MENU
Nasze ceny
Przeczytaj fragment on-line
Metody wychowania obywatelskiego w Polskiej szkole średniej w latach 1926 -1939 - ebook
Metody wychowania obywatelskiego w Polskiej szkole średniej w latach 1926 -1939 - ebook
W książce Mirosława Czado znajdziemy wiele cennych informacji na temat edukacji obywatelskiej w II RP. Autor opisuje sytuację po odrodzeniu się niepodległego Państwa Polskiego gdzie stworzenie jednolitego systemu edukacyjnego staje się jednym z najważniejszych, ale także budzących największe kontrowersje zadań. Dzięki autorowi możemy dokładniej zapoznać się z koncepcja wychowania narodowego, a także państwowego w II RP.
Ta publikacja spełnia wymagania dostępności zgodnie z dyrektywą EAA.
| Kategoria: | Historia |
| Zabezpieczenie: |
Watermark
|
| ISBN: | 978-83-8455-329-9 |
| Rozmiar pliku: | 3,2 MB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
Wstęp
Jeżeli przeanalizujemy historyczną problematykę wychowania obywatelskiego, okaże się, że co najmniej już w starożytnej Sparcie obejmowało ono kwestie związane z kształtowaniem miłości do kraju, przywiązania do jego dorobku materialnego i kulturalnego, poczucia wspólnoty językowej i kulturowej oraz ponoszenia ofiar w obronie W mojej opinii w okresie II RP wychowanie obywatelskie można zdefiniować jako pojęcie oznaczającym kształtowanie postaw charakteryzowanych jako miłość i przywiązanie do ojczyzny, jak również naturalną skłonność ku rodzinie i tradycjom narodowym. Warto również nadmienić, że obywatele, z którymi wiążemy pojęcie patriotyzmu, mają nie tylko chronić i organizować państwo, lecz także łączyć z tą działalnością na jego rzecz szlachetne intencje, wymagając od siebie uczciwości i rozsądku, wierności i mądrości. Wychowanie obywatelskie jest całokształtem relacji osobowych, zachodzących między obywatelami, wyrażającym się w kształtowaniu uczucia miłości do najbliższych, sprawiedliwości, w której człowiek przyczynia się do wspólnego dobra tej całości, z której czerpie siły duchowe. Jest również świadomym działaniem dla państwa jego bezpieczeństwa i rozwoju. Kształtowanie postaw obywatelskich zarówno (w dwudziestoleciu międzywojennym jak i w obecnych czasach) należy do jednych z najważniejszych zadań państwa realizowanych przez szkołę rodzinę czy organizacje społeczne. W procesie rozwoju obywatela jako kształtującego w sobie postawy obywatelskie równie ważny jest proces samowychowania.
Wychowanie obywatelskie jest kształtowaniem postaw obywatelskich, a w szczególności dostarczaniem koniecznej wiedzy, wpajaniem systemu wartości i wyposażaniem uczących się osób w umiejętności, które pozwolą im na efektywne uczestnictwo w życiu społeczeństwa oraz w strukturach i działaniach politycznych. Jest również misją i powinnością kształcenia obywatelskiego, którą ma ono do spełnienia w ustroju demokratycznym. Nie można w tym miejscu nie zauważyć, że wiedza nabyta przez uczniów, dotycząca terminologii politologicznej, socjologicznej, ekonomicznej, poznanie systemów politycznych, zasad ich budowy i funkcjonowania oraz nabycie pewnych umiejętności (nie tylko kompetencji obywatelskich, tzn. przydatnych do uczestnictwa w życiu politycznym, lecz także kwalifikacji niezbędnych do opisywania i analizowania faktów i działań w sferze politycznej, w sferze gospodarki, w zakresie zjawisk i procesów społecznych) jest już sama w sobie wartością.
W niniejszej rozprawie przedstawię poglądy na wychowanie obywatelskie młodzieży w dwóch najbardziej widocznych i konkurujących ze sobą obozach politycznych dwudziestolecia międzywojennego, a mianowicie koncepcje wychowania narodowego i wychowania państwowego, które wykazywały wiele podobieństw, ponieważ takie wartości, jak zamiłowanie do Polski chęć służenia jej jako obywatele, którzy dobrze na co dzień spełniają obowiązki związane z pracą czy nauką, były dla nich wartościami wspólnymi. Postaram się jednak uchwycić różnice między tymi perspektywami politycznymi i po zdefiniowaniu interesujących mnie pojęć opisać ich programy wychowawcze.
Polska od roku 1918 przeżywała, trzy okresy: pierwszym 1918 — 1921 był wysiłek żołnierza, a z nim społeczeństwa, skierowany przeciwko wrogom zewnętrznym, drugi 1921 — 1926 to organizacja całej machiny państwowej i budowa nowoczesnej armii polskiej, a także to czas demokracji parlamentarnej do przewrotu majowego okres trzeci 1926 — 1939 to zdecydowany tryumf piłsudczyków i w edukacji skupienie się wokół pedagogiki państwowej, a także wewnętrzna konsolidacja i przetwarzanie się zbiorowej duszy narodu. Ostatni okres nazywany też okresem sanacji jest czasem którym właśnie chciałbym opisać. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę stało się jasne że tylko silne stabilne państwo nie niepokojone kolejnymi wojnami może się prawidłowo rozwijać. W związku z tym świadomość w zaangażowania społeczeństwa do odbudowy i rozwoju kraju należy już kształtować w szkole średniej a także poprzez realizację programów organizacji poza szkolnych których to działalność wybranych organizacji postaram się opisać. Nie bez znaczenia jest działalność organizacji, które w swoich programach mają założenia wychowania obywatelskiego a także działalności paramilitarnej. Wymieniłbym tu takie organizacje jak Związek Harcerstwa Polskiego, Straż Przednia, Związek Strzelecki, Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, czy Liga Morska i Kolonialna. Wybór tych akurat organizacji podyktowany był w mojej opinii faktem że programy tych organizacji miały często charakter pro obronny i pro społeczny a tylko stabilne państwo nie niepokojone wojnami i społeczeństwo mające poczucie bezpieczeństwa może się prawidłowo rozwijać że najbardziej aktywnie działały na płaszczyźnie wychowania obywatelskiego w II RP szczególnie w latach 1926 -1939 Działalność każdej z tych organizacji było przedstawiane na podłożu powinności obywatelskiej, każdy obywatel miał zrozumieć, że miał być czynnym członkiem społeczeństwa, w którym miał pewne określone funkcje do spełnienia. Mimo to po roku 1926 nie można nie dostrzegać działalności narodowców, którzy — jak wiemy z wielu przykładów w literaturze — nie tylko tworzyli programy wychowawcze, lecz także organizacje szkolne (działające często nielegalnie), takie jak choćby: Młodzież Wielkiej Polski (1932–1946) czy Narodowa Organizacja Gimnazjalna (1927—1939)
W okresie międzywojennym, kiedy w Polsce świeża była jeszcze pamięć o zaborach, dbałość o przyszłą niepodległość kraju stała się szczególnie ważnym czynnikiem wychowania młodych ludzi, a także całego społeczeństwa, które tuż po odzyskaniu niepodległości musiało wciąż walczyć o wolną Polskę.
Zatem hasło_: „_Ojczyźnie jednej tylko służysz i to zawsze na pamięci mieć musisz. Nie partiom, nie stronnictwom, nie ludziom możnym ani ubogim, ale jednej, jedynej Ojczyźnie_”,_ zapisane w _Książeczce żołnierza polskiego_ z 1919 r. zawiera więc zasadniczą myśl wychowania obywatelskiego w okresie II Rzeczypospolitej.
Po odzyskaniu niepodległości Polska była organizmem niejednolitym zarówno pod względem narodowościowym, jak i wyznaniowym. W pojęciu patriotyzmu, co szczególnie postaram się pokazać, pisząc o wychowaniu państwowym, nie było miejsca na wybór państwowości jak w okresie zaborów. Podkreślało to wielu polityków sanacji, którzy w mniejszościach narodowych widzieli lojalnych obywateli II RP — państwa mającego aspiracje mocarstwowe, zmuszonego do łagodzenia tarć wewnętrznych na podłożu narodowościowym, wyznaniowym itd.
Między 1918 a 1939 r. spotykamy się z wielokierunkowym podejściem do myśli pedagogicznej. Ugrupowania polityczne, próbując realizować swoje programy polityczne, zawierają w nich różne koncepcje wychowania. W rozwoju tych koncepcji należy uwzględnić dwa etapy: okres dominacji wychowania narodowego (1918–1926) oraz okres dominacji wychowania państwowego (1926–1939). Pokrywają się one z podziałem historycznym, dzielącym historię II Rzeczpospolitej na lata do zamachu majowego oraz czas sanacji i wprowadzania własnych programów edukacyjnych przez obóz rządzący. Z drugiej strony wiele celów realizowanych zgodnie z programami wychowania państwowego i narodowego było wspólnych, ponieważ obydwie koncepcje kładły nacisk na taką wartość, jak patriotyzm — miłość do Polski.
W charakterystyce metod wychowania obywatelskiego w polskiej szkole średniej istotna jest próba zrozumienia różnic między obowiązującym systemem nauczania a tym, który pozostawał w opozycji do programu państwowego. Było nim wychowanie narodowe, które w swoim założeniu było tylko częścią tego, co proponowali piłsudczycy. Myślę, że niedoskonałość lub niewystarczająca elastyczność wychowania narodowego wynikała m.in. z pomijania faktu, że w kraju ponad 30 proc. ludności stanowiły mniejszości narodowe. Twórcy wychowania państwowego doskonale zdawali sobie sprawę z tego, że — chcąc uzyskać lojalnych obywateli w II RP — należy zadbać o to, aby obywatel mimo świadomości bycia Żydem, Ukraińcem czy Niemcem miał poczucie wspólnego interesu narodowego, którym jest dobro Polski. Podkreślali to wielokrotnie twórcy wychowania państwowo-obywatelskiego. Tacy jak Stanisław Grabski — w latach 1925–1926 minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego — otwarcie twierdził, że szkoła powinna kształcić obywateli niepolskich na dobrych Polaków. Czy Sławomir Czerwiński który mówił „Nie możemy i nie chcemy wymagać od szkół i innych instytucji wychowawczych w Polsce, aby Niemców lub Ukraińców wychowywać na Polaków, albo ewangelików lub prawosławnych, ale mamy prawo i obowiązek żądać zupełnie kategorycznie, aby wszystkie formy i wszystkie czynniki wychowania publicznego na obszarze naszego państwa działające, w zgodnym trudzie pracowały nad złożeniem w sercach dziatwy i młodzieży mocnej podwaliny pod rozkwit i potęgę Rzeczypospolitej. Pod groźbą utraty niepodległości państwa wychowanie publiczne w Polsce musi być tak prowadzone, ażeby każdy Polak, zanim zostanie narodowcem, socjalistą czy ludowcem, był przede wszystkim państwowcem. Osiągnięcie trwałego mocarstwowego stanowiska Polski wymaga, aby każdy urodzony i żyjący w Polsce Żyd, Niemiec, Ukrainiec, zanim zostanie świadomym pracownikiem na polu kultury swojego ściślejszego społeczeństwa, czuł i rozumiał, że ma być przede wszystkim dobrym obywatelem Najjaśniejszej Rzeczypospolitej.”
W wielonarodowym kraju, którym w dwudziestoleciu międzywojennym była Polska, naturalną sprawą było postawienie na tolerancję religijną i narodową, co — w moim przekonaniu — mogło oznaczać, że państwa nie interesowało, czy ktoś był Żydem, Ukraińcem, Niemcem itd., jeśli był przede wszystkim obywatelem państwa polskiego i wobec tego państwa był lojalny. To właśnie wielokrotne podkreślał Sławomir Czerwiński, który mówił o trudnościach związanych z wprowadzeniem wychowania państwowego. Tłumaczył je wiekową niewolą narodu polskiego, ale uważał, że taki model wychowania jest bardzo ważny dla utrzymania Polski niepodległej.
Z kolei Mirosław S. Szymański pisze: „państwo jest nie tylko formą życia ludzi zamieszkujących dane terytorium, połączonych wspólnym językiem, kulturą i historią, ale nadrzędną — wobec wszelkich grup społecznych — strukturą społeczną realizującą swoje własne cele. Przymiotnik „państwowy” znaczył dla nich to wszystko, co wzmacnia wewnętrzną spoistość państwa i osłabia tendencje odśrodkowe. „Wychowanie państwowe” sprowadzało się zaś do budzenia w młodych ludziach — bez względu na ich narodowość — uczucia przynależności do państwa polskiego i odpowiedzialności za jego losy. W tak rozumianym „wychowaniu państwowym” nie akcentowano pojęcia narodu, ale też i nie negowano go; podkreślano, że to pierwsze wcale nie stoi w sprzeczności z tym drugim, tylko ma szerszy zakres; że „wychowanie państwowe” odnosi się do wszystkich obywateli państwa polskiego tworzących „naród polityczny” i „społeczeństwo obywatelskie”, a „wychowanie narodowe” — do Polaków, na których nakłada się w sposób oczywisty i naturalny specjalne obowiązki z tej racji, że tworzą społeczność promieniującą wyższym poziomem kultury.”
Ważnym punktem wyjścia tej pracy było doprecyzowanie definicji pojęć. Trafne określenie poglądów na wychowanie pozwoliło na wnikliwy opis działań Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w zakresie planowania i realizacji zasad wychowania obywatelskiego. Oczywiście, wielkim błędem byłoby ograniczenie wychowania obywatelskiego do aktywności samej szkoły lub ministerstwa czy też nie wzięcie pod uwagę sytuacji szkolnictwa po rozbiorach. Polska, odzyskawszy niepodległość, znalazła się bowiem w sytuacji nowej i trudnej. Z jednej strony okres zaborów stworzyły w społeczeństwie ogromne pragnienie wolności, co potęgowało dbałość o to, aby tę wolność zachować, dzięki czemu ludzie bardzo chętnie włączali się w działania organizacji propagujących obronność i wychowanie patriotyczne. Zaangażowanie to wynikało także z tradycji rodzinnych (zwłaszcza z pamięci co powstańczych zrywach narodowych). Z drugiej jednak strony zabory spowodowały ogromny chaos administracyjny — różne języki, różna administracja szkolna, różne nawyki urzędnicze, różne przepisy w stosunku do mieszkańców poszczególnych regionów tworzyły zróżnicowaną mentalność (według mnie, minimalnie wyczuwalną do dziś). Zupełnie różne była też (co postaram się wykazać) podejście zaborców do dbałości o wykształcenie obywateli, w tym również infrastruktura szkolna (budynki, kadra pedagogiczna, programy szkolne, podręczniki) co powodowało wyraźnie odczuwalne różnice wykształcenia całego społeczeństwa na terenach poszczególnych zaborów. W tej sytuacji proces scalania całego państwa w jednolity system edukacyjny było zdecydowanie bardziej utrudnione, tym bardziej że różnice w nawet w podstawowym wykształceniu obywateli były bardzo duże. Porównując zabór rosyjski i zabór pruski można było zaobserwować że poziom analfabetyzmu w byłym zaborze rosyjskim w 1919 roku był wyższy o ponad 60% od tego który obejmował były zabór pruski. __ Niewątpliwie organizacje szkolne i pozaszkolne w ogromnym stopniu przyczyniały się do realizacji założeń wychowania obywatelsko-państwowego. Można śmiało stwierdzić, że świetnie uzupełniały działania państwa w zakresie obronności i rozwoju w kierunku edukacji społeczeństwa. Pisząc o tym mam na myśli również działania idące w kierunku świadomości zdrowotnej czy po prostu edukacji uświadamiającej istotę ważność higieny czy dbania o własne zdrowie. Jeżeli założyć, że w społeczeństwie polskim chodziło o wytworzenie aktywnych społeczników, to takie organizacje, jak: Związek Harcerstwa Polskiego (ZHP), Związek Strzelecki (ZS), Liga Morska i Kolonialna (LMiK), Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej (LOPP) czy Straż Przednia, spełniały to zadanie. Niejednokrotnie w programach działalności społecznej widać było ogromne nastawienie na edukację obywatelską. Organizowano akcje letnie, które uświadamiały społeczeństwo w problematyce istotnej dla państwa i kształtowały świadomość obywatelską. Nie chodziło tu bynajmniej o propagandowe odczyty na temat słuszności działania państwa, ale o sprawy naprawdę istotne. Propagowane przez te organizacje czytelnictwo, świadomość higieny, świadomość obronna były niczym inny jak elementami wychowania państwowego całego społeczeństwa. Widoczna w tym wszystkim była troskliwość państwa o świadomość obywatelską, a jednocześnie uczyło uczynności i odpowiedzialności za współobywateli.
Mimo bogatej literatury na temat różnych aspektów okresu dwudziestolecia międzywojennego stosowane wówczas metody obywatelskiego kształtowania młodzieży są stosunkowo mało znane. Wielu autorów skupia się tylko na metodach obywatelskiego wychowania, proponowanych przez wybrane organizacje.
W ostatnich latach ukazało się kilka opracowań poświęconych opisowi organizacji patriotycznych z okresu dwudziestolecia międzywojennego. Najnowszym studium związanym z niniejszą rozprawą jest książka Aldony Zakrzewskiej _Związek Strzelecki 1919–1939. wychowanie obywatelskie młodzieży_ (napisana na Uniwersytecie Warmińsko-Mazurskim.) Praca ta jest rzetelnym opisem metod, struktur oraz działalności Związku Strzeleckiego — jednej z najważniejszych organizacji wychowawczych tamtych czasów.
Elżbieta Magiera w opublikowanej pracy doktorskiej napisanej na Uniwersytecie Szczecińskim (pod kierunkiem prof. dr hab. Danuty Koźmian), pt. _Wychowanie państwowe w szkolnictwie powszechnym Drugiej Rzeczypospolitej_ porusza temat metod wychowania stosowanych w szkole powszechnej, w tym sposobów wykorzystania świąt i wycieczek państwowych w kształtowaniu postaw obywatelskich.
Mirosław S. Szymański w książce _Myślenie_ _i działanie pedagogiczne w II Rzeczpospolitej_ zwraca uwagę na bardzo ważne zagadnienie w pedagogice II RP, którym jest ruch nowej szkoły, a także samorządy uczniowskie tworzone na podstawie teorii pedagogicznych Janusz Korczaka. Niewątpliwie jedną z pierwszych prac powojennych traktujący o dwudziestoleciu międzywojennym była napisana w 1966 roku rozprawa Anny Radziwiłł _Model Wychowawczy Sanacji_
Praca już w momencie napisania była wysoko oceniana przez Bogdana Suchodolskiego jako wpisująca się w przedwojenna dyskusję na temat ideologii wychowawczej a także w swojej treści jakby była napisana w 1939 a nie w 1966. Mimo młodego wieku autorki (27 lat) praca została oceniona jako praca bardzo dojrzała jednocześnie autorka wnioskuje ze nie da się ostatecznie ocenić procesu ugody endecji i sanacji gdyż ten proces został przerwany przez II wojnę światową
Również ważną pracą naukową jest książka Janiny Kostkiewicz na temat Kierunki i koncepcje pedagogiki katolickiej w Polsce 1918–1939 książka składa się z ośmiu rozdziałów z których od drugiego do ósmego autorka nakreśla rozwój pedagogiki katolickiej w latach 1918 — 1939. Nie bez znaczenia w przygotowaniu pracy były dla mnie książki Krzysztofa Jakubiaka wymienić tu mogę niektóre tytuły takie jak _W kręgu dorobku edukacyjnego II Rzeczpospolitej, Wychowanie państwowe jako ideologia wychowawcza sanacji, czy Idea wychowania obywatelskiego w polskie myśli pedagogicznej._
W latach 1926 — 1939 obowiązywały dwa systemy szkół średnich które to systemy zmieniły się do „reformy jędrzejewiczowskiej” z 1932 przed 1932 szkoła średnia składała się z ośmioletniego gimnazjum podzielonego na 2 stopnie. Pierwszym stopień obejmował trzy lata drugi stopień pięć lat po reformie Janusza Jędrzejewicza wprowadzono czteroletnie gimnazjum ukończenie go dawał tzw. mała maturę plus dwu letnie liceum kończące się duża matura uprawniająca do podjęcia studiów
IV. Szkolnictwo średnie ogólnokształcące. Art. 19. Szkoła średnia ogólnokształcąca ma za zadanie dać młodzieży podstawy pełnego rozwoju kulturalnego, przygotować ją do czynnego udziału w życiu zorganizowanego w ramach państwowych społeczeństwa oraz przygotować ją do studiów w szkołach wyższych.
Art. 20. (1) Szkoła średnia ogólnokształcąca jest sześcioletnia i składa się z czteroletniego gimnazjum i dwuletniego liceum. (2) Obok szkół, obejmujących gimnazjum i liceum, mogą być tworzone szkoły, obejmujące tylko gimnazjum lub tylko liceum.
Art. 21. (1) Gimnazjum jest pod względem programowym w zasadzie jednolite i obejmuje naukę języka łacińskiego. Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego może jednak tworzyć gimnazja bez nauki języka łacińskiego. (2) Program gimnazjum opiera się na drugim szczeblu programowym szkoły powszechnej i uwzględnia obok wykształcenia ogólnego praktyczne potrzeby życia.
Art. 22. (1) Liceum różniczkuje się pod względem programowym na wydziały, których podstawę dydaktyczną stanowią odpowiednio dobrane grupy przedmiotów. (2) Program liceum opiera się na programie gimnazjum i daje teoretyczno — naukowe przygotowanie do studiów w szkołach wyższych.
Art. 23. Do pierwszej klasy gimnazjum przyjmuje się kandydatów, którzy ukończyli co najmniej lat 12, — do liceum kandydatów, którzy ukończyli co najmniej lat 16. Górną granicę wieku kandydatów ustala Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.
Niniejsza rozprawa jest przekrojowym opracowaniem różnych metod wychowania obywatelskiego, z uwzględnieniem wszystkich najważniejszych organizacji działających w okresie międzywojennym. Skupię na kształceniu w szkole średniej w latach 1926–1939, czyli w okresie, kiedy wychowanie obywatelskie nabiera charakteru państwowego i zaczyna się powoli stabilizować.
Najwięcej publikacji na ten temat ukazało się w dwudziestoleciu międzywojennym. Przeglądając czasopisma z tamtego okresu, spotkałem się z ogromną liczbą artykułów. We wspomnianym okresie nie brakuje również książek na ten temat. Po II wojnie światowej temat ten został zaniedbany, a sama idea wychowania państwowego czy narodowego była krytykowana.
Źródłem wiedzy o metodach wychowania obywatelskiego, o instytucjach, organizacjach i programach z międzywojnia stały się dla mnie czasopisma pedagogiczne i periodyki opisujące działalność poszczególnych organizacji, a także książki zawierające programy wychowawczo-obywatelskie, pisane przez zwolenników różnych koncepcji wychowawczych.
CELE PRACY
Celem pracy jest:
1. Wzbogacenie wiedzy o założeniach różnych ugrupowań społeczno-politycznych w stosunku do wychowania obywatelskiego młodzieży, przypomnienie bogactwa tego okresu tj. lat 1926—1939, wyrażającego się wieloma pomysłami na wychowanie.
2. Przypomnienie żywiołowej dyskusji o wychowaniu państwowym, narodowym i chrześcijańskim, uświadomienie trudności tego okresu. W tamtym czasie mogliśmy obserwować nasiloną walkę — nie tylko na scenie politycznej, lecz także w szkole oraz między organizacjami pozaszkolnymi.
3. Ponowna interpretacja założeń programów pedagogicznych w zakresie wychowania obywatelskiego, stworzonych przez różne ugrupowania społeczne i polityczne.
4. Dokładne omówienie działalności szkolnych i pozaszkolnych organizacji młodzieżowych, będących reprezentantami poszczególnych idei i programów politycznych, walczących o wpływy na wychowanie młodzieży.
5. Stwierdzenie aktualności poglądów poszczególnych ugrupowań w czasach nam współczesnych, próba odpowiedzenia na pytanie, czy niektóre programy i poglądy polityczne można byłoby przeszczepić na grunt współczesny.
W mojej pracy starałem się przybliżyć te metody wychowania obywatelskiego, stosowane w polskiej szkole średniej (czyli gimnazjum i liceum) w latach 1926–1939, które przyczyniły się do przyszłego rozwoju młodzieży. Metody, które (jak możemy ocenić na podstawie wydarzeń z naszej historii) zdały egzaminy bardzo szybko. Gdy nasz kraj w 1939 r. stanął w obliczu śmiertelnego zagrożenia, właśnie dzięki wychowaniu obywatelskiemu wielu młodych ludzi, kształtowanych w miłości do ojczyzny, stanęło do walki, za co zapłaciło nieraz najwyższą cenę.
W rozdziale pierwszym opisałem koncepcje wychowania i edukacji, ukształtowane w dwudziestoleciu międzywojennym. Drugi rozdział jest opisem sytuacji polskiego szkolnictwa po odzyskaniu niepodległości (problemów, które pozostały po 123 latach zaborów, a także reform administracji szkolnej). W trzecim rozdziale prezentuję wybrane organizacje młodzieżowe, które realizowały program wychowania obywatelskiego. W czwartym zaś — metody wykorzystywane w tym programie.
Podstawową metodą badawczą, stosowaną w tej pracy, jest analiza i interpretacja tekstów źródłowych. Niezwykłe bogactwo wydarzeń związanych z próbami wprowadzania własnych metod wychowania obywatelskiego dokumentują liczne czasopisma, artykuły i książki. Wielu autorów reprezentujących różne poglądy polityczne wypowiadało się na temat wychowania. Dlatego różnorodne wiadomości zawarte w źródłach z tamtego okresu wymagają dokładnego opracowania. W swojej pracy wykorzystałem nie tylko książki i czasopisma, lecz także akty prawne w postaci ustaw i rozporządzeń. Najwięcej uwagi chcę poświęcić latom 1926–1939, ponieważ był to okres, w którym — chociaż sukces odniosło wychowanie państwowe — w dalszym ciągu wiele ugrupowań próbowało za pomocą różnych metod (które w mojej pracy chcę opisać) wprowadzać swoje koncepcje wychowania do szkół.
Dokumentacji źródłowej tamtego okresu dostarczają bogate zbiory Biblioteki Narodowej oraz Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie. Bardzo wiele dokumentów na ten temat znalazłem w Centralnej Bibliotece Wojskowej, w Archiwum Akt Nowych czy w Centralnym Archiwum Wojskowym. Najliczniejszą grupę stanowią broszury organizacji książki oraz artykuły prasowe. W kwartalniku „Zrąb”, który był czasopismem zwolenników wychowania państwowego, można znaleźć wiele ciekawych tekstów na temat słuszności koncepcji wychowania państwowego, a także organizacji: Straż Przednia czy Związek Strzelecki „Strzelec”, które miały promować ten rodzaj wychowania. W czasopismach ugrupowań opozycyjnych zaś opublikowano wiele artykułów jawnie krytykujących wychowanie państwowe i promujących inny rodzaj wychowania. Są to periodyki: „Akademik Polski”, „Wszechpolak”, „Myśl Polska”. Inną propozycją jest koncepcja wychowania stworzona przez ludowców PSL Piast.
W niniejszej rozprawie odwołuję się także do wydawnictw zwartych. Sporo informacji znalazłem w takich książkach, jak: _Wychowanie narodowe_ Mariana Borowskiego czy _O nowy ideał wychowawczy_ Sławomira Czerwińskiego. Szczegółowy spis literatury przedmiotu zawiera bibliografia zamieszczona na końcu rozprawy.
Powyższa książka jest moją rozprawą doktorską, napisaną w 2015 roku pod kierunkiem prof. dr. hab. Mirosława S. Szymańskiego na Wydziale Pedagogicznym Uniwersytetu Warszawskiego, któremu wyrażam wdzięczność za udzieloną pomoc w jej powstaniu.Plutarch z Cheronei, _Żywoty stawnych mężów,_ Kraków 1923, s. 166—167 w Wołoszyn Stefan — Źródła do dziejów wychowania i myśli pedagogicznej s.88 Warszawa 1966
_Człowiek i wartości_, red. A. Komendera, R. Podoła, M. Śliwa, Kraków 1997, s. 274.
S. Seweryn, _Uwagi o wychowaniu obywatelsko — państwowem_, __ dodatek do „Dziennika Urzędowego Kuratorium Łódzkiego” 1930 r., s. 35.
J. Szablicka-Żak, _Spory o koncepcje wychowania w debatach parlamentarnych w Drugiej Rzeczypospolitej_ _Ideały wychowania i wzory osobowe narodu polskiego w XIX i XX wieku_, t. 1, red. E. Kryńska, Białystok 2006, s. 16.
.Seweryn, _Uwagi o wychowaniu obywatelsko — państwowem_, __ dodatek do „Dziennika Urzędowego Kuratorium Łódzkiego” 1930 r., s. 53
S. Czerwiński, _O nowy ideał wychowawczy_, Warszawa, s. 48–49.
M.S. Szymański, _Myślenie i działanie pedagogiczne_ Wydruk komputerowy ( w druku). s. 31
_Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej, Tab.14_ rok wydania 1920/1921 s.178 do184
Kwartalnik Pedagogiczny 1 — 2, Warszawa 2014 s. 42
Ibidem s.223
Ibidem s. 223
Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej Nr 38 7 maja 1932, s. 641
Ibidem, s.641
R. Cierzniewska, _Nauczyciel i oświata w myśli politycznej ruchu ludowego w latach 1919—1931_ Studia Pedagogiczne Bydgoszcz 1995, z. 20, s. 183—195W. Okoń, _Wychowanie_ _Słownik pedagogiczny_, wyd. drugie, Warszawa 1984, s. 349
H. Muszyński, _Zarys teorii wychowania_, Warszawa 1981, s. 29
B. Suchodolski, _Wychowanie mimo wszystko_, Warszawa 1990, s. 10–55.
S. Hessen, _Szkoła i demokracja na przełomie_. Dzieła wybrane, Warszawa 1997, s.35
Z. Mysłakowski, _Wychowanie państwowe a narodowe_. Warszawa 1931, s. 6.
Ibidem, s. 12.
K. Sośnicki. _Podstawy wychowania państwowego_. Lwów — Warszawa. 1933
H. Muszyński, _Zarys teorii wychowania_, Warszawa 1981, s. 33
Ibidem, s. 33
Ibidem. s.34
Ibidem. s. 35
H. Muszyński, _Zarys teorii wychowania_, wyd. drugie, Warszawa 1977, s. 308–342.
W. Okoń, _Wychowanie_ _Słownik pedagogiczny_, wyd. drugie, Warszawa 1981.
Oczywiście część tych organizacji to nie tylko organizacje młodzieżowe, szerszy ich opis zawarłem w kolejnych rozdziałach
W. Okoń, _Nowy słownik pedagogiczny_, Warszawa 1996.
S. Czerwiński, _O nowy ideał wychowawczy_, Warszawa 1934, s. 77.
F.W. Foerster, _Wychowanie Obywatelskie_, przełożył i przedmową zapatrzył J. Mirski, Lwów — Warszawa 1936, s. 9.
A. Skreczko Definicja wychowania obywatelskiego http://www.opoka.org.pl/biblioteka/I/ID/wych_obywatelskie.html
A Skreczko http://www.opoka.org.pl/biblioteka/I/ID/wych_obywatelskie.html
M. Ziemnowicz, _Problemy wychowania współczesnego_, Warszawa 1927, s. 55_–_69.
R. Dmowski, _Myśli nowoczesnego Polaka_, Wrocław 1996, s. 19–20.
L. Chmaj, _Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku_, Warszawa 1962, s. 292–296.
E. Juśko, _Wychowanie narodowe i państwowe w szkołach miasta Tarnowa i powiatu tarnowskiego w okresie II Rzeczypospolitej_, „Zeszyty Naukowe MWSE w Tarnowie” 2011, nr 1(18), s. 48.
K_._ Sośnicki, _Podstawy wychowania państwowego_, __ Lwów 1933, s. 245–247.
Z. Balicki, _Zasady wychowania narodowego_, Referat przedstawiony na Polskim Kongresie Pedagogicznym we Lwowie w 1909, s. 8.
Ibidem., s. 8
Ibidem, s. 4, 5.
Ibidem, s. 14.
S. Kilian, _Myśl edukacyjna Narodowej Demokracji w latach 1918–1939_, Kraków 1997, s. 19.
Z. Balicki, _Zasady wychowania narodowego_, Warszawa 1909, s. 394.
_Ibidem_, s. 401.
_Ibidem_, s. 395.
Irena Pannenkowa działaczka niepodległościowej, doktor filozofii redaktor, zwolenniczka połaczenia wychowania narodowego z wychowaniem państwowym pisząca o wychowaniu państwowym w latach 20 i 30- tych) W 1922 za namową Stanisława Strońskiego, wydała (pod pseudonimem Jan Lipecki) najgłośniejszą swą pracę Legenda Piłsudskiego. W 1924 przeszła do redakcji "Warszawianki”. Publikowała także w „Tygodniku Ilustrowanym”, „Bluszczu”, „Kurierze Warszawskim”..
I. Pannenkowa, _Co to jest wychowanie państwowe_, Warszawa 1932, s. 8.
S. Czerwiński, _O nowy ideał wychowawczy_, Warszawa 1934, s. 77.
T. Gluziński _Odrodzenie idealizmu politycznego_, Warszawa 2012, s.56
E. Magiera, _Stosunek wychowania narodowego do wychowania państwowego w opinii twórców ideologii Sanacji_ _Ideały wychowania i wzory osobowe narodu polskiego w XIX i XX wieku_, t. 1, red. E. Kryńska, Białystok 2006, s. 24–26.
K. Sośnicki, _Podstawy wychowania państwowego_, Lwów –Warszawa 1931, s. 192.
K Sośnicki _Podstawy wychowania państwowego_. Lwów — Warszawa 1933, s.171
_Ibidem_, s.180
Ibidem, s. 173
S. Seweryn, _Uwagi o wychowaniu obywatelsko — państwowym_, Łódź 1931, s. 35.
I. Pannenkowa, _Co to jest wychowanie państwowe_, Warszawa 1932, s. 15.
M. Ziemnowicz, _Problemy wychowania współczesnego_, Warszawa 1927, s. 55_–_69.
S. Seweryn, _Uwagi o wychowaniu obywatelsko-państwowem_, Łódź 1931, s. 37.
_Przedmowa_ _Historia nauk wyzwolonych_, Warszawa 1766.
_Ibidem._
F. Oraczewski, _Mowa na sejmie 1773 — 11 maja_ _Mowy… posła województwa krakowskiego. Pierwsza dnia 29 kwietnia miana. Mowa druga dnia 10 maja miana. Mowa trzecia dnia 11 maja miana_, brak miejsca wydania (1773); w czasie tegoż sejmu wydano także osobno następujące mowy: z 21 września 1773 r.; 22 i 28 stycznia (wraz z projektem), 6 maja, 1 i 3 października 1774 r. (wraz z projektem); fragmenty mowy z 21 września 1773 r. przedrukował J. Lewicki w: _Geneza Komisji Edukacji Narodowej_, Warszawa 1923, s. 38
_Ibidem_, s. 38.
Nauczyciel moralnej nauki i prawa Ustawy Komisji Edukacji Narodowej, J. Lewicki w: _Geneza Komisji Edukacji Narodowej_, Warszawa 1923, s. 34
_Ibidem_.
_Ibidem._
S. Seweryn, _Uwagi o wychowaniu obywatelsko — państwowem_ _Z zagadnień wychowawczych_, Łódź 1931, s. 36.
_Ibidem_, s. 36–38.
W Muszynski, _Mali piłsudczycy_, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2008, nr 5, s. 74
W. Borowski, _Wychowanie narodowe_, Warszawa 1922, s. 32.
E. Magiera, _Stosunek wychowania narodowego do wychowania państwowego w opinii twórców ideologii sanacji_ _Ideały wychowania i wzory osobowe narodu polskiego w XIX i XX wieku_, t. 1, red. E. Kryńska, Białystok 2006, s. 25.
I. Pannenkowa, _Wychowanie państwowe czy narodowe_, Warszawa 1930, s. 9.
M. Ziemnowicz, _Wychowanie narodowe czy państwowe — jego istota_, Kraków 1932, s. 13.
K. Jakubiak, _Wychowanie państwowe jako ideologia wychowawcza sanacji_, Bydgoszcz 1994, s. 29.
M.S. Szymański, _Myślenie i działanie pedagogiczne…_
Gustaw Dobrucki od 9 stycznia 1927 do 27 czerwca 1928 był ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego.
Kazimierz Bartel trzykrotnie pełnił funkcje Prezesa Rady Ministrów miedzy innymi od 15 maja do 30 września 1926 a także od 9 października 1926 roku do 9 stycznia 1927 roku pełnił funkcje Ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego.
S. Czerwiński, _O nowy ideał wychowawczy,_ Warszawa 1934, s. 37
J. Szablicka-Żak, _Spory o koncepcje wychowania w debatach parlamentarnych w Drugiej Rzeczypospolitej_ _Ideały wychowania i wzory osobowe narodu polskiego w XIX i XX wieku_, t. 1, red. E. Kryńska, Białystok 2006, s. 16.
K. Jakubiak, _Idea wychowania obywatelskiego w polskiej myśli pedagogicznej_, Toruń 1999, s. 97.
_Ibidem s.106_
W. Zając, _Filozoficzno-ideologiczny kontekst oświaty polskiej w okresie międzywojennym_, Katowice 2007, s. 210.
J. Jędrzejewicz, _Współczesne zagadnienie wychowawcze_, „Zrąb”, Warszawa 1930 t. 1, s. 15.
F. W. Araszkiewicz, _Ideały wychowawcz drugie rzeczpospolitej,_ Warszawa 1978 s. 30 — 58
S. Czerwiński, _O nowy ideał wychowawczy_, Warszawa 1934, s. 77.
I. Pannenkowa, _Wychowanie państwowe czy narodowe_, Warszawa 1930, s. 9
M Ziemnowicz, _Wychowanie narodowe czy państwowe jego istota_, Kraków 1931, s. 8.
_Ibidem_, s. 77.
_Ibidem_, s. 99.
_Ibidem_, s. 43.
Bardziej szczegółowo te działania opisane są w dalszej części rozprawy
S. Seweryn, _Uwagi o wychowaniu obywatelsko — państwowem_, Łódź 1931, s. 54.
_Ibidem_, s. 48
J. Jędrzejewicz, _W służbie idei. Fragmenty pamiętnika i pism_, Londyn 1972, s. 128.
I. Pannenkowa, _Wychowanie państwowe czy narodowe_, Warszawa 1930, s. 11.
S. Seweryn, _Uwagi o wychowaniu obywatelsko — państwowym_, Łódź 1931, s. 59.
E. Magiera, _Spółdzielczość jako forma edukacji w szkolnictwie polskim II RP_, Szczecin 2011, s. 102.
E. Magiera, _Wychowanie państwowe w szkolnictwie powszechnym w II RP_, Szczecin 2003, s. 207.
M. Ziemnowicz, _Wychowanie narodowe czy państwowe_, Kraków 1932, s. 14.
F.W. Araszkiewicz, _Ideały wychowawcze Drugiej Rzeczpospolitej_, Warszawa 1978, s. 163–164.
Tadeusz Łopuszanski od 13 grudnia 1919 do 24 lipca 1920 pełnił funkcję Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Następnie do 1926 pełnił funkcję podsekretarza stanu w MWRiOP. Po przewrocie majowym odszedł na emeryturę jako niewygodną politycznie ze względu na poglądy narodowe. W 1927 doprowadził do skutku swe wieloletnie zabiegi o odtworzenie Fundacji Sułkowskich z odzyskaniem jej bazy majątkowej, uczestniczył też w organizowaniu Kuratorium Fundacji. W 1928 został przez to Kuratorium powołany na stanowisko dyrektora Gimnazjum i Liceum im. Sułkowskich w Rydzynie
_Szkoła Doświadczalna. Trzechlecie 1936–1939 Gimnazjum i Liceum im. Sułkowskich w Rydzynie_, oprac. T. Łopuszański, Nakładem Towarzystwa Miłośników Rydzyny, s. 116–118.
Jeżeli przeanalizujemy historyczną problematykę wychowania obywatelskiego, okaże się, że co najmniej już w starożytnej Sparcie obejmowało ono kwestie związane z kształtowaniem miłości do kraju, przywiązania do jego dorobku materialnego i kulturalnego, poczucia wspólnoty językowej i kulturowej oraz ponoszenia ofiar w obronie W mojej opinii w okresie II RP wychowanie obywatelskie można zdefiniować jako pojęcie oznaczającym kształtowanie postaw charakteryzowanych jako miłość i przywiązanie do ojczyzny, jak również naturalną skłonność ku rodzinie i tradycjom narodowym. Warto również nadmienić, że obywatele, z którymi wiążemy pojęcie patriotyzmu, mają nie tylko chronić i organizować państwo, lecz także łączyć z tą działalnością na jego rzecz szlachetne intencje, wymagając od siebie uczciwości i rozsądku, wierności i mądrości. Wychowanie obywatelskie jest całokształtem relacji osobowych, zachodzących między obywatelami, wyrażającym się w kształtowaniu uczucia miłości do najbliższych, sprawiedliwości, w której człowiek przyczynia się do wspólnego dobra tej całości, z której czerpie siły duchowe. Jest również świadomym działaniem dla państwa jego bezpieczeństwa i rozwoju. Kształtowanie postaw obywatelskich zarówno (w dwudziestoleciu międzywojennym jak i w obecnych czasach) należy do jednych z najważniejszych zadań państwa realizowanych przez szkołę rodzinę czy organizacje społeczne. W procesie rozwoju obywatela jako kształtującego w sobie postawy obywatelskie równie ważny jest proces samowychowania.
Wychowanie obywatelskie jest kształtowaniem postaw obywatelskich, a w szczególności dostarczaniem koniecznej wiedzy, wpajaniem systemu wartości i wyposażaniem uczących się osób w umiejętności, które pozwolą im na efektywne uczestnictwo w życiu społeczeństwa oraz w strukturach i działaniach politycznych. Jest również misją i powinnością kształcenia obywatelskiego, którą ma ono do spełnienia w ustroju demokratycznym. Nie można w tym miejscu nie zauważyć, że wiedza nabyta przez uczniów, dotycząca terminologii politologicznej, socjologicznej, ekonomicznej, poznanie systemów politycznych, zasad ich budowy i funkcjonowania oraz nabycie pewnych umiejętności (nie tylko kompetencji obywatelskich, tzn. przydatnych do uczestnictwa w życiu politycznym, lecz także kwalifikacji niezbędnych do opisywania i analizowania faktów i działań w sferze politycznej, w sferze gospodarki, w zakresie zjawisk i procesów społecznych) jest już sama w sobie wartością.
W niniejszej rozprawie przedstawię poglądy na wychowanie obywatelskie młodzieży w dwóch najbardziej widocznych i konkurujących ze sobą obozach politycznych dwudziestolecia międzywojennego, a mianowicie koncepcje wychowania narodowego i wychowania państwowego, które wykazywały wiele podobieństw, ponieważ takie wartości, jak zamiłowanie do Polski chęć służenia jej jako obywatele, którzy dobrze na co dzień spełniają obowiązki związane z pracą czy nauką, były dla nich wartościami wspólnymi. Postaram się jednak uchwycić różnice między tymi perspektywami politycznymi i po zdefiniowaniu interesujących mnie pojęć opisać ich programy wychowawcze.
Polska od roku 1918 przeżywała, trzy okresy: pierwszym 1918 — 1921 był wysiłek żołnierza, a z nim społeczeństwa, skierowany przeciwko wrogom zewnętrznym, drugi 1921 — 1926 to organizacja całej machiny państwowej i budowa nowoczesnej armii polskiej, a także to czas demokracji parlamentarnej do przewrotu majowego okres trzeci 1926 — 1939 to zdecydowany tryumf piłsudczyków i w edukacji skupienie się wokół pedagogiki państwowej, a także wewnętrzna konsolidacja i przetwarzanie się zbiorowej duszy narodu. Ostatni okres nazywany też okresem sanacji jest czasem którym właśnie chciałbym opisać. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę stało się jasne że tylko silne stabilne państwo nie niepokojone kolejnymi wojnami może się prawidłowo rozwijać. W związku z tym świadomość w zaangażowania społeczeństwa do odbudowy i rozwoju kraju należy już kształtować w szkole średniej a także poprzez realizację programów organizacji poza szkolnych których to działalność wybranych organizacji postaram się opisać. Nie bez znaczenia jest działalność organizacji, które w swoich programach mają założenia wychowania obywatelskiego a także działalności paramilitarnej. Wymieniłbym tu takie organizacje jak Związek Harcerstwa Polskiego, Straż Przednia, Związek Strzelecki, Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, czy Liga Morska i Kolonialna. Wybór tych akurat organizacji podyktowany był w mojej opinii faktem że programy tych organizacji miały często charakter pro obronny i pro społeczny a tylko stabilne państwo nie niepokojone wojnami i społeczeństwo mające poczucie bezpieczeństwa może się prawidłowo rozwijać że najbardziej aktywnie działały na płaszczyźnie wychowania obywatelskiego w II RP szczególnie w latach 1926 -1939 Działalność każdej z tych organizacji było przedstawiane na podłożu powinności obywatelskiej, każdy obywatel miał zrozumieć, że miał być czynnym członkiem społeczeństwa, w którym miał pewne określone funkcje do spełnienia. Mimo to po roku 1926 nie można nie dostrzegać działalności narodowców, którzy — jak wiemy z wielu przykładów w literaturze — nie tylko tworzyli programy wychowawcze, lecz także organizacje szkolne (działające często nielegalnie), takie jak choćby: Młodzież Wielkiej Polski (1932–1946) czy Narodowa Organizacja Gimnazjalna (1927—1939)
W okresie międzywojennym, kiedy w Polsce świeża była jeszcze pamięć o zaborach, dbałość o przyszłą niepodległość kraju stała się szczególnie ważnym czynnikiem wychowania młodych ludzi, a także całego społeczeństwa, które tuż po odzyskaniu niepodległości musiało wciąż walczyć o wolną Polskę.
Zatem hasło_: „_Ojczyźnie jednej tylko służysz i to zawsze na pamięci mieć musisz. Nie partiom, nie stronnictwom, nie ludziom możnym ani ubogim, ale jednej, jedynej Ojczyźnie_”,_ zapisane w _Książeczce żołnierza polskiego_ z 1919 r. zawiera więc zasadniczą myśl wychowania obywatelskiego w okresie II Rzeczypospolitej.
Po odzyskaniu niepodległości Polska była organizmem niejednolitym zarówno pod względem narodowościowym, jak i wyznaniowym. W pojęciu patriotyzmu, co szczególnie postaram się pokazać, pisząc o wychowaniu państwowym, nie było miejsca na wybór państwowości jak w okresie zaborów. Podkreślało to wielu polityków sanacji, którzy w mniejszościach narodowych widzieli lojalnych obywateli II RP — państwa mającego aspiracje mocarstwowe, zmuszonego do łagodzenia tarć wewnętrznych na podłożu narodowościowym, wyznaniowym itd.
Między 1918 a 1939 r. spotykamy się z wielokierunkowym podejściem do myśli pedagogicznej. Ugrupowania polityczne, próbując realizować swoje programy polityczne, zawierają w nich różne koncepcje wychowania. W rozwoju tych koncepcji należy uwzględnić dwa etapy: okres dominacji wychowania narodowego (1918–1926) oraz okres dominacji wychowania państwowego (1926–1939). Pokrywają się one z podziałem historycznym, dzielącym historię II Rzeczpospolitej na lata do zamachu majowego oraz czas sanacji i wprowadzania własnych programów edukacyjnych przez obóz rządzący. Z drugiej strony wiele celów realizowanych zgodnie z programami wychowania państwowego i narodowego było wspólnych, ponieważ obydwie koncepcje kładły nacisk na taką wartość, jak patriotyzm — miłość do Polski.
W charakterystyce metod wychowania obywatelskiego w polskiej szkole średniej istotna jest próba zrozumienia różnic między obowiązującym systemem nauczania a tym, który pozostawał w opozycji do programu państwowego. Było nim wychowanie narodowe, które w swoim założeniu było tylko częścią tego, co proponowali piłsudczycy. Myślę, że niedoskonałość lub niewystarczająca elastyczność wychowania narodowego wynikała m.in. z pomijania faktu, że w kraju ponad 30 proc. ludności stanowiły mniejszości narodowe. Twórcy wychowania państwowego doskonale zdawali sobie sprawę z tego, że — chcąc uzyskać lojalnych obywateli w II RP — należy zadbać o to, aby obywatel mimo świadomości bycia Żydem, Ukraińcem czy Niemcem miał poczucie wspólnego interesu narodowego, którym jest dobro Polski. Podkreślali to wielokrotnie twórcy wychowania państwowo-obywatelskiego. Tacy jak Stanisław Grabski — w latach 1925–1926 minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego — otwarcie twierdził, że szkoła powinna kształcić obywateli niepolskich na dobrych Polaków. Czy Sławomir Czerwiński który mówił „Nie możemy i nie chcemy wymagać od szkół i innych instytucji wychowawczych w Polsce, aby Niemców lub Ukraińców wychowywać na Polaków, albo ewangelików lub prawosławnych, ale mamy prawo i obowiązek żądać zupełnie kategorycznie, aby wszystkie formy i wszystkie czynniki wychowania publicznego na obszarze naszego państwa działające, w zgodnym trudzie pracowały nad złożeniem w sercach dziatwy i młodzieży mocnej podwaliny pod rozkwit i potęgę Rzeczypospolitej. Pod groźbą utraty niepodległości państwa wychowanie publiczne w Polsce musi być tak prowadzone, ażeby każdy Polak, zanim zostanie narodowcem, socjalistą czy ludowcem, był przede wszystkim państwowcem. Osiągnięcie trwałego mocarstwowego stanowiska Polski wymaga, aby każdy urodzony i żyjący w Polsce Żyd, Niemiec, Ukrainiec, zanim zostanie świadomym pracownikiem na polu kultury swojego ściślejszego społeczeństwa, czuł i rozumiał, że ma być przede wszystkim dobrym obywatelem Najjaśniejszej Rzeczypospolitej.”
W wielonarodowym kraju, którym w dwudziestoleciu międzywojennym była Polska, naturalną sprawą było postawienie na tolerancję religijną i narodową, co — w moim przekonaniu — mogło oznaczać, że państwa nie interesowało, czy ktoś był Żydem, Ukraińcem, Niemcem itd., jeśli był przede wszystkim obywatelem państwa polskiego i wobec tego państwa był lojalny. To właśnie wielokrotne podkreślał Sławomir Czerwiński, który mówił o trudnościach związanych z wprowadzeniem wychowania państwowego. Tłumaczył je wiekową niewolą narodu polskiego, ale uważał, że taki model wychowania jest bardzo ważny dla utrzymania Polski niepodległej.
Z kolei Mirosław S. Szymański pisze: „państwo jest nie tylko formą życia ludzi zamieszkujących dane terytorium, połączonych wspólnym językiem, kulturą i historią, ale nadrzędną — wobec wszelkich grup społecznych — strukturą społeczną realizującą swoje własne cele. Przymiotnik „państwowy” znaczył dla nich to wszystko, co wzmacnia wewnętrzną spoistość państwa i osłabia tendencje odśrodkowe. „Wychowanie państwowe” sprowadzało się zaś do budzenia w młodych ludziach — bez względu na ich narodowość — uczucia przynależności do państwa polskiego i odpowiedzialności za jego losy. W tak rozumianym „wychowaniu państwowym” nie akcentowano pojęcia narodu, ale też i nie negowano go; podkreślano, że to pierwsze wcale nie stoi w sprzeczności z tym drugim, tylko ma szerszy zakres; że „wychowanie państwowe” odnosi się do wszystkich obywateli państwa polskiego tworzących „naród polityczny” i „społeczeństwo obywatelskie”, a „wychowanie narodowe” — do Polaków, na których nakłada się w sposób oczywisty i naturalny specjalne obowiązki z tej racji, że tworzą społeczność promieniującą wyższym poziomem kultury.”
Ważnym punktem wyjścia tej pracy było doprecyzowanie definicji pojęć. Trafne określenie poglądów na wychowanie pozwoliło na wnikliwy opis działań Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w zakresie planowania i realizacji zasad wychowania obywatelskiego. Oczywiście, wielkim błędem byłoby ograniczenie wychowania obywatelskiego do aktywności samej szkoły lub ministerstwa czy też nie wzięcie pod uwagę sytuacji szkolnictwa po rozbiorach. Polska, odzyskawszy niepodległość, znalazła się bowiem w sytuacji nowej i trudnej. Z jednej strony okres zaborów stworzyły w społeczeństwie ogromne pragnienie wolności, co potęgowało dbałość o to, aby tę wolność zachować, dzięki czemu ludzie bardzo chętnie włączali się w działania organizacji propagujących obronność i wychowanie patriotyczne. Zaangażowanie to wynikało także z tradycji rodzinnych (zwłaszcza z pamięci co powstańczych zrywach narodowych). Z drugiej jednak strony zabory spowodowały ogromny chaos administracyjny — różne języki, różna administracja szkolna, różne nawyki urzędnicze, różne przepisy w stosunku do mieszkańców poszczególnych regionów tworzyły zróżnicowaną mentalność (według mnie, minimalnie wyczuwalną do dziś). Zupełnie różne była też (co postaram się wykazać) podejście zaborców do dbałości o wykształcenie obywateli, w tym również infrastruktura szkolna (budynki, kadra pedagogiczna, programy szkolne, podręczniki) co powodowało wyraźnie odczuwalne różnice wykształcenia całego społeczeństwa na terenach poszczególnych zaborów. W tej sytuacji proces scalania całego państwa w jednolity system edukacyjny było zdecydowanie bardziej utrudnione, tym bardziej że różnice w nawet w podstawowym wykształceniu obywateli były bardzo duże. Porównując zabór rosyjski i zabór pruski można było zaobserwować że poziom analfabetyzmu w byłym zaborze rosyjskim w 1919 roku był wyższy o ponad 60% od tego który obejmował były zabór pruski. __ Niewątpliwie organizacje szkolne i pozaszkolne w ogromnym stopniu przyczyniały się do realizacji założeń wychowania obywatelsko-państwowego. Można śmiało stwierdzić, że świetnie uzupełniały działania państwa w zakresie obronności i rozwoju w kierunku edukacji społeczeństwa. Pisząc o tym mam na myśli również działania idące w kierunku świadomości zdrowotnej czy po prostu edukacji uświadamiającej istotę ważność higieny czy dbania o własne zdrowie. Jeżeli założyć, że w społeczeństwie polskim chodziło o wytworzenie aktywnych społeczników, to takie organizacje, jak: Związek Harcerstwa Polskiego (ZHP), Związek Strzelecki (ZS), Liga Morska i Kolonialna (LMiK), Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej (LOPP) czy Straż Przednia, spełniały to zadanie. Niejednokrotnie w programach działalności społecznej widać było ogromne nastawienie na edukację obywatelską. Organizowano akcje letnie, które uświadamiały społeczeństwo w problematyce istotnej dla państwa i kształtowały świadomość obywatelską. Nie chodziło tu bynajmniej o propagandowe odczyty na temat słuszności działania państwa, ale o sprawy naprawdę istotne. Propagowane przez te organizacje czytelnictwo, świadomość higieny, świadomość obronna były niczym inny jak elementami wychowania państwowego całego społeczeństwa. Widoczna w tym wszystkim była troskliwość państwa o świadomość obywatelską, a jednocześnie uczyło uczynności i odpowiedzialności za współobywateli.
Mimo bogatej literatury na temat różnych aspektów okresu dwudziestolecia międzywojennego stosowane wówczas metody obywatelskiego kształtowania młodzieży są stosunkowo mało znane. Wielu autorów skupia się tylko na metodach obywatelskiego wychowania, proponowanych przez wybrane organizacje.
W ostatnich latach ukazało się kilka opracowań poświęconych opisowi organizacji patriotycznych z okresu dwudziestolecia międzywojennego. Najnowszym studium związanym z niniejszą rozprawą jest książka Aldony Zakrzewskiej _Związek Strzelecki 1919–1939. wychowanie obywatelskie młodzieży_ (napisana na Uniwersytecie Warmińsko-Mazurskim.) Praca ta jest rzetelnym opisem metod, struktur oraz działalności Związku Strzeleckiego — jednej z najważniejszych organizacji wychowawczych tamtych czasów.
Elżbieta Magiera w opublikowanej pracy doktorskiej napisanej na Uniwersytecie Szczecińskim (pod kierunkiem prof. dr hab. Danuty Koźmian), pt. _Wychowanie państwowe w szkolnictwie powszechnym Drugiej Rzeczypospolitej_ porusza temat metod wychowania stosowanych w szkole powszechnej, w tym sposobów wykorzystania świąt i wycieczek państwowych w kształtowaniu postaw obywatelskich.
Mirosław S. Szymański w książce _Myślenie_ _i działanie pedagogiczne w II Rzeczpospolitej_ zwraca uwagę na bardzo ważne zagadnienie w pedagogice II RP, którym jest ruch nowej szkoły, a także samorządy uczniowskie tworzone na podstawie teorii pedagogicznych Janusz Korczaka. Niewątpliwie jedną z pierwszych prac powojennych traktujący o dwudziestoleciu międzywojennym była napisana w 1966 roku rozprawa Anny Radziwiłł _Model Wychowawczy Sanacji_
Praca już w momencie napisania była wysoko oceniana przez Bogdana Suchodolskiego jako wpisująca się w przedwojenna dyskusję na temat ideologii wychowawczej a także w swojej treści jakby była napisana w 1939 a nie w 1966. Mimo młodego wieku autorki (27 lat) praca została oceniona jako praca bardzo dojrzała jednocześnie autorka wnioskuje ze nie da się ostatecznie ocenić procesu ugody endecji i sanacji gdyż ten proces został przerwany przez II wojnę światową
Również ważną pracą naukową jest książka Janiny Kostkiewicz na temat Kierunki i koncepcje pedagogiki katolickiej w Polsce 1918–1939 książka składa się z ośmiu rozdziałów z których od drugiego do ósmego autorka nakreśla rozwój pedagogiki katolickiej w latach 1918 — 1939. Nie bez znaczenia w przygotowaniu pracy były dla mnie książki Krzysztofa Jakubiaka wymienić tu mogę niektóre tytuły takie jak _W kręgu dorobku edukacyjnego II Rzeczpospolitej, Wychowanie państwowe jako ideologia wychowawcza sanacji, czy Idea wychowania obywatelskiego w polskie myśli pedagogicznej._
W latach 1926 — 1939 obowiązywały dwa systemy szkół średnich które to systemy zmieniły się do „reformy jędrzejewiczowskiej” z 1932 przed 1932 szkoła średnia składała się z ośmioletniego gimnazjum podzielonego na 2 stopnie. Pierwszym stopień obejmował trzy lata drugi stopień pięć lat po reformie Janusza Jędrzejewicza wprowadzono czteroletnie gimnazjum ukończenie go dawał tzw. mała maturę plus dwu letnie liceum kończące się duża matura uprawniająca do podjęcia studiów
IV. Szkolnictwo średnie ogólnokształcące. Art. 19. Szkoła średnia ogólnokształcąca ma za zadanie dać młodzieży podstawy pełnego rozwoju kulturalnego, przygotować ją do czynnego udziału w życiu zorganizowanego w ramach państwowych społeczeństwa oraz przygotować ją do studiów w szkołach wyższych.
Art. 20. (1) Szkoła średnia ogólnokształcąca jest sześcioletnia i składa się z czteroletniego gimnazjum i dwuletniego liceum. (2) Obok szkół, obejmujących gimnazjum i liceum, mogą być tworzone szkoły, obejmujące tylko gimnazjum lub tylko liceum.
Art. 21. (1) Gimnazjum jest pod względem programowym w zasadzie jednolite i obejmuje naukę języka łacińskiego. Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego może jednak tworzyć gimnazja bez nauki języka łacińskiego. (2) Program gimnazjum opiera się na drugim szczeblu programowym szkoły powszechnej i uwzględnia obok wykształcenia ogólnego praktyczne potrzeby życia.
Art. 22. (1) Liceum różniczkuje się pod względem programowym na wydziały, których podstawę dydaktyczną stanowią odpowiednio dobrane grupy przedmiotów. (2) Program liceum opiera się na programie gimnazjum i daje teoretyczno — naukowe przygotowanie do studiów w szkołach wyższych.
Art. 23. Do pierwszej klasy gimnazjum przyjmuje się kandydatów, którzy ukończyli co najmniej lat 12, — do liceum kandydatów, którzy ukończyli co najmniej lat 16. Górną granicę wieku kandydatów ustala Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.
Niniejsza rozprawa jest przekrojowym opracowaniem różnych metod wychowania obywatelskiego, z uwzględnieniem wszystkich najważniejszych organizacji działających w okresie międzywojennym. Skupię na kształceniu w szkole średniej w latach 1926–1939, czyli w okresie, kiedy wychowanie obywatelskie nabiera charakteru państwowego i zaczyna się powoli stabilizować.
Najwięcej publikacji na ten temat ukazało się w dwudziestoleciu międzywojennym. Przeglądając czasopisma z tamtego okresu, spotkałem się z ogromną liczbą artykułów. We wspomnianym okresie nie brakuje również książek na ten temat. Po II wojnie światowej temat ten został zaniedbany, a sama idea wychowania państwowego czy narodowego była krytykowana.
Źródłem wiedzy o metodach wychowania obywatelskiego, o instytucjach, organizacjach i programach z międzywojnia stały się dla mnie czasopisma pedagogiczne i periodyki opisujące działalność poszczególnych organizacji, a także książki zawierające programy wychowawczo-obywatelskie, pisane przez zwolenników różnych koncepcji wychowawczych.
CELE PRACY
Celem pracy jest:
1. Wzbogacenie wiedzy o założeniach różnych ugrupowań społeczno-politycznych w stosunku do wychowania obywatelskiego młodzieży, przypomnienie bogactwa tego okresu tj. lat 1926—1939, wyrażającego się wieloma pomysłami na wychowanie.
2. Przypomnienie żywiołowej dyskusji o wychowaniu państwowym, narodowym i chrześcijańskim, uświadomienie trudności tego okresu. W tamtym czasie mogliśmy obserwować nasiloną walkę — nie tylko na scenie politycznej, lecz także w szkole oraz między organizacjami pozaszkolnymi.
3. Ponowna interpretacja założeń programów pedagogicznych w zakresie wychowania obywatelskiego, stworzonych przez różne ugrupowania społeczne i polityczne.
4. Dokładne omówienie działalności szkolnych i pozaszkolnych organizacji młodzieżowych, będących reprezentantami poszczególnych idei i programów politycznych, walczących o wpływy na wychowanie młodzieży.
5. Stwierdzenie aktualności poglądów poszczególnych ugrupowań w czasach nam współczesnych, próba odpowiedzenia na pytanie, czy niektóre programy i poglądy polityczne można byłoby przeszczepić na grunt współczesny.
W mojej pracy starałem się przybliżyć te metody wychowania obywatelskiego, stosowane w polskiej szkole średniej (czyli gimnazjum i liceum) w latach 1926–1939, które przyczyniły się do przyszłego rozwoju młodzieży. Metody, które (jak możemy ocenić na podstawie wydarzeń z naszej historii) zdały egzaminy bardzo szybko. Gdy nasz kraj w 1939 r. stanął w obliczu śmiertelnego zagrożenia, właśnie dzięki wychowaniu obywatelskiemu wielu młodych ludzi, kształtowanych w miłości do ojczyzny, stanęło do walki, za co zapłaciło nieraz najwyższą cenę.
W rozdziale pierwszym opisałem koncepcje wychowania i edukacji, ukształtowane w dwudziestoleciu międzywojennym. Drugi rozdział jest opisem sytuacji polskiego szkolnictwa po odzyskaniu niepodległości (problemów, które pozostały po 123 latach zaborów, a także reform administracji szkolnej). W trzecim rozdziale prezentuję wybrane organizacje młodzieżowe, które realizowały program wychowania obywatelskiego. W czwartym zaś — metody wykorzystywane w tym programie.
Podstawową metodą badawczą, stosowaną w tej pracy, jest analiza i interpretacja tekstów źródłowych. Niezwykłe bogactwo wydarzeń związanych z próbami wprowadzania własnych metod wychowania obywatelskiego dokumentują liczne czasopisma, artykuły i książki. Wielu autorów reprezentujących różne poglądy polityczne wypowiadało się na temat wychowania. Dlatego różnorodne wiadomości zawarte w źródłach z tamtego okresu wymagają dokładnego opracowania. W swojej pracy wykorzystałem nie tylko książki i czasopisma, lecz także akty prawne w postaci ustaw i rozporządzeń. Najwięcej uwagi chcę poświęcić latom 1926–1939, ponieważ był to okres, w którym — chociaż sukces odniosło wychowanie państwowe — w dalszym ciągu wiele ugrupowań próbowało za pomocą różnych metod (które w mojej pracy chcę opisać) wprowadzać swoje koncepcje wychowania do szkół.
Dokumentacji źródłowej tamtego okresu dostarczają bogate zbiory Biblioteki Narodowej oraz Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie. Bardzo wiele dokumentów na ten temat znalazłem w Centralnej Bibliotece Wojskowej, w Archiwum Akt Nowych czy w Centralnym Archiwum Wojskowym. Najliczniejszą grupę stanowią broszury organizacji książki oraz artykuły prasowe. W kwartalniku „Zrąb”, który był czasopismem zwolenników wychowania państwowego, można znaleźć wiele ciekawych tekstów na temat słuszności koncepcji wychowania państwowego, a także organizacji: Straż Przednia czy Związek Strzelecki „Strzelec”, które miały promować ten rodzaj wychowania. W czasopismach ugrupowań opozycyjnych zaś opublikowano wiele artykułów jawnie krytykujących wychowanie państwowe i promujących inny rodzaj wychowania. Są to periodyki: „Akademik Polski”, „Wszechpolak”, „Myśl Polska”. Inną propozycją jest koncepcja wychowania stworzona przez ludowców PSL Piast.
W niniejszej rozprawie odwołuję się także do wydawnictw zwartych. Sporo informacji znalazłem w takich książkach, jak: _Wychowanie narodowe_ Mariana Borowskiego czy _O nowy ideał wychowawczy_ Sławomira Czerwińskiego. Szczegółowy spis literatury przedmiotu zawiera bibliografia zamieszczona na końcu rozprawy.
Powyższa książka jest moją rozprawą doktorską, napisaną w 2015 roku pod kierunkiem prof. dr. hab. Mirosława S. Szymańskiego na Wydziale Pedagogicznym Uniwersytetu Warszawskiego, któremu wyrażam wdzięczność za udzieloną pomoc w jej powstaniu.Plutarch z Cheronei, _Żywoty stawnych mężów,_ Kraków 1923, s. 166—167 w Wołoszyn Stefan — Źródła do dziejów wychowania i myśli pedagogicznej s.88 Warszawa 1966
_Człowiek i wartości_, red. A. Komendera, R. Podoła, M. Śliwa, Kraków 1997, s. 274.
S. Seweryn, _Uwagi o wychowaniu obywatelsko — państwowem_, __ dodatek do „Dziennika Urzędowego Kuratorium Łódzkiego” 1930 r., s. 35.
J. Szablicka-Żak, _Spory o koncepcje wychowania w debatach parlamentarnych w Drugiej Rzeczypospolitej_ _Ideały wychowania i wzory osobowe narodu polskiego w XIX i XX wieku_, t. 1, red. E. Kryńska, Białystok 2006, s. 16.
.Seweryn, _Uwagi o wychowaniu obywatelsko — państwowem_, __ dodatek do „Dziennika Urzędowego Kuratorium Łódzkiego” 1930 r., s. 53
S. Czerwiński, _O nowy ideał wychowawczy_, Warszawa, s. 48–49.
M.S. Szymański, _Myślenie i działanie pedagogiczne_ Wydruk komputerowy ( w druku). s. 31
_Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej, Tab.14_ rok wydania 1920/1921 s.178 do184
Kwartalnik Pedagogiczny 1 — 2, Warszawa 2014 s. 42
Ibidem s.223
Ibidem s. 223
Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej Nr 38 7 maja 1932, s. 641
Ibidem, s.641
R. Cierzniewska, _Nauczyciel i oświata w myśli politycznej ruchu ludowego w latach 1919—1931_ Studia Pedagogiczne Bydgoszcz 1995, z. 20, s. 183—195W. Okoń, _Wychowanie_ _Słownik pedagogiczny_, wyd. drugie, Warszawa 1984, s. 349
H. Muszyński, _Zarys teorii wychowania_, Warszawa 1981, s. 29
B. Suchodolski, _Wychowanie mimo wszystko_, Warszawa 1990, s. 10–55.
S. Hessen, _Szkoła i demokracja na przełomie_. Dzieła wybrane, Warszawa 1997, s.35
Z. Mysłakowski, _Wychowanie państwowe a narodowe_. Warszawa 1931, s. 6.
Ibidem, s. 12.
K. Sośnicki. _Podstawy wychowania państwowego_. Lwów — Warszawa. 1933
H. Muszyński, _Zarys teorii wychowania_, Warszawa 1981, s. 33
Ibidem, s. 33
Ibidem. s.34
Ibidem. s. 35
H. Muszyński, _Zarys teorii wychowania_, wyd. drugie, Warszawa 1977, s. 308–342.
W. Okoń, _Wychowanie_ _Słownik pedagogiczny_, wyd. drugie, Warszawa 1981.
Oczywiście część tych organizacji to nie tylko organizacje młodzieżowe, szerszy ich opis zawarłem w kolejnych rozdziałach
W. Okoń, _Nowy słownik pedagogiczny_, Warszawa 1996.
S. Czerwiński, _O nowy ideał wychowawczy_, Warszawa 1934, s. 77.
F.W. Foerster, _Wychowanie Obywatelskie_, przełożył i przedmową zapatrzył J. Mirski, Lwów — Warszawa 1936, s. 9.
A. Skreczko Definicja wychowania obywatelskiego http://www.opoka.org.pl/biblioteka/I/ID/wych_obywatelskie.html
A Skreczko http://www.opoka.org.pl/biblioteka/I/ID/wych_obywatelskie.html
M. Ziemnowicz, _Problemy wychowania współczesnego_, Warszawa 1927, s. 55_–_69.
R. Dmowski, _Myśli nowoczesnego Polaka_, Wrocław 1996, s. 19–20.
L. Chmaj, _Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku_, Warszawa 1962, s. 292–296.
E. Juśko, _Wychowanie narodowe i państwowe w szkołach miasta Tarnowa i powiatu tarnowskiego w okresie II Rzeczypospolitej_, „Zeszyty Naukowe MWSE w Tarnowie” 2011, nr 1(18), s. 48.
K_._ Sośnicki, _Podstawy wychowania państwowego_, __ Lwów 1933, s. 245–247.
Z. Balicki, _Zasady wychowania narodowego_, Referat przedstawiony na Polskim Kongresie Pedagogicznym we Lwowie w 1909, s. 8.
Ibidem., s. 8
Ibidem, s. 4, 5.
Ibidem, s. 14.
S. Kilian, _Myśl edukacyjna Narodowej Demokracji w latach 1918–1939_, Kraków 1997, s. 19.
Z. Balicki, _Zasady wychowania narodowego_, Warszawa 1909, s. 394.
_Ibidem_, s. 401.
_Ibidem_, s. 395.
Irena Pannenkowa działaczka niepodległościowej, doktor filozofii redaktor, zwolenniczka połaczenia wychowania narodowego z wychowaniem państwowym pisząca o wychowaniu państwowym w latach 20 i 30- tych) W 1922 za namową Stanisława Strońskiego, wydała (pod pseudonimem Jan Lipecki) najgłośniejszą swą pracę Legenda Piłsudskiego. W 1924 przeszła do redakcji "Warszawianki”. Publikowała także w „Tygodniku Ilustrowanym”, „Bluszczu”, „Kurierze Warszawskim”..
I. Pannenkowa, _Co to jest wychowanie państwowe_, Warszawa 1932, s. 8.
S. Czerwiński, _O nowy ideał wychowawczy_, Warszawa 1934, s. 77.
T. Gluziński _Odrodzenie idealizmu politycznego_, Warszawa 2012, s.56
E. Magiera, _Stosunek wychowania narodowego do wychowania państwowego w opinii twórców ideologii Sanacji_ _Ideały wychowania i wzory osobowe narodu polskiego w XIX i XX wieku_, t. 1, red. E. Kryńska, Białystok 2006, s. 24–26.
K. Sośnicki, _Podstawy wychowania państwowego_, Lwów –Warszawa 1931, s. 192.
K Sośnicki _Podstawy wychowania państwowego_. Lwów — Warszawa 1933, s.171
_Ibidem_, s.180
Ibidem, s. 173
S. Seweryn, _Uwagi o wychowaniu obywatelsko — państwowym_, Łódź 1931, s. 35.
I. Pannenkowa, _Co to jest wychowanie państwowe_, Warszawa 1932, s. 15.
M. Ziemnowicz, _Problemy wychowania współczesnego_, Warszawa 1927, s. 55_–_69.
S. Seweryn, _Uwagi o wychowaniu obywatelsko-państwowem_, Łódź 1931, s. 37.
_Przedmowa_ _Historia nauk wyzwolonych_, Warszawa 1766.
_Ibidem._
F. Oraczewski, _Mowa na sejmie 1773 — 11 maja_ _Mowy… posła województwa krakowskiego. Pierwsza dnia 29 kwietnia miana. Mowa druga dnia 10 maja miana. Mowa trzecia dnia 11 maja miana_, brak miejsca wydania (1773); w czasie tegoż sejmu wydano także osobno następujące mowy: z 21 września 1773 r.; 22 i 28 stycznia (wraz z projektem), 6 maja, 1 i 3 października 1774 r. (wraz z projektem); fragmenty mowy z 21 września 1773 r. przedrukował J. Lewicki w: _Geneza Komisji Edukacji Narodowej_, Warszawa 1923, s. 38
_Ibidem_, s. 38.
Nauczyciel moralnej nauki i prawa Ustawy Komisji Edukacji Narodowej, J. Lewicki w: _Geneza Komisji Edukacji Narodowej_, Warszawa 1923, s. 34
_Ibidem_.
_Ibidem._
S. Seweryn, _Uwagi o wychowaniu obywatelsko — państwowem_ _Z zagadnień wychowawczych_, Łódź 1931, s. 36.
_Ibidem_, s. 36–38.
W Muszynski, _Mali piłsudczycy_, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2008, nr 5, s. 74
W. Borowski, _Wychowanie narodowe_, Warszawa 1922, s. 32.
E. Magiera, _Stosunek wychowania narodowego do wychowania państwowego w opinii twórców ideologii sanacji_ _Ideały wychowania i wzory osobowe narodu polskiego w XIX i XX wieku_, t. 1, red. E. Kryńska, Białystok 2006, s. 25.
I. Pannenkowa, _Wychowanie państwowe czy narodowe_, Warszawa 1930, s. 9.
M. Ziemnowicz, _Wychowanie narodowe czy państwowe — jego istota_, Kraków 1932, s. 13.
K. Jakubiak, _Wychowanie państwowe jako ideologia wychowawcza sanacji_, Bydgoszcz 1994, s. 29.
M.S. Szymański, _Myślenie i działanie pedagogiczne…_
Gustaw Dobrucki od 9 stycznia 1927 do 27 czerwca 1928 był ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego.
Kazimierz Bartel trzykrotnie pełnił funkcje Prezesa Rady Ministrów miedzy innymi od 15 maja do 30 września 1926 a także od 9 października 1926 roku do 9 stycznia 1927 roku pełnił funkcje Ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego.
S. Czerwiński, _O nowy ideał wychowawczy,_ Warszawa 1934, s. 37
J. Szablicka-Żak, _Spory o koncepcje wychowania w debatach parlamentarnych w Drugiej Rzeczypospolitej_ _Ideały wychowania i wzory osobowe narodu polskiego w XIX i XX wieku_, t. 1, red. E. Kryńska, Białystok 2006, s. 16.
K. Jakubiak, _Idea wychowania obywatelskiego w polskiej myśli pedagogicznej_, Toruń 1999, s. 97.
_Ibidem s.106_
W. Zając, _Filozoficzno-ideologiczny kontekst oświaty polskiej w okresie międzywojennym_, Katowice 2007, s. 210.
J. Jędrzejewicz, _Współczesne zagadnienie wychowawcze_, „Zrąb”, Warszawa 1930 t. 1, s. 15.
F. W. Araszkiewicz, _Ideały wychowawcz drugie rzeczpospolitej,_ Warszawa 1978 s. 30 — 58
S. Czerwiński, _O nowy ideał wychowawczy_, Warszawa 1934, s. 77.
I. Pannenkowa, _Wychowanie państwowe czy narodowe_, Warszawa 1930, s. 9
M Ziemnowicz, _Wychowanie narodowe czy państwowe jego istota_, Kraków 1931, s. 8.
_Ibidem_, s. 77.
_Ibidem_, s. 99.
_Ibidem_, s. 43.
Bardziej szczegółowo te działania opisane są w dalszej części rozprawy
S. Seweryn, _Uwagi o wychowaniu obywatelsko — państwowem_, Łódź 1931, s. 54.
_Ibidem_, s. 48
J. Jędrzejewicz, _W służbie idei. Fragmenty pamiętnika i pism_, Londyn 1972, s. 128.
I. Pannenkowa, _Wychowanie państwowe czy narodowe_, Warszawa 1930, s. 11.
S. Seweryn, _Uwagi o wychowaniu obywatelsko — państwowym_, Łódź 1931, s. 59.
E. Magiera, _Spółdzielczość jako forma edukacji w szkolnictwie polskim II RP_, Szczecin 2011, s. 102.
E. Magiera, _Wychowanie państwowe w szkolnictwie powszechnym w II RP_, Szczecin 2003, s. 207.
M. Ziemnowicz, _Wychowanie narodowe czy państwowe_, Kraków 1932, s. 14.
F.W. Araszkiewicz, _Ideały wychowawcze Drugiej Rzeczpospolitej_, Warszawa 1978, s. 163–164.
Tadeusz Łopuszanski od 13 grudnia 1919 do 24 lipca 1920 pełnił funkcję Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Następnie do 1926 pełnił funkcję podsekretarza stanu w MWRiOP. Po przewrocie majowym odszedł na emeryturę jako niewygodną politycznie ze względu na poglądy narodowe. W 1927 doprowadził do skutku swe wieloletnie zabiegi o odtworzenie Fundacji Sułkowskich z odzyskaniem jej bazy majątkowej, uczestniczył też w organizowaniu Kuratorium Fundacji. W 1928 został przez to Kuratorium powołany na stanowisko dyrektora Gimnazjum i Liceum im. Sułkowskich w Rydzynie
_Szkoła Doświadczalna. Trzechlecie 1936–1939 Gimnazjum i Liceum im. Sułkowskich w Rydzynie_, oprac. T. Łopuszański, Nakładem Towarzystwa Miłośników Rydzyny, s. 116–118.
więcej..
