Magowie Bogów - ebook

WPROWADZENIE
PIASEK

Dom zbudowany na piasku zawsze będzie groził zawaleniem.

Coraz więcej dowodów wskazuje, że choć sama konstrukcja jest solidna, gmach naszej przeszłości wzniesiony przez archeologów i historyków stoi na wadliwych i niebezpiecznie niestabilnych fundamentach. Katastrofa na skalę globalnej zagłady nawiedziła Ziemię między 12 800 a 11 600 lat temu. Wydarzenie to miało konsekwencje o światowym zasięgu i wywarło potężny wpływ na ludzkość. Ponieważ dowody naukowe na to, że rzeczywiście ono wystąpiło, zostały znalezione dopiero w 2007 roku, i ponieważ jeszcze nie wszyscy historycy i archeolodzy uwzględnili wnioski, jakie z nich wynikają, musimy brać pod uwagę możliwość, że wszystko, czego nas uczono o początkach naszej cywilizacji, jest nieprawdą.

Przede wszystkim musimy przyjąć jako rozsądną hipotezę, że znane na całym świecie mity o złotym wieku zakończonym przez potop i ogień mówią prawdę i że w ciągu tych 1200 tragicznych lat między 12 800 a 11 600 lat temu został wymazany cały rozdział w dziejach ludzkości – rozdział zapisany nie przez prymitywnych łowców i zbieraczy, lecz przez wysoko rozwiniętą cywilizację.

Czy ta cywilizacja – jeżeli rzeczywiście istniała – pozostawiła jakieś ślady, które moglibyśmy dzisiaj zidentyfikować mimo upływu czasu? A jeśli tak, to czy jej zagłada ma dla nas jakiekolwiek znaczenie?

Ta książka stanowi próbę znalezienia odpowiedzi na te pytania.I. ANOMALIE

Il. 1. Położenie Göbekli Tepe na Bliskim Wschodzie.

1. „TO WSZYSTKO JEST BARDZO TAJEMNICZE…”

Göbekli Tepe jest najstarszym na całym świecie dziełem monumentalnej architektury, jakie zostało dotychczas odkryte, a w każdym razie najstarszym uznanym za takie przez archeologów.

I jest potężne.

Niesamowite, wspaniałe, tajemnicze, oszałamiające – te przymiotniki, niestety, nie wyrażają wszystkiego. Od kilku godzin spacerowałem po tym stanowisku wraz z człowiekiem, który je odkopał – profesorem Klausem Schmidtem – i miałem zamęt głowie.

– Jakie to uczucie – spytałem go – być odkrywcą świątyni, która zmusza do napisania historii od nowa?

Schmidt, rumiany niemiecki archeolog o potężnej piersi i siwej brodzie, nosi wypłowiałe dżinsy, niebieską dżinsową koszulę z plamą od błota na rękawie i stare sandały na bosych, brudnych stopach. Jest wrzesień 2013 roku, trzy miesiące przed jego sześćdziesiątymi urodzinami. Żaden z nas jeszcze o tym nie wie, ale za niecały rok nie będzie go już wśród żywych.

Zastanawiając się nad moim pytaniem, ociera pot z czoła. Jest jeszcze wcześnie, ale tutaj, w południowo-wschodniej Anatolii, na niebie nie ma ani jednej chmury i góry Taurusu, wśród których stoimy, są gorące jak piec. Nie ma wiatru, powietrze jest zupełnie nieruchome i nigdzie nie da się znaleźć cienia. W 2014 roku zostanie zbudowane zadaszenie chroniące stanowisko, ale w 2013 roku były tylko jego fundamenty i stoimy w pełnym słońcu, na prowizorycznym drewnianym chodniku. Pod nami znajduje się seria na wpół podziemnych, mniej więcej kolistych, otoczonych murami struktur i tuzin wielkich, megalitycznych filarów o kształcie litery T, które wydobył na światło dzienne Schmidt i jego koledzy z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego. Zanim rozpoczęli prace, to miejsce było niepozornym zaokrąglonym wzgórzem – nazwa Göbekli Tepe znaczy „Wzgórze Pępka”1, czasem jest też tłumaczona jako „Brzuchate Wzgórze”² – ale w wyniku wykopalisk większa część jego oryginalnego profilu została usunięta.

– Oczywiście nie możemy powiedzieć, że Göbekli Tepe to świątynia w ścisłym znaczeniu – odpowiada w końcu Schmidt, starannie dobierając słowa. – Nazwijmy je sanktuarium na pagórku. I nie twierdzę, że wymaga pisania na nowo historii. Powiedziałbym raczej, że dodaje nowy rozdział do już napisanej historii. Sądziliśmy, że przejście od myśliwych i zbieraczy do rolników było powolnym, stopniowym procesem, ale teraz zdaliśmy sobie sprawę, że był to okres, w którym powstawały niesamowite monumenty, jakich się nie spodziewaliśmy³.

Il. 2. Centralna grupa odkrytych okręgów – A, B, C i D – w Göbekli Tepe. Wszystkie filary zostały dla ułatwienia ponumerowane przez zespół Niemieckiego Instytutu Archeologicznego.

– I nie tylko monumenty – podpowiadam. – Początkowo miejscowa ludność zajmowała się łowiectwem i zbieractwem i nie ma żadnych śladów rolnictwa.

– Nie – przyznaje Schmidt. – Żadnych.

Szerokim gestem wskazuje na kręgi filarów.

– Ale ludzie, którzy przybyli do Göbekli Tepe i którzy wykonali całą tę pracę, wynaleźli rolnictwo! A więc istnieje związek między tym, co zdarzyło się tutaj, a późniejszym pojawieniem się neolitycznych społeczności zależnych od rolnictwa.

Zastrzygłem uszami na dźwięk słowa „wynaleźli”. Chciałem mieć pewność, że wszystko prawidłowo zrozumiałem.

– A więc twierdzi pan wręcz, że ludzie, którzy zbudowali Göbekli Tepe, wynaleźli rolnictwo?

– Tak, tak.

– Powie pan coś więcej?

– Ponieważ właśnie w tym regionie znaleziono pierwsze świadectwa udomowienia, zarówno zwierząt, jak i roślin. To stało się w tej okolicy. To byli ci sami ludzie.

– A więc pana zdaniem to były pierwsze, najstarsze uprawy na świecie?

– Pierwsze na świecie. Tak.

Wyczuwam, że Schmidta zaczyna niecierpliwić to, że drążę ten temat, ale ja mam swoje powody. Odkopany do tej pory obszar Göbekli Tepe liczy prawie 12 000 lat, co znaczy, że jest (według ortodoksyjnej chronologii) ponad 6000 lat starszy od innych megalitycznych stanowisk – takich jak Ġgantija i Mnajdra na Malcie, Stonehenge i Avebury w Anglii czy piramidy w Gizie w Egipcie. A jednak wszystkie te stanowiska należą do tej fazy rozwoju ludzkiej cywilizacji, którą archeolodzy nazywają neolitem (epoką kamienia), kiedy rolnictwo i organizacja społeczeństwa według hierarchicznych struktur były już dość zaawansowane, co umożliwiło pojawienie się wykwalifikowanych specjalistów, którzy nie musieli sami produkować żywności, ponieważ mogli się utrzymać z nadwyżek wytwarzanych przez rolników. Göbekli Tepe natomiast należy do schyłku górnego paleolitu, starszej epoki kamienia, kiedy nasi przodkowie byli łowcami i zbieraczami, koczownikami żyjącymi w małych, mobilnych grupach, a wszelkie zadania, wymagające długoterminowego planowania, złożonego podziału pracy i umiejętności zarządzania, były poza ich zasięgiem.

Schmidt i ja staliśmy w takim miejscu chodnika, z którego widać było okręgi C i D, a z moich wcześniejszych poszukiwań wiedziałem, że właśnie tu na jednym z filarów jest wyrzeźbiony zagadkowy wizerunek. Zamierzałem poprosić archeologa, by pozwolił mi zejść do Okręgu D i obejrzeć dokładniej ten relief, ale najpierw chciałem poznać jego opinię na temat początków rolnictwa i związków z megalityczną architekturą. W Okręgu C, największym z czterech głównych dotychczas odkopanych zagłębień, dominują dwa wielkie centralne filary, oba złamane. Pierwotnie miały ponad 6 metrów wysokości i ważyły około 20 ton. W mur wokół nich wbudowano tuzin kolejnych filarów. Są nieco mniejsze, ale i tak imponujące. To samo dotyczy Okręgu D – również tutaj pierścień mniejszych filarów otacza dwa potężne centralne, w tym przypadku oba nienaruszone. Ich szczyty w kształcie litery T, nieco nachylone do przodu, nie mają żadnej dekoracji, jednak w jakiś niesamowity sposób przypominają gigantyczne ludzkie głowy – to wrażenie pogłębiają delikatne zarysy zgiętych w łokciach rąk wyobrażonych na bokach filarów i zakończonych starannie wyrzeźbionymi ludzkimi dłońmi.

– To wszystko – mówię – megality, ogólna koncepcja i plan stanowiska, szczerze mówiąc, sprawia wrażenie projektu równie wielkiego, jak Stonehenge w Anglii, a jednak Stonehenge jest znacznie młodsze. Więc jak to, co znaleźliście w Göbekli Tepe, pasuje do waszego wyobrażenia społeczności myśliwych i zbieraczy?

– Było znacznie bardziej zorganizowane, niż przypuszczaliśmy – przyznaje Schmidt. – Widzimy tu myśliwych i zbieraczy, którzy najwyraźniej stosowali już podział pracy, ponieważ tworzenie megalitów to specjalistyczna praca, nie dla każdego. Ci ludzie byli w stanie transportować ciężkie kamienne bloki i ustawiać je, co znaczy, że musieli mieć jakąś wiedzę inżynieryjną, jakiej również nie oczekiwaliśmy po myśliwych i zbieraczach. To naprawdę jest pierwsza architektura, i to architektura o monumentalnej skali.

– Więc jeśli dobrze rozumiem, profesorze Schmidt, mówi pan, że stoimy w miejscu, gdzie została wynaleziona i monumentalna architektura, i rolnictwo.

– Tak, to prawda.

– A jednak nie widzi pan w tym nic rewolucyjnego? Uważa pan to za proces, który można wpasować w istniejące ramy historii?

– Tak. W istniejącą historię. Ale ten proces jest znacznie bardziej fascynujący, niż się spodziewaliśmy. Zwłaszcza że to, co mamy w Göbekli Tepe, należy raczej do świata myśliwych i zbieraczy niż do społeczności rolników. To był schyłek okresu łowiecko-zbierackiego, ale jeszcze nie początki neolitu.

– A więc to jest okres przejściowy. Moment zmiany. A może coś więcej? Na podstawie naszej rozmowy i tego, co pokazał mi pan na stanowisku dziś rano, odnoszę wrażenie, że Göbekli Tepe było czymś w rodzaju prehistorycznego think-tanku albo ośrodka innowacji, być może kontrolowanego przez osiadłą tu elitę. Czy zgadza się pan z tym?

– Tak, tak. To było miejsce, gdzie ludzie się spotykali. Tutaj się gromadzili, i to była niewątpliwie platforma służąca rozpowszechnianiu wiedzy i innowacji.

– Włączając w to umiejętność obróbki kamienia na wielką skalę i znajomość rolnictwa. Czy nazwałby pan ludzi, którzy kontrolowali to miejsce i rozpowszechniali idee, kimś w rodzaju kapłanów?

– Kimkolwiek byli, niewątpliwie nie praktykowali prostego szamanizmu. Tworzyli raczej coś jakby instytucję. A więc tak, byli na prostej drodze do stania się kapłanami.

– A skoro Göbekli Tepe było używane nieprzerwanie przez ponad 1000 lat, czy to by oznaczało, że jedna kultura ze swoimi instytucjami, z tymi samymi ideami i warstwą kapłańską zarządzała tym miejscem przez cały ten czas?

– Tak. Ale, co dziwne, z biegiem czasu daje się zauważyć wyraźne oznaki upadku. Naprawdę monumentalne struktury znajdują się w starszych warstwach; w późniejszych konstrukcje są mniejsze i zauważalnie gorszej jakości.

– A więc najstarsze jest najlepsze?

– Tak, najstarsze jest najlepsze.

– I nie uważa pan, że to zastanawiające?

Klaus Schmidt wygląda na niemal skruszonego.

– Cóż, mamy nadzieję, że w końcu odkryjemy jeszcze starsze warstwy i zobaczymy skromne początki, których się spodziewamy, ale jeszcze nie znaleźliśmy. Potem nastąpiła faza monumentalna i w końcu upadek.

Przychodzi mi do głowy, że kluczowym słowem w tym, co powiedział profesor, jest „nadzieja”. Przywykliśmy do tego, że najpierw jest coś prostego i skromnego, co potem się rozwija – ewoluuje – i staje coraz bardziej skomplikowane i wyrafinowane. Dlatego spodziewamy się znajdować świadectwa takiego rozwoju na stanowiskach archeologicznych. Przypadki takie jak Göbekli Tepe, które jest doskonałe na początku, a potem ulega powolnej degeneracji, aż staje się cieniem samego siebie, zaburzają nasze starannie budowane wyobrażenie tego, jak powinny ewoluować, rozwijać się i dojrzewać cywilizacje.

To nawet nie sam proces degeneracji budzi nasz sprzeciw. Wiemy, że cywilizacje przeżywają okresy upadku. Spójrzmy choćby na cesarstwo rzymskie czy imperium brytyjskie.

Nie, problemem w Göbekli Tepe jest nagłe, niespodziewane pojawienie się – niczym Ateny wyskakującej w pełnym rynsztunku z głowy Zeusa – cywilizacji tak zaawansowanej, że już w chwili swoich narodzin „wynajduje” rolnictwo i monumentalną architekturę.

Archeologia nie potrafi tego wyjaśnić, tak samo, jak nie potrafi wyjaśnić, dlaczego najwcześniejsze zabytki, dzieła sztuki, rzeźby, hieroglify, matematyka, medycyna, astronomia i architektura starożytnego Egiptu są doskonałe od samego początku, bez żadnych śladów ewolucji od rzeczy prostych do skomplikowanych. Równie dobrze możemy zapytać o Göbekli Tepe tak, jak mój przyjaciel John Anthony West pytał o starożytny Egipt:

Jak może powstać cywilizacja od razu w pełni rozwinięta? Spójrzmy na samochód z lat pięćdziesiątych i porównajmy go ze współczesnym. Nie sposób nie zauważyć procesu „rozwoju”. Ale w Egipcie nie ma niczego podobnego. Wszystko jest na miejscu od samego początku.

Rozwiązanie tej zagadki jest oczywiste, ale odpychające dla dominującego nurtu współczesnego myślenia, dlatego rzadko brane pod uwagę. Egipska cywilizacja nie była wynikiem rozwoju, lecz spadkiem⁴.

Czy tak samo mogło być i w Göbekli Tepe? Klaus Schmidt nie ma czasu na myślenie o zaginionej cywilizacji, która była przodkiem wszystkich późniejszych, więc kiedy naciskam, powtarza, że większa część Göbekli Tepe nie jest jeszcze przebadana.

– Jak już powiedziałem – wycedził – przypuszczam, że kiedy dotrzemy do wcześniejszych warstw, znajdziemy świadectwa ewolucji.

Być może ma rację. Jedną z niesamowitych rzeczy w Göbekli Tepe, które było badane nieprzerwanie już od 18 lat, kiedy Klaus Schmidt oprowadzał mnie po stanowisku w 2013 roku, jest to, że tak wiele jest jeszcze pod ziemią.

Ale jak wiele?

– Trudno orzec – mówi Schmidt. – Prowadziliśmy badania geofizyczne, przy użyciu georadaru, i mogliśmy się przekonać, że co najmniej 16 dużych okręgów czeka wciąż na odkopanie.

– Duże okręgi? – pytam. – Takie jak ten? – Wskazuję potężne megality Okręgu D.

– Tak, takie jak ten. I jest ich co najmniej szesnaście. Na niektórych obszarach badania geofizyczne nie dały pewnych wyników i nie widzimy, co jest pod ziemią, ale przypuszczamy, że jest ich znacznie więcej niż 16. Może okaże się, że jest ich dwukrotnie więcej. A może nawet 50.

– Pięćdziesiąt!

– Tak. Pięćdziesiąt dużych okręgów, każdy z 14 lub więcej filarami. Ale nie jest naszym celem odkopanie wszystkiego. Tylko niewielkiej części, bo wykopaliska niszczą. Chcemy zachować większą część stanowiska w stanie nienaruszonym.

Głowa puchnie od rozmyślań o skali przedsięwzięcia, na jakie zdobyli się starożytni w Göbekli Tepe. Już odkopane kręgi megalitycznych filarów są o co najmniej 6000 lat starsze od wszystkich innych znanych megalitycznych struktur na świecie, ale to nie wszystko – teraz uświadamiam sobie, że Göbekli Tepe jest ogromne; zajmuje obszar, który może się okazać nawet trzydziestokrotnie większy niż tak duże stanowisko, jak na przykład Stonehenge.

Innymi słowy, jest to coś niezmiernie, niewytłumaczalnie starego, o ogromnej skali i nieznanym przeznaczeniu – w dodatku z coś, co pojawiło się jakby znikąd, bez żadnych śladów przygotowań i rozwoju, spowite tajemnicą.

Okręgi gigantów

Przywykłem już, że archeolodzy spluwają przez ramię i udają, że mnie nie widzą, kiedy pojawiam się na ich wykopaliskach. Ale profesor Schmidt jest inny, co podnosi na duchu. Choć doskonale wie, kim jestem, pozwolił nam zejść do Okręgu D i dokładnie go obejrzeć. Wszystkie cztery odkopane dotychczas okręgi w Göbekli Tepe są niedostępne dla zwiedzających i pilnowane przez czujnych strażników, ale na jednym z filarów Okręgu D znajduje się wizerunek, który muszę obejrzeć znacznie dokładniej, niż to możliwe z chodnika. Prawdę mówiąc, z chodnika w ogóle go nie widać, więc życzliwość Schmidta będzie bardzo mile widziana.

Il. 3. Układ filarów w Okręgu D Göbekli Tepe. Najbardziej interesujący jest Filar 43.

Schodzimy do okręgu po desce, która prowadzi do nieusuniętej jeszcze, wysokiej na 2 metry ściany z gruzu i ziemi między dwoma centralnymi filarami – wschodnim i zachodnim. Te kolosalne filary – wykute z lokalnego, bardzo twardego krystalicznego wapienia i dokładnie wypolerowane – połyskują złociście w słońcu. Wiem od profesora Schmidta, że mają około 5,5 metra wysokości i każdy z nich waży ponad 15 ton⁵. Schodząc na dno wykopu, zauważam, że stoją na kamiennych cokołach o wysokości około 20 centymetrów, wykutych wprost w skalnym podłożu. Wzdłuż przedniej krawędzi cokołu pod wschodnim filarem wyrzeźbiono w wypukłym reliefie siedem przykucniętych ptaków wyglądających na nieloty, bez zaznaczonych skrzydeł.

Centralne filary, których lekko nachylone „głowy” podkreślają ich antropomorficzny wygląd, górują nade mną niczym dwójka bliźniaczych gigantów. Wprawdzie nie one są moim głównym celem, ale korzystam z okazji, żeby dokładniej się im przyjrzeć.

Ich frontalne strony, przedstawiające piersi i brzuchy, są dość smukłe – mają zaledwie około 20 centymetrów szerokości, natomiast boki mierzą nieco ponad metr. Obie figury, co zauważyłem już z chodnika, mają na bokach wyrzeźbione we wgłębnym reliefie ręce, zgięte w łokciach i zakończone dłońmi o długich, szczupłych palcach. Palce te zaginają się na front filarów i niemal spotykają na ich „brzuchach”.

Powyżej dłoni znajdują się linie sugerujące rozchylone poły szaty. Tuż poniżej dłoni każda z figur ma szeroki pas – również oddany w reliefie – z ozdobną klamrą. W obu przypadkach z klamry zwiesza się coś, co wygląda jak część zwierzęcej skóry – zdaniem Schmidta tylne łapy i ogon lisa⁶ – zasłaniająca okolice genitaliów.

Obie figury noszą też naszyjniki. Naszyjnik wschodniej figury jest ozdobiony motywem półksiężyca i dysku, a zachodniej – byczą głową.

Ponadto oba filary zostały umieszczone na piedestałach w dokładnie ten sam dziwny sposób – nie solidnie zamocowane, lecz ustawione chwiejnie w gniazdach o głębokości zaledwie 10 centymetrów. Klaus Schmidt i jego zespół wsparli je drewnianymi podporami, a wyobrażam sobie, że musiały być podobnie podparte w pozycji pionowej również w starożytności – chyba że nad całym okręgiem znajdowała się jakaś rama, w której były umocowane głowy figur. Ponieważ budowniczowie Göbekli Tepe byli najwyraźniej mistrzami w obróbce, transporcie i ustawianiu wielkich megalitów, wydaje się dziwne, że nie wycięli głębszych gniazd, w których filary trzymałyby się pewnie. Musiało to mieć jakiś cel, ale nie umiem go odgadnąć.

Dwa centralne filary łączy wiele podobieństw, ale są też różnice. Na przykład na wschodnim filarze znajduje się niemal naturalnej wielkości wizerunek lisa wyrzeźbiony w wypukłym reliefie na prawym boku, tak że wydaje się on wyskakiwać ze zgięcia łokcia. O ile pas zachodniego filaru nie ma żadnej dekoracji poza klamrą, pas wschodniego jest ozdobiony intrygującym motywem zawierającym między innymi szereg glifów przypominających łacińskie litery C i H. Oglądając je, myślę o tym, że pewnie nigdy nie dowiemy się, co te symbole oznaczały dla ludzi z Göbekli Tepe, od których dzieli nas ogromny dystans ponad 11 000 lat. Nie mamy podstaw przypuszczać, że używali jakiegokolwiek rodzaju pisma – a tym bardziej alfabetu, jaki znamy dzisiaj. A jednak wygląd i układ tych piktogramów ma w sobie coś dziwnie nowoczesnego i celowego; odnoszę nieodparte wrażenie, że są czymś więcej niż tylko dekoracją. Nie znamy z czasów górnego paleolitu niczego podobnego do nich, podobnie jak figur zwierząt i ptaków. W tak wczesnej epoce połączenie megalitów i wyrafinowanych rzeźb jest absolutnie unikatowe i bezprecedensowe.

Następnie zabieram się do badania tuzina pozostałych filarów stojących wokół Okręgu D; tworzą one raczej elipsę niż regularne koło, mierzącą 20 metrów w linii wschód–zachód i 14 metrów z północy na południe. Filary na obwodzie są mniej więcej o połowę niższe od centralnych i większość z nich nie stoi samodzielnie, lecz są wbudowane w mur. Większość, choć nie wszystkie, ma kształt litery T i jest bogato dekorowana wizerunkami ptaków, owadów i zwierząt, jakby ładunek arki Noego został utrwalony w kamieniu: lisy, gazele, dziki, wiele gatunków ptaków, wśród nich kilka żurawi z wężami przy stopach, węże pojedynczo i w grupach, pająk, dziki osioł, dzikie bydło, lew z ogonem zagiętym nad grzbietem i wiele innych.

Aby jak najlepiej wykorzystać zezwolenie, które dostałem, nie spieszyłem się, lecz w końcu, w północno-zachodniej części okręgu doszedłem do filaru, który szczególnie chciałem zobaczyć. Schmidt i jego ludzie dla ułatwienia ponumerowali wszystkie filary w Göbekli Tepe i ten filar otrzymał numer 43. Z moich wcześniejszych badań wiedziałem, że jego bazę zdobi duży wizerunek skorpiona; niektórzy sugerowali, że może to być przedstawienie zodiakalnej konstelacji, którą dzisiaj nazywamy Skorpionem⁷. Jednak ku mojemu rozczarowaniu wizerunek ten nie był już widoczny. Archeolodzy przysypali go, jak twierdzi Schmidt – dla ochrony przed uszkodzeniem. Powiedziałem mu, że interesują mnie możliwe astronomiczne konotacje tego przedstawienia, ale Schmidt fuknął lekceważąco:

– Tu nie ma żadnych astronomicznych przedstawień; konstelacje zodiaku nie były znane aż do czasów babilońskich, 9000 lat po Göbekli Tepe.

I kategorycznie zabronił mi usunięcia zasypu.

Już miałem wdać się z nim w dyskusję – mamy przekonujące dowody na to, że zodiak został skodyfikowany na długo przed Göbekli Tepe⁸ – kiedy zauważyłem na tym samym filarze grupę innych figur, które nie zostały przysypane. Wśród nich rzucało się w oczy wyobrażenie sępa z rozłożonymi na podobieństwo ludzkich ramion skrzydłami; nad jednym ze skrzydeł znajduje się wypukły dysk, jakby podtrzymywany lub unoszony przez sępa. Inną ludzką cechą, zupełnie nieprzypominającą żadnego innego okazu tego ptaka, jaki miałem okazję widzieć, jest to, że ma zgięte do przodu kolana i dziwnie wydłużone, płaskie stopy – trochę jak wizerunki Pingwina ze starych komiksów o Batmanie. Innymi słowy, jest to teriantrop (od greckiego _therion_, co znaczy „zwierzę” i _anthropos_, czyli „człowiek”), hybrydowe stworzenie – po części człowiek, po części sęp⁹.

Il. 4. Filar 43 w Okręgu D. Dolna część filaru była przysypana w czasie mojej wizyty, tutaj jej dekoracja została odtworzona na podstawie wcześniejszych fotografii (por. pierwsza wkładka z kolorowymi zdjęciami).

Powyżej znajdują się kolejne piktogramy przypominające literę H, ustawione w rzędzie pomiędzy seriami symboli o kształcie litery V, na przemian prostymi i odwróconymi. Również to sprawia wrażenie jakiegoś przesłania, jakiegoś komunikatu, którego znaczenia nie potrafimy zinterpretować. I wreszcie na szczycie filaru widać coś, co wygląda jak trzy wielkie torby na zakupy – a w każdym razie prostokątne pojemniki z półokrągłymi uchwytami. Między nimi, przed każdym z uchwytów: wyrzeźbiono trzy figury po lewej stronie ptak z długimi, podobnymi do ludzkich nogami – niemal na pewno kolejny teriantrop, czworonóg z ogonem wygiętym do przodu nad grzbietem i salamandra.

Całe to przedstawienie ma w sobie coś niepokojąco znajomego i jestem pewien, że już to – albo coś uderzająco podobnego – gdzieś wcześniej widziałem. Problem tylko w tym, że nie mogę sobie przypomnieć, gdzie ani co! Poprosiłem Santhę o kilka dokładnych zdjęć filaru, a kiedy skończyła, Schmidt zaproponował, żebyśmy poszli z nim na inną część stanowiska, kilkaset metrów na północny zachód, po drugiej stronie grzbietu, gdzie wraz ze swoją ekipą prowadził intensywne wykopaliska. To tylko jeden z dziesiątków okręgów z wielkimi filarami, które zidentyfikowali, używając georadaru, i pierwszy, jaki badali.

Paradygmaty

Po drodze zapytałem profesora, kiedy i w jakich okolicznościach związał się z Göbekli Tepe. Jak na ironię – biorąc pod uwagę jego zdecydowane poglądy na temat ewolucji architektury – okazało się, że przyczyną było to, że inni archeolodzy również mieli zdecydowane poglądy na ten sam temat! W 1964 roku połączona ekipa uniwersytetów w Chicago i Stambule odwiedziła tę okolicę w poszukiwaniu stanowisk z epoki kamienia. Kiedy jednak zobaczyli wystający z ziemi szczyt filaru o kształcie litery T i fragmenty innych wapiennych filarów znajdowane przez miejscowych rolników, doszli do wniosku, że Göbekli Tepe nie mieści się w sferze ich zainteresowań i przenieśli się w inne miejsce.

Dlaczego?

Amerykańsko-turecki zespół uznał, że filary są zbyt dobrze wykonane, zbyt wyrafinowane, by mogły być dziełem myśliwych i zbieraczy z epoki kamienia. Ich zdaniem, mimo znajdowanych wraz z wapiennymi fragmentami krzemiennych narzędzi, Göbekli Tepe było tylko średniowiecznym cmentarzem, bez żadnego znaczenie dla prehistorii.

Ich pech okazał się szczęściem Schmidta. Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych był on zaangażowany w inny projekt w Turcji – wykopaliska na wczesnoneolitycznym stanowisku Nevalı Çori, które wkrótce miało zostać zalane przez wody Zapory Atatürka. Wraz z ekipą archeologów z Uniwersytetu w Heidelbergu odkrył i uratował przed zatopieniem starannie wykonane wapienne filary o kształcie litery T, których wiek oceniono na 8000 do 10 000 lat. Niektóre miały wyrzeźbione na bokach ramiona i dłonie. „Zorientowaliśmy się, że ten region ma w sobie coś, co odróżnia go od innych stanowisk z tamtych czasów. W Nevalı Çori znaleźliśmy pierwsze świadectwa istnienia dużych wapiennych rzeźb w okresie przejściowym między społeczeństwami łowiecko-zbierackimi a pierwszymi osiadłymi społecznościami rolników”.

Nieco później, w 1994 roku, Schmidt natknął się na raport z turecko-amerykańskich badań przeprowadzonych 30 lat wcześniej i zwrócił uwagę na jeden akapit wspominający o znalezieniu opracowanych krzemieni obok fragmentów wapiennych filarów leżących na powierzchni ziemi w Göbekli Tepe.

– Byłem wtedy młody archeologiem – opowiadał – i myślałem o jakimś własnym projekcie; natychmiast zdałem sobie sprawę, że to może być coś ważnego, może nawet stanowisko tak znaczące jak Nevalı Çori.

– Które pańskim poprzednikom umknęło, ponieważ w umysłach archeologów krzemienie i architektura zwykle nie łączą się ze sobą?

Miałem nadzieję, że zwróci uwagę na moją delikatną sugestię, że jemu także mogło coś umknąć w Göbekli Tepe z powodu utrwalonego paradygmatu, ale nie zauważył tego i odparł tylko:

– Tak, dokładnie.

Spojrzałem przed siebie. Szliśmy pogrążeni w rozmowie i nie zauważyłem, że zbliżamy się do miejsca, gdzie trwają intensywne prace. Nie było tego widać z czterech głównych okręgów, ponieważ widok zasłaniał szczyt wzniesienia, ale teraz już go minęliśmy i schodziliśmy w dół zbocza do nowego stanowiska, jakie Schmidt otworzył w Göbekli Tepe, nazwanego Okręgiem H¹⁰. Pięciu lub sześciu niemieckich archeologów krzątało się na wykopie; niektórzy usuwali szpachelkami warstwy osadów lub przesiewali wiadra ziemi przez sita, inni kierowali pracą 30 tureckich robotników. Wszystkie prace koncentrowały się wokół dużego, prostokątnego zagłębienia. Wykop, wielkości mniej więcej połowy boiska futbolowego, był podzielony sięgającymi kolan ściankami z ziemi na jakiś tuzin mniejszych części. W kilku punktach z dna wykopu wystawały potężne wapienne filary. Większość z nich miała kształt litery T, ale moją uwagę przyciągnął taki, który miał gładko zaokrąglony szczyt, z niewielkim tylko ubytkiem, i wyrzeźbiony wyjątkowo piękny wizerunek lwa. Podobnie jak u lwów w Okręgu D, jego długi ogon zawija się do przodu ponad grzbietem; jakość wykonania znacznie przewyższała wszystko, co dotąd tutaj widziałem.

– To bardzo ważny filar – zwróciłem się do Schmidta. – Możemy mu się dokładniej przyjrzeć?

Zgodził się, więc szliśmy przez teren wykopalisk, aż stanęliśmy kilka metrów od filaru z lwem. Spoczywał ukośnie, oparty na pozostałościach zasypu z ziemi i otoczaków, który najwyraźniej wypełniał cały okręg, zanim zaczęli tu pracować archeolodzy. Przy brzegu tej części wykopu widać było górną część następnego filaru, zaś przez środek segmentu wykopano głębszy rów, odsłaniając, jak przypuszczałem, szczyt kolejnego. Rów został wykopany w takim samym zasypie z ziemi i otoczaków.

Zapytałem o to Schmidta.

– Wszystkie te otoczaki… Jak się tutaj znalazły? Nie wyglądają na naturalny osad.

– Nie wyglądają – odparł. Sprawiał wrażenie zadowolonego z siebie. – Zostały tu umieszczone celowo.

– Celowo?

– Tak, przez twórców Göbekli Tepe. Po tym, jak megality zostały ustawione na swoim miejscu i były przez jakiś czas użytkowane, każdy z okręgów celowo i pospiesznie zasypano. Na przykład Okręg C jest najstarszym, jaki odkryliśmy do tej pory. Wygląda na to, że został zamknięty i wypełniony od dołu po szczyt, tak że filary były całkowicie zasłonięte, zanim powstał następny, Okręg D. Taka praktyka celowego zasypywania jest bardzo korzystna dla archeologii, ponieważ każdy okręg został jakby zapieczętowany i nie mógł się w nim znaleźć żaden późniejszy materiał organiczny. To daje nam absolutną pewność co do datowania.

Słuchając Schmidta, myślę intensywnie. To, co powiedział o datowaniu, jest ważne z co najmniej trzech powodów.

Po pierwsze, można wnioskować, że dla megalitów w innych częściach świata, gdzie nie stosowano takiego procesu „pieczętowania”, daty uzyskane przez archeologów mogą być błędne z powodu zanieczyszczenia późniejszym materiałem organicznym (swoją drogą, to jedyny materiał, jaki można datować metodą radiowęglową, która nie ma zastosowania w przypadku materiałów nieorganicznych, takich jak kamień). Teoretycznie może to oznaczać, że słynne stanowiska megalityczne, które nie zostały celowo zasypane przez budowniczych (na przykład świątynie na Malcie czy _taulas_ na Minorce albo kamienne kręgi w Avebury i Stonehenge w Anglii), mogą być znacznie starsze, niż się nam dzisiaj mówi.

Po drugie, jeśli daty dla Göbekli Tepe zostały uzyskane z materiału organicznego zawartego w zasypie – a tak właśnie było, co później sprawdziłem w opublikowanych artykułach Schmidta¹¹ – to dotyczą one tylko wieku zasypu; same megalityczne filary muszą być co najmniej tak samo stare, ale równie dobrze mogą być starsze, ponieważ przed zasypaniem stały w tym miejscu „przez nieokreślony czas”.

Po trzecie – i być może najważniejsze – dlaczego to miejsce zostało zasypane? Po co ktoś zadał sobie tyle trudu i stworzył wiele spektakularnych megalitycznych konstrukcji, by na koniec zakopać je tak dokładnie i skutecznie, że minęło ponad 10 000 lat, nim zostały odnalezione?

Pierwsze, co przychodzi do głowy, to… kapsuła czasu. Może Göbekli Tepe powstało, aby przekazać jakąś wiadomość przyszłym pokoleniom, i zostało zasypane, żeby ta wiadomość mogła przetrwać nienaruszona przez tysiące lat. Od tamtej pory ta myśl nie dawała mi spokoju, kiedy kontynuowałem badania, ale dopiero rok później przybrała konkretny kształt, o czym opowiem w następnych rozdziałach. Tymczasem, kiedy zadałem to pytanie Klausowi Schmidtowi, on przedstawił zupełnie inne wyjaśnienie celowego zakopania kręgów kamiennych filarów.

– Moim zdaniem taki był ich program. Zbudowali te okręgi po to, żeby je zakopać.

– Żeby je zakopać? – Byłem zaintrygowany. Czekałem, aż doda „jako kapsuła czasu”, ale on odparł:

– Jak, na przykład, megalityczne cmentarzyska w zachodniej Europie: wielkie konstrukcje, a nad nimi pagórek.

– Ale w takim razie były grobowcami. Czy są jakiekolwiek ślady pochowanych tu ciał?

– Jeszcze nie znaleźliśmy pochówków. Mamy w zasypie trochę fragmentów ludzkich kości przemieszanych ze zwierzęcymi, ale na razie żadnych pochówków. Spodziewamy się, że wkrótce je znajdziemy.

– A więc uważa pan, że Göbekli Tepe było nekropolą?

– Jeszcze nie da się tego udowodnić. Ale tak, taka jest moja hipoteza.

– A te fragmenty ludzkich kości, które znaleźliście w zasypie, przemieszane z kośćmi zwierzęcymi? Jak pan je interpretuje? Ofiara? Kanibalizm?

– Nie sądzę. Przypuszczam, że są świadectwem specjalnego postępowania z ludzkimi zwłokami po śmierci, być może celowego oddzielania ciała od kości. Takie rytuały były praktykowane na wielu innych stanowiskach w tym regionie, pochodzących z mniej więcej tego samego okresu. Moim zdaniem obecność ludzkich kości w zasypie przemawia na korzyść hipotezy, że gdzieś w Göbekli Tepe znajdziemy pierwotne pochówki, które po jakimś czasie zostały otwarte dla odprawienia rytuałów związanych ze zmarłymi¹².

– Wobec tego jaka była funkcja filarów?

– Filary o kształcie T są niewątpliwie antropomorficzne, a jednak na wielu z nich znajdują się wyobrażenia zwierząt, być może przekazujące jakieś historie dotyczące tych T-kształtnych istot. Oczywiście nie możemy być tego pewni, ale sądzę, że przedstawiają one istoty boskie.

– Nawet kiedy nie mają kształtu litery T? – Wskazuję na filar z lwem. – Jak ten? Na nim też są przedstawione zwierzęta.

Schmidt wzruszył ramionami.

– Nie jesteśmy pewni. Może nigdy się tego nie dowiemy. To wszystko jest bardzo tajemnicze. Możemy tu kopać 50 lat i wciąż nie znaleźć wszystkich odpowiedzi. Jesteśmy na samym początku drogi.

– A jednak kilka odpowiedzi już macie. Macie jakieś pomysły. Weźmy na przykład ten filar z lwem. Potraficie powiedzieć przynajmniej, jaki jest jego wiek?

– Szczerze mówiąc, nie wiemy. Mamy nadzieję, że wykopaliska poniżej jego poziomu dostarczą nam materiału organicznego, który będzie można datować metodą radiowęglową. Ale do tego czasu nie możemy być pewni.

– A jakie pan odnosi wrażenie na podstawie stylu?

Schmidt ponownie wzruszył ramionami, a w końcu przyznał, wyraźnie niechętnie:

– Wygląda podobnie do niektórych filarów w Okręgu C.

– Które są najstarsze?

– Tak. Więc jego wiek może być zbliżony.

– To znaczy jaki?

– Dokładnie 9600 p.n.e. To najwcześniejsza skalibrowana data, jaką mamy.

Rozbieżność między datami radiowęglowymi i latami kalendarzowymi zwiększa się tym bardziej, im głębiej w przeszłość sięgamy, ponieważ ilość radioaktywnego izotopu węgla ¹⁴C w atmosferze i we wszystkich żywych organizmach była różna w różnych epokach. Na szczęście naukowcy znaleźli sposoby – zbyt skomplikowane, żeby je tutaj omawiać – by korygować różnice wynikające z tych fluktuacji. Proces ten nazywa się kalibracją, więc kiedy Schmidt mówi o „skalibrowanej dacie”, ma na myśli lata kalendarzowe. A zatem „skalibrowane 9600 p.n.e.” oznaczało w 2013 roku, kiedy z nim rozmawiałem, 9600 lat plus 2013 lat, jakie upłynęły od początku ery – czyli 11 613 lat temu. Piszę to zdanie w grudniu 2014 roku, a przeczytacie je być może dopiero w 2016 roku, kiedy data przywołana przez Schmidta będzie oznaczała 11 616 lat temu.

Rozumiecie już, o co mi chodzi.

Innymi słowy – ujmując rzecz najprościej – najstarsze odkopane dotąd części Göbekli Tepe liczą nieco ponad 11 600 lat. I mimo wszystkich jego zastrzeżeń przemyślana i oparta na kryteriach stylistycznych opinia Schmidta jest taka, że filar z lwem, na który patrzyliśmy, jest najprawdopodobniej co najmniej równie stary, jak wszystkie inne obiekty odkopane dotąd w Göbekli Tepe.

Co więcej – wprawdzie nie powiedział tego wprost, gdyż dowodów przemawiających za lub przeciwko jest naprawdę bardzo mało – ale należy brać pod uwagę możliwość, że filar ten jest znacznie starszy. W końcu Schmidt sam przyznał, że najstarsze rzeczy w Göbekli Tepe są najlepiej wykonane. I choć wyraził nadzieję na odkrycie w przyszłości „skromnych początków, których się spodziewamy, ale jeszcze nie znaleźliśmy”, pierwsze, na co natrafił, kontynuując wykopaliska, nie ma nic wspólnego ze „skromnymi początkami”. Wręcz przeciwnie – wykopaliska wydobyły na światło dzienne potężny, wspaniale wykonany megalityczny filar z wyrzeźbionym w wypukłym reliefie pięknym wyobrażeniem lwa, który – pod względem stylistycznym – wydaje się niezmiernie stary.

A co będzie, jeśli, wbrew nadziejom Schmidta, dalsze wykopaliska nie odsłonią żadnych „skromnych początków”, lecz jeszcze więcej obiektów podobnych do dotychczas odkrytych?

– Znamy koniec – powiedział stanowczo profesor. – Najmłodsze warstwy w Göbekli Tepe są datowane na 8200 rok p.n.e. Wtedy to stanowisko zostało na zawsze opuszczone. Ale o początkach jeszcze nic nie wiemy.

– Poza datą 9600 p.n.e, czyli 11 600 lat temu, którą uzyskaliście z Okręgu C. To jest początek; przynajmniej tyle udało się wam na razie ustalić?

– Początek monumentalnej fazy, tak. – W oku profesora pojawił się błysk. – I wie pan, 9600 rok p.n.e. to bardzo ważna data. Nie jakaś przypadkowa liczba. To koniec epoki lodowcowej. Zjawisko o skali światowej. Więc ponieważ to odpowiada…

Data, na którą taki nacisk kładł Schmidt, uruchomiła nagle alarm w mojej głowie, ponieważ skojarzyła mi się z innymi badaniami, jakie prowadziłem. Nie mogłem się powstrzymać i przerwałem mu:

– 9600 p.n.e.! To nie tylko koniec epoki lodowcowej. To także koniec młodszego dryasu, zimnego epizodu, który zaczął się 10 800 lat p.n.e.

– I skończył w 9620 roku p.n.e. – dokończył Schmidt. – Na to wskazują rdzenie lodowe z Grenlandii. A więc czy może być tylko dziełem przypadku, że monumentalna faza w Göbekli Tepe zaczyna się od 9600 roku p.n.e., kiedy klimat na całej Ziemi nagle stał się łagodniejszy i cała natura rozkwitła, zyskując nowe możliwości?

Musiałem przyznać mu rację. To nie mogło być dziełem przypadku. Wręcz przeciwnie, jestem pewien, że musi tu istnieć jakaś zależność. Zajmiemy się tą zależnością – a także tajemniczym, katastroficznym okresem, który geolodzy nazywają młodszym dryasem, i danymi pochodzącymi z rdzeni z Grenlandii – w części drugiej.

Tymczasem w 2013 roku zakończyłem rozmowę z Klausem Schmidtem kilkoma ciepłymi słowami. A teraz, kiedy w grudniu 2014 roku siedzę przy swoim biurku, przeglądając transkrypcję nagrań z Göbekli Tepe i mając świadomość, że Klaus zmarł 20 lipca 2014 roku na rozległy, niespodziewany atak serca, cieszę się, że to zrobiłem.

– Jest pan bardzo skromnym człowiekiem – powiedziałem. – Ale nie mam wątpliwości, że odkrywa pan stanowisko, które zmusza nas wszystkich do zweryfikowania naszych wyobrażeń o przeszłości. To coś wyjątkowego i wierzę, że pańskie nazwisko, obok nazwy Göbekli Tepe, przejdzie do historii.

_Koniec wersji demonstracyjnej._