniu, za jakie postaci historyczne przebrały się osoby uczestniczące w grze.
⁹⁴ Przechodniu nasz, ach! co się z tobą stało? – cytat z wiersza Mickiewicza Do H *** (Wezwanie do Neapolu). Prus przytacza jak zwykle z pamięci; u Mickiewicza: „Pielgrzymie nasz…”.
⁹⁵ Przed piętnastoma – w 1863 r.; aluzja do udziału Wokulskiego w powstaniu styczniowym.
⁹⁶ Aleja Ujazdowska – najpiękniejsza, spacerowa aleja w Warszawie. Zniszczona w czasie powstania warszawskiego, została całkowicie odbudowana (obecnie to Aleje Ujazdowskie).
⁹⁷ Zdarzenia polityczne – zapewne powstanie styczniowe, a następnie represje rządu rosyjskiego oraz reforma uwłaszczeniowa.
⁹⁸ Wiktor Emanuel II (1820–1878) – król Sardynii w latach 1849–1861, po zjednoczeniu Włoch w 1861 r. król włoski.
⁹⁹ Epuzer – kandydat do małżeństwa.
¹⁰⁰ Resursa – źródło pomocy, dochodu. Nazwa związków towarzyskich oraz należących do nich lokali. W Warszawie istniały dwie resursy: wielka, czyli Kupiecka, i Obywatelska.
¹⁰¹ Wist – czteroosobowa gra w karty.
¹⁰² Olimp – najwyższe pasmo górskie w Grecji; w greckiej mitologii siedziba bogów.
¹⁰³ Sztambuch – album, pamiętnik.
¹⁰⁴ Welinowy papier – biały gładki papier, wysokiego gatunku.
¹⁰⁵ Wygalonowani – w liberii obszytej galonami, czyli złotą lub srebrną taśmą.
¹⁰⁶ Obrazy rodzajowe – przedstawiają ludzi jako typy pewnych warstw społecznych wśród codziennych zajęć.
¹⁰⁷ Froter – pracownik zajmujący się woskowaniem i polerowaniem podłóg.
¹⁰⁸ W pocie czoła pracować będziesz – w Starym Testamencie słowa Boga skierowane do Adama po popełnieniu przez niego grzechu pierworodnego.
¹⁰⁹ Wulkan – w mitologii rzymskiej bóg ognia i opiekun kowalstwa.
¹¹⁰ Cyklopowie – w mitologii greckiej demony ognia, jednookie olbrzymy, które sporządzały dla Zeusa pioruny.
¹¹¹ Zygmunt – mowa o Zygmuncie Krasińskim.
¹¹² Okopy Św. Trójcy – dawna warownia przy ujściu Zbrucza do Dniestru, pod Kamieńcem Podolskim. W Nie-Boskiej komedii (1835) Krasiński przedstawił Okopy Św. Trójcy jako ostatnią twierdzę, gdzie broni się arystokracja.
¹¹³ Marszałek – tu przedstawiciel szlachty z całej guberni prowadzący zarazem księgi rodowodowe szlachty.
¹¹⁴ Posąg Apollina – Apollo: w greckiej mitologii starożytnej bóg słońca i sztuk pięknych, zwykle przedstawiany w sztuce jako idealnie piękny młodzieniec.
¹¹⁵ Legia honorowa – najwyższy order francuski ustanowiony przez Napoleona w 1802 r.
¹¹⁶ Dystylator – tu: fabrykant wódek (dziś: destylator).
¹¹⁷ Deputacja – poselstwo.
¹¹⁸ hrabia Chambord (1820–1883) – potomek rodu Bourbonów, wnuk Karola X, pretendent do tronu francuskiego, znany pod imieniem Henryka V.
¹¹⁹ Cher cousin (fr.) – drogi kuzynie.
¹²⁰ Adonis – w mit. gr. piękny młodzieniec, kochanek bogini Afrodyty.
¹²¹ Idiosynkrazja – wstręt do pewnych przedmiotów, pokarmów, osób.
¹²² Adieu (fr.) – Do widzenia.
¹²³ Zola Emil (1840–1902) – znakomity powieściopisarz francuski, twórca naturalizmu w literaturze.
¹²⁴ Une page d’amour (fr.) – Kartka miłości, powieść Zoli, wówczas nowość wydawnicza. W dalszym ciągu Prus wspomina o bohaterce powieści Helenie Grandjean, w której kocha się pan Rambaud.
¹²⁵ Zwłóczyć – dziś: zwlekać; ociągać się.
¹²⁶ Tamburek – bębenek, na którym naciąga się materiał do haftowania.
¹²⁷ Nawłóczyć – dziś: nawlekać.
¹²⁸ Le Moniteur de la Mode (fr.) – monitor mody: tytuł żurnala mód paryskich (monitor: doradca, nauczyciel).
¹²⁹ Acte de resignation (fr.) – akt poddania się woli bożej.
¹³⁰ Que votre nom soit beni à jamais… (fr.) – „Niech imię Twoje będzie błogosławione na wieki, mimo że chciałeś mnie doświadczyć przez to cierpienie”.
¹³¹ …et d’attendre en paix votre divin secours… (fr.) – „…i oczekiwać w pokoju Twej boskiej pomocy”.
¹³² Subiekcja – kłopot.
¹³³ Jatagan – wschodnia broń sieczna między nożem a szablą.
¹³⁴ Koteria – grupa osób popierająca się wzajemnie, ze szkodą dla ogółu.
¹³⁵ Przy możliwych wyborach do rady miejskiej – miasta w Królestwie, poza krótkim okresem rządów Wielopolskiego, nie posiadały samorządu.
¹³⁶ Hozer – właściwie: Hoser; założona przez Piotra Hosera ok. 1848 r. znana firma ogrodnicza Braci Hoser zajmowała się hodowlą i sprzedażą drzew owocowych, ozdobnych oraz kwiatów.
¹³⁷ Organ – dziś: organy.
¹³⁸ Pikieta – gra w karty na dwie osoby.
¹³⁹ Wojna bułgarska – wojna ta została wypowiedziana Turcji przez Rosję pod pretekstem obrony Bułgarów i toczyła się głównie na terenie Bułgarii; stąd określenie „bułgarska”.
¹⁴⁰ Komu wiele dano, od tego wiele żądać będą – cytat z Ewangelii św. Łukasza (Łk 12,48).
¹⁴¹ Kwirynał – jedno z siedmiu wzgórz rzymskich; od 1870 r. nazwa siedziby królów włoskich.
¹⁴² Składowe – opłata za przechowanie towaru na składzie.
¹⁴³ Ogród aklimatyzacyjny – tu: ogród zoologiczny, ogród dla zwierząt egzotycznych.
¹⁴⁴ Nowy, jeszcze niewykończony sklep… – nowy sklep Wokulskiego umieścił Prus na Krakowskim Przedmieściu pod nr 7 (tzw. „dom Grodzickiego”). Dom ten, wypalony w 1944 r., obecnie został odbudowany.
¹⁴⁵ Heliotrop – krzew o silnie pachnących kwiatach.
¹⁴⁶ Perfumy Atkinsona – angielskie perfumy.
¹⁴⁷ Wpływ magnetyczny – dziś powiedzielibyśmy: hipnotyczny. W wieku XIX uważano hipnozę za zjawisko analogiczne do magnetyzmu fizycznego i nazywano je również magnetyzmem.
¹⁴⁸ Parias – członek najniższej kasty w Indiach.
¹⁴⁹ Wystawa w Paryżu – 1 maja 1878 r. została otwarta w Paryżu wielka wystawa powszechna, która pociągnęła za sobą duży napływ obcokrajowców. Zwiedziło ją około dwustu tysięcy cudzoziemców, w tym blisko dwa tysiące Polaków.
¹⁵⁰ Konkiety – podboje.
¹⁵¹ Szolc – firma galanteryjna w Warszawie.
¹⁵² Meches – pogardliwa nazwa przechrzty – osoby, która zmieniła wyznanie, używana przez Żydów ortodoksyjnych.
¹⁵³ Infamis (łac.) – człowiek bez czci, niegodziwy.
¹⁵⁴ Między Kopernikiem i Zygmuntem… – tj. wzdłuż całego Krakowskiego Przedmieścia: pomnik Kopernika wzniesiony został w 1830 r. według modelu słynnego duńskiego rzeźbiarza Bertolda Thorwaldsena (1770–1844). Zygmunt: znana kolumna z posągiem króla Zygmunta III Wazy (1587–1632), wzniesiona w 1644 r. przez jego syna Władysława IV na Placu Zamkowym.
¹⁵⁵ Mijają ludzkie pokolenia… – ten i następne wierszowane cytaty w rozdziale pochodzą z poematu Włodzimierza Zagórskiego (1834–1902) Król Salomon dedykowanego Bolesławowi Prusowi.
¹⁵⁶ …w kwestii bulwarów nad Wisłą – sprawa budowy bulwarów nad Wisłą była wtedy rzeczywiście aktualna. Kurier Warszawski z 2 kwietnia 1879 r. donosi o powstaniu towarzystwa polsko-francuskiego, które zamierza wybudować te bulwary kosztem 25 milionów rubli. Projekt jednak nie został urzeczywistniony.
¹⁵⁷ Ulice: Karowa, Dobra, Garbarska, Topiel, Radna, Browarna, Tamka – ulice Powiśla – dzielnicy Warszawy między Krakowskim Przedmieściem a Wisłą, zamieszkiwanej przez biedotę.
¹⁵⁸ Nowy Zjazd biegł od Placu Zamkowego do żelaznego mostu na Wiśle i tworzył rodzaj wiaduktu na arkadach, w połączeniu z nasypem ziemnym (wiadukt Pancera). Nowy Zjazd był bardzo ruchliwym punktem Warszawy ze względu na most łączący Warszawę z Pragą. Obecnie w tym miejscu przechodzi Trasa W-Z i Most Śląsko-Dąbrowski.
¹⁵⁹ Jan Czerski (1845–1892) – przyrodnik i geolog, zesłany w 1863 r. na Syberię, badał tam faunę i pokłady węgla.
¹⁶⁰ Aleksander Czekanowski (1830–1876) – geograf i geolog, zesłany w 1863 r. na Syberię.
¹⁶¹ Benedykt Dybowski (1833–1930) – uczony polski, zesłany w 1864 r. na Syberię, badał tamtejszą przyrodę, antropologię i języki ludów syberyjskich.
¹⁶² Słychać szelest duchów wracających ku zachodowi – prawdopodobnie reminiscencja epizodu w Anhellim (1838) Juliusza Słowackiego, kiedy dusza bohatera, wywołana przez Szamana, pragnie powrócić do ojczyzny.
¹⁶³ Dyplom – tu: dokument stwierdzający pochodzenie szlacheckie.
¹⁶⁴ Wojna wschodnia – wojna rosyjsko-turecka.
¹⁶⁵ Rs – skrót: rubli srebrnych.
¹ Pokój san-stefański – traktat zawarty między Rosją a Turcją dn. 3 marca 1878 r. w San Stefano (pod Konstantynopolem). Turcja, pokonana w wojnie z Rosją (1877–1878), musiała uznać niepodległość swych dotychczasowych państw lenniczych: Rumunii, Serbii i Czarnogórza, przy czym granice tych dwóch ostatnich zostały znacznie rozszerzone. Jednocześnie utworzono rozległe Księstwo Bułgarskie z dostępem do Morza Egejskiego (obejmujące Macedonię). Poza tym Turcja została zmuszona do ustępstw terytorialnych na rzecz Rosji w Azji i do zapłaty wysokiej kontrybucji.
² Wybór nowego papieża – 20 lutego 1878 r., po śmierci Piusa IX, został papieżem kardynał Joachim Pecci jako Leon XIII, znany ze swych wystąpień przeciw ruchowi socjalistycznemu.
³ Szanse europejskiej wojny – zwycięstwa Rosji w wojnie z Turcją, możliwość zajęcia Konstantynopola przez wojska rosyjskie, a potem pokój w San Stefano wywołały silne niezadowolenie Anglii. Z początkiem 1878 r. nastąpiło zaostrzenie konfliktu, grożące wybuchem wojny między Anglią a Rosją.
⁴ Krakowskie Przedmieście – jedna z głównych ulic warszawskich. Prawdopodobnie Prus w wyobraźni swej umieszczał sklep Mincel i Wokulski, tj. stary sklep Wokulskiego, na Krakowskim Przedmieściu nr 9. Dom ten zwany kamienicą Beyera został zupełnie zniszczony w czasie powstania warszawskiego. W 1949 r. zbudowano tam nowy budynek.
⁵ Uzbrojenia Anglii – przedsięwzięte w związku z naprężoną sytuacją polityczną.
⁶ Otto von Bismarck (1815–1898) – kanclerz Rzeszy Niemieckiej, dokonał zjednoczenia Niemiec (1871); zwalczał ruch socjalistyczny; prowadził politykę antypolską.
⁷ Patrice de MacMahon (1808–1893) – marszałek Francji, dowodził wojskami wersalczyków przeciw Komunie Paryskiej, następnie jako prezydent republiki (1873–1879) usiłował przywrócić monarchię.
⁸ Towarzystwo Dobroczynności – Warszawskie Towarzystwo Dobroczynności, instytucja filantropijna, założona w 1814 r.; opiekowała się starcami i chorymi, udzielała zapomóg, utrzymywała ochronki.
⁹ Turecka wojna – wojna rosyjsko–turecka (1877–1878).
¹⁰ Ajent handlowy – przedstawiciel firmy handlowej, sprzedawca.
¹¹ Krwawnik – czerwony kamień półszlachetny.
¹² U Hopfera – dzisiejsza kawiarnia U Hopfera (ul. Krakowskie Przedmieście 54), której nazwa nawiązuje do tradycji Lalki.
¹³ Szkoła Przygotowawcza – kurs wstępny do Szkoły Głównej, otwarty w 1861 r.
¹⁴ Szkoła Główna – wyższa uczelnia, założona w Warszawie w 1862 r., z polskim językiem wykładowym. Kształcili się w niej najwybitniejsi przedstawiciele pozytywizmu polskiego (Prus, Świętochowski, Sienkiewicz, Dygasiński, Chmielowski i in.). W 1869 r. została zamieniona przez władze carskie na uniwersytet z rosyjskim językiem wykładowym.
¹⁵ Akademia Medyczna – właśc. Akademia Medyko-Chirurgiczna; wyższa szkoła w Warszawie, otwarta w 1858 r., od 1862 r. wydział Szkoły Głównej.
¹⁶ Szkoła Sztuk Pięknych – średnia uczelnia artystyczna w Warszawie, istniała w latach 1844–1866.
¹⁷ Konsyliarz – dawniej lekarz.
¹⁸ Gotował wraz z innymi piwo, które do dziś dnia pijemy – mowa o udziale Wokulskiego w powstaniu styczniowym.
¹⁹ Irkuck – miasto we wschodniej Syberii.
²⁰ Dysponent – zastępca kierownika w zakładzie handlowym.
²¹ Piaseczniczka – naczynko do piasku, używane do suszenia świeżego pisma atramentowego.
²² Para mosiężnych lichtarzy do świec łojowych, których już nikt nie palił, i stalowe szczypce, którymi już nikt nie obcinał knotów – w tym czasie do powszechnego użytku weszła lampa naftowa.
²³ Gulden – austriacka moneta srebrna.
²⁴ Rymarz – rzemieślnik wyrabiający akcesoria jeździeckie (przede wszystkim ze skóry).
²⁵ Bagatela – drobnostka.
²⁶ Sakwojaż – walizka (podróżna).
²⁷ Neseserka – mała walizka podróżna.
²⁸ Kantorek – dawna nazwa biurka.
²⁹ Pryncypał – przełożony, osoba najważniejsza w danej instytucji.
³⁰ Flota angielska wpłynęła na Dardanele – w czasie wojny z Rosją Turcja odwołała się do interwencji państw zachodnich. W związku z tym Anglia zażądała od Rosji wstrzymania kroków wojennych. Ze strony Rosji nie było odpowiedzi, dlatego flota angielska przepłynęła Dardanele i zajęła stanowisko naprzeciw Konstantynopola.
³¹ MacMahon z Ducrotem układali w styczniu zamach stanu – August Aleksander Ducrot (1817–1882), generał francuski, monarchista. Brał udział w przygotowaniach do monarchistycznego zamachu stanu, który nie powiódł się, m.in. wskutek niezdecydowanego stanowiska MacMahona. Skompromitowany Ducrot został zdymisjonowany 18 stycznia 1878 r.
³² Bonapartyzm – tu: ideologia i ruch polityczny popierający ród Bonapartych w dążeniach do władzy.
³³ Republika… – po klęsce cesarza Napoleona III, we Francji 3 września 1870 r. została proklamowana republika. Ustrój republikański został ostatecznie wprowadzony konstytucją 1875 r. Skrajna prawica dążyła jednak do przywrócenia monarchii. Poszczególne odłamy monarchistów wysuwały na tron różnych kandydatów, m. in. syna Napoleona III, który przybrał imię Napoleona IV.
³⁴ Leon Gambetta (1838–1882) – polityk francuski; należał do umiarkowanego skrzydła partii republikańskiej; proklamował w 1870 r. republikę.
³⁵ Preferans – gra w karty na trzy osoby.
³⁶ Salopa – watowany płaszcz damski, z peleryną.
³⁷ Dziesięć złotych – do poł. XIX w. mennica w Warszawie wybijała polskie monety; posługiwano się nimi długo, mimo wprowadzenia w Królestwie waluty rosyjskiej, rublowej. 1 zł polski równał się wartości 15 kopiejek, a 10 groszy wartości 5 kopiejek.
³⁸ Napoleon III – Ludwik Napoleon Bonaparte, ur. w 1808 r., bratanek Napoleona I; w grudniu 1848 r. obrany został, głównie głosami chłopstwa, prezydentem republiki; 2 grudnia 1851 r., mając poparcie wojska i wykorzystując osłabienie burżuazji i proletariatu wzajemną walką, dokonał zamachu stanu; rozwiązał Zgromadzenie Ustawodawcze, przedłużył swoje pełnomocnictwo na lat 10 i rozszerzył zakres władzy prezydenta. W rok później, 2 grudnia 1852 r., po przeprowadzeniu plebiscytu ogłosił się cesarzem. Napoleon III działał na rzecz interesów burżuazji. Swoją zaborczą politykę zagraniczną pozorował obroną narodów walczących o wyzwolenie i zjednoczenie polityczne (Włochy, Polska). Zdetronizowany, po klęsce w wojnie francusko-niemieckiej w 1870 r., zmarł na wygnaniu w Anglii w 1873 r.
³⁹ Hiszpanka – w znaczeniu: bródka przycięta spiczasto na sposób hiszpański.
⁴⁰ Chorował na kamień – mowa o kamieniach żółciowych lub nerkowych.
⁴¹ Hugonoci (1836) – opera G. Meyerbeera (1791–1864) często wówczas grywana; hugonoci – protestanci francuscy, kalwini.
⁴² Napoleonidzi – krewni Napoleona i ich potomkowie.
⁴³ Historia konsulatu i cesarstwa – dzieło prawicowego polityka i historyka francuskiego Adolfa Thiersa (1797–1877), które ukazało się w latach 1845–1862.
⁴⁴ Wojna włoska z 1859 r. – wojna Królestwa Sardynii i Francji przeciw Austrii, etap walk o zjednoczenie Włoch.
⁴⁵ Marsz Rakoczego – narodowy marsz węgierski.
⁴⁶ Buduarowy – buduar: elegancki pokój damski.
⁴⁷ Oficjalista – pracownik umysłowy.
⁴⁸ Algierka – rodzaj męskiego ubioru.
⁴⁹ Surdut – wizytowy strój męski.
⁵⁰ Benjamin Disaereli, hrabia Beaconsfield (1804–1881) – polityk angielski, przywódca konserwatystów, premier i kierownik polityki zagranicznej Wielkiej Brytanii.
⁵¹ Klemens Metternich (1773–1859) – dyplomata austriacki, przywódca europejskiej reakcji politycznej po 1815 r., wróg liberalizmu i ruchów narodowowyzwoleńczych.
⁵² Henry Palmerston (1784–1865) – polityk angielski, przywódca liberałów.
⁵³ Napoleonek IV – Eugeniusz Ludwik (1856–1879), syn Napoleona III, od 1870 r. przebywał w Anglii. Po śmierci ojca, w 1874 r. przybrał imię Napoleona IV jako pretendent do tronu cesarskiego.
⁵⁴ Komisja Spraw Wewnętrznych – naczelny organ administracyjny w Królestwie Kongresowym, odpowiadający ministerstwu.
⁵⁵ Faworyty – bokobrody.
⁵⁶ Jeden Napoleon w Egipcie… – obrazy przedstawiały niektóre ważniejsze momenty z życia Napoleona, m.in. wyprawę do Egiptu (1798), zwycięstwo nad Austrią pod Wagram (1809), zwycięstwo nad Austrią i Rosją pod Austerlitz (1805), wyprawę na Moskwę (1812), koronację Napoleona na cesarza (1804).
⁵⁷ Komisja Skarbu – Komisja Finansów i Skarbu; ustanowiona przez konstytucję 1815 r., zniesiona w 1867 r.
⁵⁸ Dunaj – ulica w Warszawie na Starym Mieście (zupełnie zniszczona w czasie powstania warszawskiego).
⁵⁹ Napoleon I umarł w niewoli – w niewoli angielskiej w 1821 r. na wyspie Świętej Heleny.
⁶⁰ Acan – lekceważąco, zamiast „wasz-mość pan”.
⁶¹ Znalazł się Napoleon – mowa o Ludwiku Napoleonie (tj. Napoleonie III), który jako pretendent do tronu francuskiego próbował go dwukrotnie zdobyć przez zamach stanu. Drugi zamach miał miejsce 6 sierpnia 1840 r.
⁶² Druga gwiazda napoleońska… – Rzecki w naiwnym kulcie dla dynastii napoleońskiej i w przekonaniu, że o biegu historii decydują wielcy ludzie, uważa Wiosnę Ludów za rezultat działalności Ludwika Napoleona.
⁶³ Pod Sedanem – w Ardenach, nad Mozą. W czasie wojny francusko-niemieckiej, 2 września 1870 wojska francuskie poniosły tam klęskę, a Napoleon III dostał się do niewoli.
⁶⁴ Podwale – jedna z ulic na Starym Mieście, wychodząca z placu Zamkowego.
⁶⁵ Mincel – wśród mieszkańców Lublina do dziś utrzymuje się wersja, że pierwowzorem Minclów z Lalki byli lubelscy kupcy tegoż nazwiska.
⁶⁶ Nowego Napoleona wsadzili do prochowni – zamach stanu Ludwika Napoleona w 1840 r. nie powiódł się. Ludwik Napoleon został wzięty do niewoli, skazany przez Izbę Parów na dożywotnie więzienie i 7 października 1840 r. osadzony w twierdzy Ham (w północnej Francji). Prochownią nazywano więzienie w Warszawie, które mieściło się w dawnej prochowni przy ulicach Rybaki i Boleść.
⁶⁷ Ratusz mieścił się w przebudowanym pałacu Jabłonowskiego na placu Teatralnym (zniszczony w czasie powstania warszawskiego). W budynku ratusza znajdowały się biura policyjne.
⁶⁸ Łokieć – dawna miara długości, łokieć warszawski – ok. 58 cm.
⁶⁹ Dyscyplina – przyrząd służący do wymierzania kar cielesnych.
⁷⁰ Sarnia noga – rękojeść dyscypliny wykonana z sarniej nogi.
⁷¹ Fizjognomia (a. fizjonomia) – twarz.
⁷² Surowcowy – surowiec: rzemień wyrżnięty ze skóry surowej.
⁷³ Morgen! (niem.) – Dzień dobry!
⁷⁴ Trojak – trzy grosze (pół kopiejki), dawna polska moneta.
⁷⁵ Funt – dawna jednostka wagi, funt warszawski był równy dzisiejszym 405 gramom.
⁷⁶ Tutki – zwinięte torebki papierowe.
⁷⁷ Ćwiknąć (gwar.) – uderzyć.
⁷⁸ Gut Morgen, meine Kinder! Der Kaffee ist schon fertig… (niem.) – Dzień dobry, moje dzieci, kawa jest już gotowa…
⁷⁹ Gut Morgen, meine Mutter! (niem.) – Dzień dobry, moja matko!
⁸⁰ Gut Morgen, Grossmutter! (niem.) – Dzień dobry, babciu!
⁸¹ Lukrecja – wyciąg z korzenia drzewa lukrecjowego o charakterystycznym słodko-mdłym smaku.
⁸² O, du Spitzbub!… (niem.) – O, ty łobuzie!…
⁸³ Buchalteria – księgowość, rachunkowość.
⁸⁴ Jeografia – geografia.
⁸⁵ Fort! fort!… (niem.) – precz! precz!…
⁸⁶ Ucieczka Ludwika Napoleona z więzienia – 25 maja 1846 r. Ludwikowi Napoleonowi udało się uciec z francuskiej twierdzy Ham do Anglii.
⁸⁷ Ogólne niepokoje… – od 1840 r. wzmogła się we wszystkich zaborach działalność spiskowa. Tajne organizacje demokratyczne przygotowywały ogólnopolskie powstanie, wyznaczając termin na 22 lutego 1846 r. Policja pruska i rosyjska wpadły na trop organizacji i przeprowadziły liczne aresztowania, co udaremniło wybuch powstania (poza Krakowskiem). W początkach 1847 r. działalność konspiracyjna została w Królestwie wznowiona. Na wiosnę 1848 r. policja aresztowała niektórych uczestników spisku, a w ciągu dwu następnych lat rozgromiła go zupełnie.
⁸⁸ Andrassy zażądał sześćdziesięciu milionów guldenów – po zawarciu pokoju w San Stefano, w marcu 1878 r., zebrały się w Wiedniu delegacje sejmu austriackiego i parlamentu węgierskiego, od których ówczesny minister spraw zagranicznych, hr. Juliusz Andrassy (1823–1890), zażądał nadzwyczajnych kredytów w wysokości 60 milionów guldenów.
⁸⁹ Zabrać Bośnię i Hercegowinę – obecnie Bośnia i Hercegowina, państwo europejskie ze stolicą w Sarajewie. Po zawarciu pokoju w San Stefano Austria zażądała okupacji Bośni i Hercegowiny, które należały wówczas do Turcji.
⁹⁰ Czy chciałeś, ażebym został tureckim Wallenrodem? – aluzja do bohatera poematu Mickiewicza Konrad Wallenrod (1823). Wokulski zostałby „tureckim Wallenrodem”, gdyby wykorzystując swoje stanowisko dostawcy armii rosyjskiej, działał na jej szkodę w interesach Turcji. Tym ironicznym pytaniem Wokulski podkreśla, że jego działalność nie miała żadnego związku z polityką.
⁹¹ Kundman (z niem.) – stały odbiorca.
⁹² Kurier – „Kurier Warszawski”, gazeta konserwatywnych sfer mieszczańskich i arystokratycznych w Warszawie (wychodziła od 1821 r.).
⁹³ Żywe obrazy – zabawa towarzyska polegająca na zgadywaniu, za jakie postaci historyczne przebrały się osoby uczestniczące w grze.
⁹⁴ Przechodniu nasz, ach! co się z tobą stało? – cytat z wiersza Mickiewicza Do H *** (Wezwanie do Neapolu). Prus przytacza jak zwykle z pamięci; u Mickiewicza: „Pielgrzymie nasz…”.
⁹⁵ Przed piętnastoma – w 1863 r.; aluzja do udziału Wokulskiego w powstaniu styczniowym.
⁹⁶ Aleja Ujazdowska – najpiękniejsza, spacerowa aleja w Warszawie. Zniszczona w czasie powstania warszawskiego, została całkowicie odbudowana (obecnie to Aleje Ujazdowskie).
⁹⁷ Zdarzenia polityczne – zapewne powstanie styczniowe, a następnie represje rządu rosyjskiego oraz reforma uwłaszczeniowa.
⁹⁸ Wiktor Emanuel II (1820–1878) – król Sardynii w latach 1849–1861, po zjednoczeniu Włoch w 1861 r. król włoski.
⁹⁹ Epuzer – kandydat do małżeństwa.
¹⁰⁰ Resursa – źródło pomocy, dochodu. Nazwa związków towarzyskich oraz należących do nich lokali. W Warszawie istniały dwie resursy: wielka, czyli Kupiecka, i Obywatelska.
¹⁰¹ Wist – czteroosobowa gra w karty.
¹⁰² Olimp – najwyższe pasmo górskie w Grecji; w greckiej mitologii siedziba bogów.
¹⁰³ Sztambuch – album, pamiętnik.
¹⁰⁴ Welinowy papier – biały gładki papier, wysokiego gatunku.
¹⁰⁵ Wygalonowani – w liberii obszytej galonami, czyli złotą lub srebrną taśmą.
¹⁰⁶ Obrazy rodzajowe – przedstawiają ludzi jako typy pewnych warstw społecznych wśród codziennych zajęć.
¹⁰⁷ Froter – pracownik zajmujący się woskowaniem i polerowaniem podłóg.
¹⁰⁸ W pocie czoła pracować będziesz – w Starym Testamencie słowa Boga skierowane do Adama po popełnieniu przez niego grzechu pierworodnego.
¹⁰⁹ Wulkan – w mitologii rzymskiej bóg ognia i opiekun kowalstwa.
¹¹⁰ Cyklopowie – w mitologii greckiej demony ognia, jednookie olbrzymy, które sporządzały dla Zeusa pioruny.
¹¹¹ Zygmunt – mowa o Zygmuncie Krasińskim.
¹¹² Okopy Św. Trójcy – dawna warownia przy ujściu Zbrucza do Dniestru, pod Kamieńcem Podolskim. W Nie-Boskiej komedii (1835) Krasiński przedstawił Okopy Św. Trójcy jako ostatnią twierdzę, gdzie broni się arystokracja.
¹¹³ Marszałek – tu przedstawiciel szlachty z całej guberni prowadzący zarazem księgi rodowodowe szlachty.
¹¹⁴ Posąg Apollina – Apollo: w greckiej mitologii starożytnej bóg słońca i sztuk pięknych, zwykle przedstawiany w sztuce jako idealnie piękny młodzieniec.
¹¹⁵ Legia honorowa – najwyższy order francuski ustanowiony przez Napoleona w 1802 r.
¹¹⁶ Dystylator – tu: fabrykant wódek (dziś: destylator).
¹¹⁷ Deputacja – poselstwo.
¹¹⁸ hrabia Chambord (1820–1883) – potomek rodu Bourbonów, wnuk Karola X, pretendent do tronu francuskiego, znany pod imieniem Henryka V.
¹¹⁹ Cher cousin (fr.) – drogi kuzynie.
¹²⁰ Adonis – w mit. gr. piękny młodzieniec, kochanek bogini Afrodyty.
¹²¹ Idiosynkrazja – wstręt do pewnych przedmiotów, pokarmów, osób.
¹²² Adieu (fr.) – Do widzenia.
¹²³ Zola Emil (1840–1902) – znakomity powieściopisarz francuski, twórca naturalizmu w literaturze.
¹²⁴ Une page d’amour (fr.) – Kartka miłości, powieść Zoli, wówczas nowość wydawnicza. W dalszym ciągu Prus wspomina o bohaterce powieści Helenie Grandjean, w której kocha się pan Rambaud.
¹²⁵ Zwłóczyć – dziś: zwlekać; ociągać się.
¹²⁶ Tamburek – bębenek, na którym naciąga się materiał do haftowania.
¹²⁷ Nawłóczyć – dziś: nawlekać.
¹²⁸ Le Moniteur de la Mode (fr.) – monitor mody: tytuł żurnala mód paryskich (monitor: doradca, nauczyciel).
¹²⁹ Acte de resignation (fr.) – akt poddania się woli bożej.
¹³⁰ Que votre nom soit beni à jamais… (fr.) – „Niech imię Twoje będzie błogosławione na wieki, mimo że chciałeś mnie doświadczyć przez to cierpienie”.
¹³¹ …et d’attendre en paix votre divin secours… (fr.) – „…i oczekiwać w pokoju Twej boskiej pomocy”.
¹³² Subiekcja – kłopot.
¹³³ Jatagan – wschodnia broń sieczna między nożem a szablą.
¹³⁴ Koteria – grupa osób popierająca się wzajemnie, ze szkodą dla ogółu.
¹³⁵ Przy możliwych wyborach do rady miejskiej – miasta w Królestwie, poza krótkim okresem rządów Wielopolskiego, nie posiadały samorządu.
¹³⁶ Hozer – właściwie: Hoser; założona przez Piotra Hosera ok. 1848 r. znana firma ogrodnicza Braci Hoser zajmowała się hodowlą i sprzedażą drzew owocowych, ozdobnych oraz kwiatów.
¹³⁷ Organ – dziś: organy.
¹³⁸ Pikieta – gra w karty na dwie osoby.
¹³⁹ Wojna bułgarska – wojna ta została wypowiedziana Turcji przez Rosję pod pretekstem obrony Bułgarów i toczyła się głównie na terenie Bułgarii; stąd określenie „bułgarska”.
¹⁴⁰ Komu wiele dano, od tego wiele żądać będą – cytat z Ewangelii św. Łukasza (Łk 12,48).
¹⁴¹ Kwirynał – jedno z siedmiu wzgórz rzymskich; od 1870 r. nazwa siedziby królów włoskich.
¹⁴² Składowe – opłata za przechowanie towaru na składzie.
¹⁴³ Ogród aklimatyzacyjny – tu: ogród zoologiczny, ogród dla zwierząt egzotycznych.
¹⁴⁴ Nowy, jeszcze niewykończony sklep… – nowy sklep Wokulskiego umieścił Prus na Krakowskim Przedmieściu pod nr 7 (tzw. „dom Grodzickiego”). Dom ten, wypalony w 1944 r., obecnie został odbudowany.
¹⁴⁵ Heliotrop – krzew o silnie pachnących kwiatach.
¹⁴⁶ Perfumy Atkinsona – angielskie perfumy.
¹⁴⁷ Wpływ magnetyczny – dziś powiedzielibyśmy: hipnotyczny. W wieku XIX uważano hipnozę za zjawisko analogiczne do magnetyzmu fizycznego i nazywano je również magnetyzmem.
¹⁴⁸ Parias – członek najniższej kasty w Indiach.
¹⁴⁹ Wystawa w Paryżu – 1 maja 1878 r. została otwarta w Paryżu wielka wystawa powszechna, która pociągnęła za sobą duży napływ obcokrajowców. Zwiedziło ją około dwustu tysięcy cudzoziemców, w tym blisko dwa tysiące Polaków.
¹⁵⁰ Konkiety – podboje.
¹⁵¹ Szolc – firma galanteryjna w Warszawie.
¹⁵² Meches – pogardliwa nazwa przechrzty – osoby, która zmieniła wyznanie, używana przez Żydów ortodoksyjnych.
¹⁵³ Infamis (łac.) – człowiek bez czci, niegodziwy.
¹⁵⁴ Między Kopernikiem i Zygmuntem… – tj. wzdłuż całego Krakowskiego Przedmieścia: pomnik Kopernika wzniesiony został w 1830 r. według modelu słynnego duńskiego rzeźbiarza Bertolda Thorwaldsena (1770–1844). Zygmunt: znana kolumna z posągiem króla Zygmunta III Wazy (1587–1632), wzniesiona w 1644 r. przez jego syna Władysława IV na Placu Zamkowym.
¹⁵⁵ Mijają ludzkie pokolenia… – ten i następne wierszowane cytaty w rozdziale pochodzą z poematu Włodzimierza Zagórskiego (1834–1902) Król Salomon dedykowanego Bolesławowi Prusowi.
¹⁵⁶ …w kwestii bulwarów nad Wisłą – sprawa budowy bulwarów nad Wisłą była wtedy rzeczywiście aktualna. Kurier Warszawski z 2 kwietnia 1879 r. donosi o powstaniu towarzystwa polsko-francuskiego, które zamierza wybudować te bulwary kosztem 25 milionów rubli. Projekt jednak nie został urzeczywistniony.
¹⁵⁷ Ulice: Karowa, Dobra, Garbarska, Topiel, Radna, Browarna, Tamka – ulice Powiśla – dzielnicy Warszawy między Krakowskim Przedmieściem a Wisłą, zamieszkiwanej przez biedotę.
¹⁵⁸ Nowy Zjazd biegł od Placu Zamkowego do żelaznego mostu na Wiśle i tworzył rodzaj wiaduktu na arkadach, w połączeniu z nasypem ziemnym (wiadukt Pancera). Nowy Zjazd był bardzo ruchliwym punktem Warszawy ze względu na most łączący Warszawę z Pragą. Obecnie w tym miejscu przechodzi Trasa W-Z i Most Śląsko-Dąbrowski.
¹⁵⁹ Jan Czerski (1845–1892) – przyrodnik i geolog, zesłany w 1863 r. na Syberię, badał tam faunę i pokłady węgla.
¹⁶⁰ Aleksander Czekanowski (1830–1876) – geograf i geolog, zesłany w 1863 r. na Syberię.
¹⁶¹ Benedykt Dybowski (1833–1930) – uczony polski, zesłany w 1864 r. na Syberię, badał tamtejszą przyrodę, antropologię i języki ludów syberyjskich.
¹⁶² Słychać szelest duchów wracających ku zachodowi – prawdopodobnie reminiscencja epizodu w Anhellim (1838) Juliusza Słowackiego, kiedy dusza bohatera, wywołana przez Szamana, pragnie powrócić do ojczyzny.
¹⁶³ Dyplom – tu: dokument stwierdzający pochodzenie szlacheckie.
¹⁶⁴ Wojna wschodnia – wojna rosyjsko-turecka.
¹⁶⁵ Rs – skrót: rubli srebrnych.
więcej..
