MENU
Nasze ceny
Przeczytaj fragment on-line
-
nowość
Między materializmem a dualizmem. Panpsychizm jako metastanowisko w filozofii umysłu - ebook
Między materializmem a dualizmem. Panpsychizm jako metastanowisko w filozofii umysłu - ebook
Panpsychizm w ujęciu Artura Koseckiego to nie konkurencyjna teoria metafizyczna, lecz pojęciowa rama analizy sporu dotyczącego problemu relacji umysł–ciało. Autor pokazuje, że rdzeniem tej polemiki są zagadnienia świadomości fenomenalnej i sprawczości zdarzeń mentalnych oraz wyjaśnia, dlaczego ani materializm, ani dualizm nie udzielają w pełni satysfakcjonującej odpowiedzi w tych obszarach. Perspektywa metastanowiska odsłania podobieństwa między niestandardowym fizykalizmem, dualizmem, idealizmem, teorią podwójnego aspektu oraz innymi stanowiskami proponującymi rozwiązania problemu psychofizycznego, a zarazem przesuwa ciężar dyskusji na problem składania. Książka łączy zarys historyczny ze współczesną rekonstrukcją stanowisk m.in. A.N. Whiteheada, C. Hartshorne’a, D.R. Griffina, T. Nagela, D. Chalmersa, G. Strawsona i T.L.S. Sprigge’a, oferując narzędzia porównawcze i nowe kierunki badań.
Omawiane opracowanie stanowi od strony treści istotny krok w kierunku systematycznego ujęcia panpsychizmu jako metastanowiska i rzuca nowe światło na współczesne debaty w filozofii umysłu, przyczyniając się do ich dalszego rozwoju. Od strony metodologicznej książka odpowiada standardom filozofii analitycznej. Używane pojęcia są jasno oraz jednoznacznie zdefiniowane.
Z recenzji prof. dr. hab. Józefa Bremera
[Książka] zawiera oryginalną tezę, dyskutuje problem aktualnie obchodzący filozofów, psychologów, wszystkich zainteresowanych naturą ludzkiego umysłu i świadomością. Opiera się na rozległej erudycji, rysując zarówno historyczną, jak i współczesną panoramę poglądów na temat panpsychizmu. Napisana jest dobrym, jasnym stylem.
Z recenzji prof. dr. hab. Roberta Piłata
Artur Kosecki – filozof, adiunkt w Instytucie Filozofii i Kognitywistyki Uniwersytetu Szczecińskiego. Zajmuje się filozofią umysłu i metafizyką, metodologią filozofii oraz historią wczesnej filozofii analitycznej; łączy perspektywę historyczno-analityczną z problematyką współczesnych debat, zwłaszcza wokół panpsychizmu i inżynierii pojęciowej. Kierował grantem NCN PRELUDIUM (2017–2019), poświęconym metodzie parafrazy w sporach ontologicznych. Odbył staż badawczy na University of Aberdeen, finansowany przez The Bednarowski Trust (maj–czerwiec 2023). Publikował m.in. w czasopismach: „Theoria”, „Organon F”, „Kriterion”, „Phenomenology and Mind”, a także w „Filozofii Nauki” i „Rocznikach Filozoficznych”.
Ta publikacja spełnia wymagania dostępności zgodnie z dyrektywą EAA.
Spis treści
Wstęp
Rozdział 1. Miejsce panpsychizmu w historii filozofii
1.1. Panpsychizm: panorama historyczna
1.2. Panpsychizm a inne koncepcje metafizyczne
1.3. Podsumowanie
Rozdział 2. Problem umysł–ciało: fizykalizm, materializm, dualizm a panpsychizm
2.1. Materializm i dualizm: panorama stanowisk
2.1.1. Behawioryzm metodologiczny i behawioryzm logiczny
2.1.2. Fizykalizm
2.1.2.1. Teoria identyczności typów
2.1.2.2. Funkcjonalizm i monizm anomalny
2.1.2.3. Teoria identyczności egzemplarzy
2.1.3. Standardowy materializm: definicja
2.1.4. Nieredukcyjna opozycja: luka epistemiczna i luka eksplanacyjna
2.1.4.1. Argumenty modalne
2.1.5. Dualizmy: substancjalny i własności
2.1.6. Standardowy dualizm: definicja
2.2. Problem umysł–ciało: dylemat
2.3. Standardowy panpsychizm jako alternatywa dla standardowego materializmu i dualizmu
2.4. Podsumowanie
Rozdział 3. Argumenty za panpsychizmem
3.1. Argument z wewnętrznej natury
3.2. Argument przeciwko teoriom opartym na koncepcji emergencji
3.3. Argument z ciągłości
3.4. Argument heglowski
3.5. Podsumowanie
Rozdział 4. Panpsychizm jako metastanowisko: ramy pojęciowe
4.1. Panpsychizm jako metastanowisko a problem umysł–ciało
4.2. Problem składania
4.2.1. Problem składania jako metaproblem
4.3. Wyjaśnienie oddolne i problem składania
4.4. Podsumowanie
Rozdział 5. Panpsychizm jako metastanowisko we współczesnej filozofii
5.1. Filozofia przyrody: panpsychizm, psychikalizm i paneksperiencjalizm
5.1.1. Alfred North Whitehead: panpsychizm jako metastanowisko
5.1.1.1. Filozofia organizmu a filozofia umysłu Whiteheada
5.1.2. Charles Hartshorne: psychikalizm
5.1.2.1. Psychikalizm a panpsychizm jako metastanowisko
5.1.3. Problem składania: psychikalizm Hartshorne’a i filozofia umysłu Whiteheada
5.1.4. David Ray Griffin: paneksperiencjalizm
5.1.4.1. Paneksperiencjalizm fizykalistyczny
5.1.4.2. Paneksperiencjalizm fizykalistyczny: trudny problem świadomości
5.1.5. Metafizyka Whiteheada, Hartshorne’a, Griffina a problem umysł–ciało
5.2. Thomas Nagel: panpsychizm, teoria podwójnego aspektu i monizm neutralny
5.2.1. Panpsychizm w ujęciu Nagela: przesłanki za panpsychizmem
5.2.2. Świadomość fenomenalna: problem umysł–ciało po Saulu Kripkem…
5.2.3. Między monizmem neutralnym a panpsychizmem: miejsce umysłu w kosmosie
5.2.3.1. Sam Coleman i Leopold Stubenberg: interpretacje filozofii umysłu Nagela
5.2.4. Filozofia umysłu Nagela a problem umysł–ciało
5.3. David Chalmers: panpsychizm i dualizm naturalistyczny
5.3.1. Trudny i łatwy problem dotyczący świadomości: zasada dwuaspektowości
5.3.2. Dualizm naturalistyczny: założenia
5.3.3. Dualizm naturalistyczny: panpsychizm i panprotopsychizm
5.3.4. Panpsychizm: konstytutywny, niekonstytutywny oraz russellowski
5.3.5. Panpsychizm: mikroidealizm i idealizm w wersji „kosmicznej”
5.3.6. Filozofia umysłu Chalmersa a problem umysł–ciało
5.4. Galen Strawson: niestandardowy fizykalizm
5.4.1. Krytyka neobehawioryzmu i późnej filozofii Wittgensteina
5.4.2. „Realny” materializm i panpsychizm
5.4.3. Fizykalistyczny panpsychizm
5.4.4. Filozofia umysłu Strawsona a problem umysł–ciało
5.5. Timothy L.S. Sprigge: idealizm i panpsychizm
5.5.1. Idealizm
5.5.2. Idealistyczny panpsychizm: jaka wersja?
5.5.3. Metafizyka Sprigge’a a problem umysł–ciało
Rozdział 6. Panpsychizm jako metastanowisko: dalsze perspektywy
6.1. Panpsychizm jako metastanowisko a rozwiązanie problemu umysł–ciało
6.2. Problem umysł–ciało a problem składania
6.3. Fizyka: ograniczenia
6.4. Podsumowanie: dalsze perspektywy badawcze
Zakończenie
Bibliografia
Summary
indeks nazwisk
| Kategoria: | Filozofia |
| Zabezpieczenie: |
Watermark
|
| ISBN: | 978-83-242-6942-6 |
| Rozmiar pliku: | 1,0 MB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
Współczesna analityczna metafizyka umysłu koncentruje się wokół dwóch kwestii: istnienia świadomości fenomenalnej oraz możliwości przyczynowego oddziaływania zdarzeń mentalnych na świat fizyczny. W niniejszej książce będę argumentował, że to właśnie te dwa zagadnienia stanowią o problemie relacji umysł–ciało. W moim przekonaniu jest to jedno z najistotniejszych zagadnień w filozofii, ponieważ jego rozwiązanie pozwala odpowiedzieć na pytanie, kim właściwie jest człowiek i jakie jest jego miejsce w przyrodzie.
W debatach filozofii umysłu dominują dwa główne stanowiska: materializm i dualizm. Żadne z nich jednak nie dostarcza przekonującego rozwiązania problemu psychofizycznego. Materializm, choć w jego obrębie potrafimy wyjaśnić zależności przyczynowe w świecie fizycznym, nie radzi sobie z uzasadnieniem realnego istnienia subiektywnego doświadczenia. Z kolei w dualizmie, mimo że uznaje się w nim istnienie świadomości fenomenalnej, problematyczne pozostaje adekwatne wyjaśnienie, w jaki sposób zdarzenia mentalne mogą oddziaływać na rzeczywistość fizyczną.
Wobec ograniczeń materializmu i dualizmu coraz częściej poszukuje się alternatywnych ujęć problemu psychofizycznego, takich jak teorie oparte na koncepcji emergencji, monizm neutralny, idealizm czy panpsychizm. Zwolennicy panpsychizmu utrzymują, że to właśnie ich koncepcja może dostarczyć spójnego i eleganckiego rozwiązania problemu relacji umysł–ciało.
W książce tej nie dążę do obrony panpsychizmu jako konkurującej teorii metafizycznej. Moim głównym celem jest ukazanie panpsychizmu jako metastanowiska1, dostarczającego pojęciowych ram do analizy problemu relacji umysł–ciało2. W tym ujęciu panpsychizm nie konkuruje z fizykalizmem, dualizmem ani idealizmem, lecz tworzy punkt odniesienia, względem którego można uchwycić podobieństwa między różnymi wersjami tych stanowisk w kontekście prób rozwiązania problemu psychofizycznego.
Philip Goff, William Seager i Sean Allen-Hermanson (2022), w haśle „panpsychism”, opublikowanym w Stanford Encyclopedia of Philosophy, definiują to stanowisko jako pogląd zgodnie z którym to, co mentalne, jest zarazem fundamentalne i wszechobecne. Przed przystąpieniem do omówienia ram panpsychizmu jako metastanowiska przyjmuję takie właśnie rozumienie panpsychizmu, które tu określam jako standardowy panpsychizm. Ze względu na swoją ogólność i neutralność, definicja ta posłuży mi jako punkt wyjścia zarówno do analizy miejsca idei panpsychizmu w historii filozofii, jak i do określenia jej statusu w ramach współczesnych debat nad naturą umysłu. Definicja ta pełni funkcję systematyzującą: pozwala uchwycić wspólny rdzeń różnorodnych stanowisk, które można określić mianem panpsychizmu lub uznać za bliskie tej idei.
Rozdział 1 niniejszej książki stanowi szkicowy zarys dziejów myśli panpsychistycznej. Przedstawiam w nim również różnice między standardowym panpsychizmem a pokrewnymi koncepcjami metafizycznymi, takimi jak animizm, hylozoizm, witalizm, panenteizm czy pansensualizm. Jego celem jest ukazanie, że w świetle współczesnych interpretacji panpsychizm można traktować jako ideę obecną w filozofii zachodniej od jej początków. Jest to ujęcie przede wszystkim rekonstrukcyjne.
Rozdział 2 poświęcony jest rozwojowi współczesnej analitycznej metafizyki umysłu. Analizę rozpoczynam od najważniejszych stanowisk, które wyznaczyły główne osie sporu w filozofii umysłu. Omawiam tu behawioryzm logiczny, teorie identyczności typów i egzemplarzy, funkcjonalizm oraz monizm anomalny. Na podstawie przeprowadzonej analizy prezentuję zasadność rozróżnienia między fizykalizmem a materializmem, a także wprowadzam definicję stanowiska określanego przeze mnie mianem standardowego materializmu, która pełni funkcję porządkującą w analizie problemu relacji umysł–ciało.
W dalszej części rozdziału staram się wykazać najważniejsze trudności, z jakimi mierzą się wspomniane stanowiska, zwłaszcza problem tzw. luki epistemicznej (ang. epistemic gap), czyli wyzwania dotyczącego przejścia od wiedzy obiektywnej do subiektywnego doświadczenia. Przywołuję również pojęcie tzw. luki eksplanacyjnej (ang. explanatory gap) – wskazuje ono ograniczenia w wyjaśnianiu związku między zjawiskami fizycznymi a świadomymi przeżyciami. Omawiam także popularne w filozofii umysłu argumenty modalne, a następnie przedstawiam różne wersje dualizmu i formułuję definicję standardowego dualizmu, która pełni analogiczną funkcję porządkującą.
Rozdział kończy się analizą dwóch głównych zagadnień składających się na problem relacji umysł–ciało – istnienia świadomości fenomenalnej i istnienia oddziaływania przyczynowego – oraz sformułowaniem dylematu wynikającego z opowiedzenia się za jednym ze standardowych stanowisk: materializmem lub dualizmem. Na zakończenie tej części przedstawiam, co – moim zdaniem – kryje się za dzisiejszym zainteresowaniem stanowiskiem, które określam mianem standardowego panpsychizmu.
W rozdziale 3 przedstawiam główne argumenty na rzecz panpsychizmu, omawiane we współczesnej filozofii umysłu: tzw. argument z wewnętrznej natury (ang. The Intrinsic Nature Argument), tzw. argument przeciwko teoriom opartym na koncepcji emergencji (ang. The Anti-Emergence Argument) oraz tzw. argument z ciągłości (ang. The Genetic Argument). Zwracam uwagę na możliwe zależności między nimi, ponieważ przyjęcie jednego z nich może prowadzić do akceptacji pozostałych. Omawiam również tzw. argument heglowski (ang. The Hegelian Argument), zaproponowany przez Davida Chalmersa; filozof ten ukazuje panpsychizm jako syntezę materializmu (tezy) i dualizmu (antytezy).
Analizując te argumenty, pokazuję zarówno przesłanki przemawiające za ich przyjęciem, jak i zastrzeżenia oraz kontrargumenty, które im towarzyszą.
W rozdziale 4 przechodzę do zaproponowanych przeze mnie ram pojęciowych panpsychizmu jako metastanowiska. Próbuję tu przedstawić definicję panpsychizmu w takim właśnie ujęciu i wskazać, jakie ogólne założenia z niej wynikają. Zwracam też uwagę, że panpsychizm traktowany jako metastanowisko jest ontologicznie neutralny3; jego główne założenia da się ująć zarówno w kategoriach własności, aspektów, jak i zdarzeń i procesów.
Omawiam także problem składania4, który traktuję jako metaproblem, obejmujący nie tylko panpsychizm, lecz także inne stanowiska w filozofii umysłu. Najogólniej rzecz ujmując, problem ten dotyczy pytania o to, w jaki sposób elementy mentalne mogą łączyć się w złożone formy życia mentalnego. Następnie przedstawiam modele wyjaśnienia oddolnego; mogą być one przyjmowane w ramach panpsychizmu jako metastanowiska. Jak pokazuję w książce, to właśnie wybór jednego z tych modeli prowadzi do powstania problemu składania i zarazem ujawnia ograniczenia fizyki jako nauki, która aspiruje do całościowego opisu świata przyrody.
W rozdziale 5 podejmuję próbę interpretacji wybranych ujęć i stanowisk w filozofii umysłu, odnosząc je do ram pojęciowych przedstawionych w rozdziale 4. Analizę otwieram omówieniem wkładu filozofów procesu w debatę nad panpsychizmem. Podkreślam, że zanim panpsychizm stał się przedmiotem szerokiej debaty w filozofii analitycznej, to jego idea była obecna w myśli Alfreda Northa Whiteheada (1861–1947), Charlesa Hartshorne’a (1897–2000) oraz Davida Raya Griffina (1939–2022).
W dalszej części rozdziału sygnalizuję, że przesłanki przemawiające za panpsychizmem zostały już sformułowane w eseju Thomasa Nagela z 1979 roku zatytułowanym Panpsychizm. Analizuję także jego rozważania dotyczące teorii podwójnego aspektu i monizmu neutralnego. W nawiązaniu do interpretacji Sama Colemana (2018) ukazuję, że w filozofii umysłu Nagela można dostrzec stanowisko „hybrydowe”, łączące elementy monizmu neutralnego i panpsychizmu.
Następnie omawiam dualizm naturalistyczny, przedstawiony przez Chalmersa w książce Świadomy umysł z 1996 roku, zwracając uwagę na problem epifenomenalizmu, który starał się on przezwyciężyć poprzez rozważenie panpsychizmu i panprotopsychizmu jako możliwych rozwiązań. Można przyjąć, że to właśnie dzięki tej publikacji – wyznaczyła ona kierunek debaty nad świadomością na kolejne dekady – panpsychizm stał się przedmiotem zainteresowania we współczesnych dyskusjach nad istnieniem umysłu.
W ostatnich latach Chalmers kontynuuje badania nad panpsychizmem, panprotopsychizmem oraz nad jego możliwą spójnością z idealizmem. Jak się wydaje, dobrze wpisuje się to w ramy pojęciowe panpsychizmu jako metastanowiska, które przedstawiłem w rozdziale 4.
Omawiam również rozwój poglądów Galena Strawsona – określiłem to zbiorczą nazwą niestandardowego fizykalizmu. Zasugerowałem, że o ile dzięki uwagom Chalmersa stanowisko takie zyskało rozgłos w latach 90. minionego wieku, to jego dynamiczny rozwój nastąpił po publikacji dwóch artykułów Strawsona: Real Materialism (2003/2008) oraz Realistic Monism: Why Physicalism Entails Panpsychism (2006/2008). W swoich najnowszych pracach Strawson zwraca się ku filozofii procesu, rozwija przy tym koncepcję metafizyczną, którą określa mianem metafizyki tożsamości (ang. identity metaphysics).
Rozdział zamyka krótkie omówienie poglądów Timothy’ego L.S. Sprigge’a (1932–2007), który rozwijał własną wersję idealizmu, inspirowaną zarówno myślą Francisa Herberta Bradleya (1846–1924), jak i poszczególnymi elementami filozofii procesu. W jego najważniejszym dziele z 1983 roku, The Vindication of Absolute Idealism, można znaleźć odniesienia do ontologii zdarzeń.
Ostatni rozdział stanowi podsumowanie prowadzonych rozważań. Prezentuję w nim trzy tezy, które moim zdaniem powinny stać się przedmiotem dalszych badań nad ramami panpsychizmu jako metastanowiska. Jeżeli różne ujęcia i stanowiska metafizyczne dają się zinterpretować w tych ramach, należy przyjąć, że prowadzą one do zbliżonych rozwiązań problemu psychofizycznego. W takiej sytuacji bardziej zasadne staje się nie tyle rozwijanie odmiennych stanowisk, ile skoncentrowanie uwagi na problemie składania jako istotnym zagadnieniu filozofii umysłu. Co więcej, przyjęcie panpsychizmu jako metastanowiska pociąga za sobą uznanie, że współczesna fizyka jako nauka ma swoje granice i nie dostarcza pełnego opisu rzeczywistości.
Niniejsza książka stanowi rozwinięcie argumentacji przedstawionej przeze mnie w artykule Panpsychism: A Meta-View in the Philosophy of Mind, opublikowanym w czasopiśmie „Organon F” w 2024 roku. Jej celem jest również wprowadzenie czytelnika w aktualne debaty filozoficzne dotyczące panpsychizmu oraz analitycznej metafizyki umysłu.
Panpsychizm bywa niekiedy upraszczany lub karykaturalnie przedstawiany jako pogląd, według którego wszystko, co istnieje, łącznie z kamieniami czy wieżą Eiffla, posiada świadomość lub pewną formę umysłowości. Tymczasem w filozofii analitycznej dokonano wielu precyzyjnych rozróżnień pojęciowych i analiz, które pozwalają odejść od tego uproszczonego obrazu.
Mam nadzieję, że ta książka rzuci nowe światło na toczące się debaty i przyczyni się do lepszego zrozumienia współczesnych sporów wokół panpsychizmu.
------------------------------------------------------------------------
1.
1 Używany w niniejszej książce przedrostek „meta-” nie ma znaczenia nadanego mu w logice i metodologii nauk dedukcyjnych; nie chodzi tu o metajęzyk i metasystem czy metateorię. Określenie „metastanowisko” odnosi się do ogólniejszego poziomu teoretycznego. W tym sensie panpsychizm także nie ma na celu zwiększania mocy eksplanacyjnej analizowanych stanowisk i ujęć, lecz służy porządkowaniu i interpretacji przestrzeni sporów w filozofii umysłu, ujawniając ich wspólne założenia oraz ograniczenia.
2.
2 Zauważyć należy, iż w literaturze pojawiają się koncepcje panpsychizmu jako metateorii, np. David Skrbina (2005/2017) w swojej monografii Panpsychism in the West argumentuje, że panpsychizm jest teorią teorii (s. 3). Innymi słowy, panpsychizm głosi, że to, co mentalne jest wszechobecne. I taki pogląd mogą przyjmować zwolennicy różnych stanowisk. Niemniej opracowanie Skrbiny ma charakter historyczny. W mojej książce natomiast przedstawiam ramy takiego metastanowiska, które służą do analizy poszczególnych współczesnych stanowisk w filozofii umysłu.
3.
3 Neutralność ta ma charakter ograniczony i polega na tym, że zaproponowane ramy pojęciowe nie determinują wyboru jednej konkretnej ontologii, choć oczywiście nie dają się pogodzić z każdą możliwą ontologią. Przykładowo, nie są one zgodne z eliminatywizmem ontologicznym, wedle którego nie istnieją żadne stany mentalne, a pojęcia mentalne zostaną ostatecznie wyeliminowane przez naukę. Takie stanowisko reprezentuje Paul M. Churchland (1995/2002).
4.
4 Problem ten bywa również określany jako „problem kombinacji” (ang. combination problem). W pracy zamiennie będę używał określeń „problem kombinacji”, „problem kompozycji” i „problem składania” – w literaturze polskiej funkcjonują różne tłumaczenia.
