MENU
Nasze ceny
Przeczytaj fragment on-line
Międzymorze. Geopolityka. Geoekonomia. Geokultura - ebook
Międzymorze. Geopolityka. Geoekonomia. Geokultura - ebook
Polska „na wczoraj” potrzebuje kompleksowej strategii wskazującej kierunki w polityce zagranicznej i w sferze bezpieczeństwa. Książka Międzymorze prof. Tomasza Grosse to ważny głos w dyskusji nad taką strategią. - Jacek Bartosiak. Strategy&Future
Książka Tomasza Grzegorza Grosse to obowiązkowa lektura dla każdego, kto chce rozumieć decyzje państwa i ich konsekwencje. Pokazuje, jak myśleć długofalowo o pozycji Polski w świecie. - Leszek Skiba. Instytut Sobieskiego
Dla Polaków, sąsiadujących od stuleci z Rosją i Niemcami geografia ma szczególne znaczenie. Usytuowanie geograficzne oznacza dla nas fundamentalny wybór – między byciem zdominowanym, albo zabezpieczeniem wolności. Po transformacji ustrojowej z roku 1989 naszym celem było jak najszybsze włączenie się Polski do struktur zachodnich: UE oraz NATO. Wejście do nich stanowiło zwieńczenie marzeń i aspiracji elit, które poczuły się zwolnione z obowiązku aktywności, bo strategiczne cele zostały osiągnięte. Nie przewidywano wykorzystywania tych organizacji dla realizacji dalekosiężnej strategii Rzeczpospolitej.
Geoekonomiato wykorzystanie instrumentów gospodarczych do celów geopolitycznych, a więc do realizowania strategii w polityce zagranicznej. Fundamentem dla skutecznej geoekonomii jest silne państwo.
Geokulturato wykorzystanie zasobów kulturowych do celów geopolitycznych. Choć doświadczenia minionych wieków wyraźnie wskazują na zagrożenia płynące z imperializmu Moskwy i Berlina, nasze elity z niechęcią odnosiły się do myślenia strategicznego w kategoriach interesów wspólnoty politycznej.
Z punktu widzenia geografii, Międzymorze jest niezbędne dla zachowania suwerenności Rzeczypospolitej.
Ta publikacja spełnia wymagania dostępności zgodnie z dyrektywą EAA.
| Kategoria: | Politologia |
| Zabezpieczenie: |
Watermark
|
| ISBN: | 978-83-68123-68-5 |
| Rozmiar pliku: | 1,3 MB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
WPROWADZENIE
Siły nie da się osiągnąć bez zamożności, a zamożności nie da się zagwarantować bez siły.
Zheng Guanying1
Więcej lękam się naszych własnych błędów niż planów nieprzyjacielskich.
Tukidydes2
Celem książki jest omówienie polskich dylematów strategicznych w odniesieniu do trzech perspektyw analitycznych: geopolityki, geoekonomii i geokultury. W tle moich rozważań jest Międzymorze – koncepcja Józefa Piłsudskiego3 zbudowania federacji w Europie Środkowej i Wschodniej4, przede wszystkim w odniesieniu do Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy5. Później Marszałek rozmyślał także o pogłębionej współpracy z państwami Europy Środkowej i nadbałtyckimi. Międzymorze jest bowiem ujmowane szeroko, nie tylko jako terytorium Pierwszej Rzeczypospolitej, ale również jako obszar pomiędzy trzema morzami: Bałtykiem, Adriatykiem i Morzem Czarnym. Rozważaniom na temat polskiej strategii w odniesieniu do tego regionu będę poświęcał kolejne rozdziały.
Geopolityka klasyczna to połączenie geografii z polityką, choć w praktyce oznacza strategię w polityce zagranicznej, uwzględniającą uwarunkowania geograficzne. Dla Polaków geografia ma szczególne znaczenie. Sąsiadują bowiem z dwiema potęgami – Rosją i Niemcami – które niejednokrotnie miały w historii tendencje imperialne. Dla obu tych państw panowanie w Europie Środkowej i Wschodniej było kluczem do sukcesu, a więc do dalszej ekspansji i statusu potęgi już nie tylko regionalnej, ale także światowej. Polacy i inne narody Europy Środkowej wielokrotnie w historii były przedmiotem zaborów, całkowitej lub częściowej utraty niepodległości. Dlatego usytuowanie geograficzne oznacza dla nas fundamentalny wybór – między byciem zdominowanym (lub obszarem nieustającej rywalizacji między Moskwą a Berlinem) albo koniecznością zabezpieczenia swojej wolności. Dla zachowania suwerenności – z punktu widzenia geografii – niezbędne jest właśnie Międzymorze. Tylko pogłębiona integracja regionalna w tej części Europy stwarza bowiem warunki dla podmiotowości wszystkim państwom położonym między trzema morzami.
Podstawowe znaczenie dla realizacji takiej współpracy ma Polska, przekonanie elit i społeczeństwa o potrzebie podjęcia takiej właśnie strategii. Do tego niezbędne są też sojusze, zwłaszcza z Ukrainą, w przyszłości z Białorusią, następnie z innymi państwami Europy Środkowej. Pierwszym zaczynem dla takiego współdziałania jest Grupa Wyszehradzka, a także Inicjatywa Trójmorza. Niemniej, na samym początku, to Polacy muszą sami chcieć takiej integracji. Następnie powinni wypracować odpowiednie instrumenty do jej realizacji – w pierwszym rzędzie strategię geopolityczną, geoekonomiczną i geokulturową. Niezbędne jest też silne państwo, administracja, dyplomacja i nowoczesna, prężna gospodarka. Wreszcie konieczny jest potencjał wojskowy i przemysł zbrojeniowy, które będą nie tylko ochroną przed zewnętrznym imperializmem, ale także gwarancją dla innych państw Międzymorza, że mogą realnie liczyć na polskie wsparcie dla ich bezpieczeństwa.
Innymi słowy, Polska potrzebuje wielkiej strategii, czyli dalekosiężnego dokumentu państwowego, który będzie wskazywał podstawowe kierunki w polityce zagranicznej, w sferze bezpieczeństwa, rozwoju gospodarki i społeczeństwa. Po transformacji ustrojowej z roku 1989 mieliśmy tylko zarys takiej strategii. Jej celem było jak najszybsze włączenie się do struktur zachodnich: Wspólnot Europejskich (później przemianowanych na Unię Europejską) oraz NATO. Jednocześnie polskie elity skupiły się na ścisłych relacjach sojuszniczych z Waszyngtonem i Berlinem. Wejście do obu tych organizacji międzynarodowych było zwieńczeniem marzeń i aspiracji. Miało zapewnić dobrobyt i bezpieczeństwo. Polskie elity poczuły się zwolnione z obowiązku czujności, a nawet aktywności, bo strategiczne cele zostały osiągnięte. Co więcej, delegowały szereg interesów narodowych na te organizacje i wiodące w nich zachodnie państwa sojusznicze. Celem ostatecznym było więc przykładowo samo członkostwo w Unii Europejskiej (UE), a nie wykorzystywanie tej organizacji dla realizacji dalekosiężnej strategii. Przykładem takiego nastawienia może być polsko-szwedzka inicjatywa Partnerstwa Wschodniego. Powstała ona pod auspicjami UE w 2009 roku i zamiast stać się narzędziem polskiej strategii w polityce wschodniej, służyła delegowaniu odpowiedzialności za tę politykę na Brukselę i w dużej mierze także na Berlin. Doprowadziło to do stopniowego zmniejszania aktywności polskiej dyplomacji na tym arcyważnym dla Polski strategicznym kierunku. Było to poważne zaniedbanie geopolityczne. Wynikało w gruncie rzeczy z bardzo niedojrzałej strategii w polityce zagranicznej, której jedynym celem było członkostwo w UE i NATO. Wówczas nastąpił „koniec historii”, jak można sparafrazować słynny termin Francisa Fukuyamy6. Dowodzi to poważnego deficytu myślenia strategicznego.
Pasywność geopolityczna nie pozwalała dostrzec, przynajmniej niektórym politykom, że relacje transatlantyckie kruszeją, a Zachodnia Europa dąży od dziesięcioleci do „strategicznej autonomii”, przede wszystkim od Stanów Zjednoczonych. Zanim Amerykanie na dobre zaczęli wycofywać się z Europy, jak również geoekonomicznie rywalizować z UE, francuski prezydent Emmanuel Macron informował o „śmierci mózgowej” NATO (w 2019 roku). Miało to skupić wysiłki na rzecz europejskiego bezpieczeństwa wokół Europy Zachodniej, przede wszystkim na kolejnych instrumentach kształtowanych w UE. Odbywało się to kosztem polskiego bezpieczeństwa, bo faktycznie „wypychało” Amerykanów z Europy. Przesuwało to również ciężar geopolityczny całego kontynentu na zachód, do dwóch biegunów usytuowanych w stolicach największych państw członkowskich: Berlina i Paryża. Trzecim biegunem stawała się Bruksela, która absorbowała coraz więcej kompetencji w zakresie bezpieczeństwa i obrony.
Duża część polskich elit nie dostrzegła również tego, że wraz ze zjednoczeniem Niemiec (1990) znacząco zwiększyła się siła tego państwa w geopolityce europejskiej. Unia walutowa wprowadzana w XXI wieku jeszcze bardziej pogłębiła dysproporcję sił między Republiką Federalną Niemiec (RFN) a Francją i jej tradycyjnymi sojusznikami z Europy Południowej. Z kolei poszerzenie Unii Europejskiej na wschód z lat 2004–2007 było silnym wsparciem dla Niemiec, które bardzo szybko uzależniły Europę Środkową ekonomicznie i zdominowały politycznie. Była to mistrzowska realizacja celów geoekonomicznych wobec tego regionu przez RFN. Przekreśliła ona w zasadzie szanse powstania Międzymorza. Tylko niektórzy politycy i eksperci zdali sobie z tego sprawę. Inni byli wręcz z tego powodu zadowoleni. Frontalnie odrzucali koncepcję integracji Europy Środkowej, podobnie jak pasowali w odniesieniu do aktywnej polityki wschodniej. „Polityka jagiellońska” – synonim aktywnej polityki polskiej w Europie Środkowej i Wschodniej – została po raz pierwszy zanegowana przez polskiego ministra spraw zagranicznych bodaj w roku 20097.
W klasycznej myśli geopolitycznej niemal jednocześnie mówi się o dwóch bardzo istotnych aspektach strategicznych: gospodarce i kulturze. Termin geopolityka został wymyślony przez szwedzkiego naukowca Johana Rudolfa Kjelléna pod koniec XIX wieku. Warto przypomnieć, że w tym samym czasie mówił on o geoekonomii i geokulturze8. Definicja geoekonomii zwykle sprowadza się do wykorzystywania instrumentów gospodarczych do celów geopolitycznych, a więc do realizowania strategii w polityce zagranicznej9. Fundamentem dla skutecznej geoekonomii jest… silne państwo10. To ono odpowiada za rozwój krajowej gospodarki, jej potencjału technologicznego, innowacyjnego i produkcyjnego, a następnie za wykorzystywanie tego potencjału gospodarczego w celach geopolitycznych. Dobrobyt państwa, czyli rozwój gospodarczy lub akumulacja kapitału (finansowego, technologicznego, produkcyjnego i ludzkiego) są najważniejszymi źródłami siły państwa w relacjach międzynarodowych. Niektórzy ekonomiści wskazują jako wiodący spośród wszystkich innych czynników – wzrost produktywności, zwłaszcza wtedy, kiedy jest on bardziej dynamiczny niż u konkurentów geopolitycznych. Przekonani o tym byli klasycy zachodniej myśli ekonomicznej na czele z Adamem Smithem, Alexandrem Hamiltonem i Friedrichem Listem11.
Chiński uczony i strateg Zheng Guanying, żyjący mniej więcej w tym samym czasie, co wspomniani wcześniej myśliciele Zachodu, twierdził, że „siły nie da się osiągnąć bez zamożności, a zamożności nie da się zagwarantować bez siły”12. Innymi słowy, to siła geopolityczna jest gwarantem rozwoju gospodarczego, szczególnie w wymianie handlowej z partnerami zagranicznymi. Jednocześnie potencjał gospodarczy daje siłę państwu. Wspomniany myśliciel już w XIX wieku wskazywał na to, że Chiny muszą uzyskać odpowiedni potencjał do prowadzenia wojen handlowych z innymi państwami. Ponadto radził, aby Chiny zdobywały swoją pozycję geopolityczną raczej za pomocą bogactwa i poprzez rosnący eksport, aniżeli siłą. Inny klasyczny myśliciel chiński Sun Yat-sen podkreślał, że kluczem do potęgi geopolitycznej będzie industrializacja i rozwój gospodarczy13. W niniejszej książce będę analizował bliżej rywalizację geoekonomiczną Stanów Zjednoczonych z Chinami, niemniej już teraz warto zwrócić uwagę na fundamenty potęgi geopolitycznej w oczach klasycznych myślicieli zachodnich i chińskich. Jest to siła narodowej gospodarki oraz państwa. Tymczasem po transformacji ustrojowej w Polsce mieliśmy słabe państwo – jak to ujął jeden z polityków: „państwo teoretyczne”14. Z kolei gospodarka była zależna, przynajmniej w opinii badaczy zachodnioeuropejskich15. Większość polskich ekonomistów uważała, że rozwijamy się znakomicie, zwłaszcza po akcesji do UE.
W kontekście badań geoekonomicznych nad Europą Środkową często przywołuje się klasyczną pracę Alberta Hirschmana. Przedstawia on metodykę działania Niemiec w okresie międzywojennym, która zmierzała do uzależnienia gospodarek mniejszych państw Europy Środkowej i Bałkanów, a więc Międzymorza. To, co dla Niemiec było tylko ułamkiem ich wymiany handlowej, dla mniejszych państw było silną zależnością. Miało to niekorzystne konsekwencje gospodarcze, takie jak deficyt handlowy oraz mało opłacalna struktura eksportu surowców lub produktów spożywczych w zamian za import niemieckich towarów przemysłowych. Asymetryczna wymiana gospodarcza prowadziła do zależności geopolitycznej. Takie relacje geoekonomiczne występowały w wypadku partnerów handlowych Rzeszy Niemieckiej nie tylko w Europie Środkowej, ale również – ku niezadowoleniu strategów amerykańskich – w Ameryce Łacińskiej16. Dokładnie te same zjawiska, które Hirschman obserwował w pierwszej połowie XX wieku, inni naukowcy dostrzegali w relacjach Niemiec z Europą Środkową w wieku XXI. Duża część elit politycznych w Polsce odwracała się do tych faktów plecami, bagatelizując płynące z tej zależności konsekwencje geoekonomiczne.
Podobnie jak w sferze geopolitycznej trudno również w ogóle mówić o polskiej strategii geoekonomicznej. Elity polityczne zadowalały się dobrobytem wynikającym z dostępu do rynku wewnętrznego UE, inwestycji zagranicznych i funduszy unijnych pobudzających koniunkturę i rozwój infrastrukturalny. Jednak już własność środków produkcji mało kogo interesowała. Tym mniej ważne były działania mające ukierunkować produkcję w strategicznych kierunkach, istotnych przykładowo dla polskiego bezpieczeństwa, najlepiej w oparciu o krajowe technologie i własność. O próbie wykorzystania narodowej gospodarki do celów geopolitycznych w zasadzie nie było mowy. Tak było w wypadku przemysłu zbrojeniowego, traktowanego przez dłuższy czas po transformacji ustrojowej po macoszemu przez elity polityczne. To samo w dużym stopniu można powiedzieć o przemyśle wydobywczym i systemie energetycznym, także telekomunikacji, bankowości i innych strategicznych sektorach. Były one najczęściej ochoczo prywatyzowane, nie wyłączając rzecz jasna kapitału niemieckiego i rosyjskiego. Były też poddawane regulacjom Unii Europejskiej, które nie tylko forsowały ich prywatyzację, ale niekiedy prowadziły także do poważnego ryzyka dla bezpieczeństwa narodowego. Tak było przy okazji transformacji energetycznej i klimatycznej promowanej przez UE.
Z kolei geokultura jest definiowana jako wykorzystywanie szeroko rozumianych zasobów kulturowych do celów geopolitycznych17. Wspomniany termin ma dwa główne odniesienia. Po pierwsze, jako kulturowa baza dla myśli strategicznej i działań geopolitycznych. W takim ujęciu liczy się wielowiekowa kultura polityczna, tradycja postrzegania stosunków międzynarodowych, historycznych „przyjaciół” i „wrogów” geostrategicznych itd. Choć doświadczenia minionych wieków wyraźnie wskazują na zagrożenia płynące z imperializmu Moskwy i Berlina, to były one po transformacji ustrojowej reinterpretowane przez pryzmat kultury politycznej. Ta zaś przedkładała poszukiwanie patrona w relacjach międzynarodowych, jak również interesy partykularne ponad dobro wspólne. Z niechęcią odnosiła się zarówno do budowy silnego państwa, jak również myślenia strategicznego w kategoriach interesów wspólnoty politycznej. Na to nałożyło się zachłyśnięcie wzorcami i narracjami płynącymi z Zachodu, w tym liberalnym przekonaniem o „końcu historii”, a więc o triumfie demokratycznego świata liberalnego nad geopolityką i jakimikolwiek zagrożeniami. Członkostwo w UE i NATO czyniło nas niejako automatycznie bezpiecznymi i niefrasobliwymi w stosunku do tradycyjnych zagrożeń.
Drugim odniesieniem terminu geokultura jest taktyczne wykorzystywanie instrumentarium kulturowego, w tym środowiska medialnego, debaty intelektualnej i strategicznej, edukacji oraz nauki – do celów geopolitycznych. W założeniu takie narzędzia powinny mobilizować własne społeczeństwo i opinię międzynarodową na rzecz polskich celów strategicznych, a jednocześnie demobilizować i rozbijać narracje zagranicznych oponentów lub wrogów. Polskie elity rzadko kiedy sięgały po narzędzia geokultury w takim ujęciu. Ograniczały się do bardzo zaciętej walki medialnej i wyborczej, skupiając się na doraźnych celach partyjnych, związanych z procesem elekcyjnym. Myśl geopolityczna lub kwestie dotyczące polityki zagranicznej były tutaj wykorzystywane niejednokrotnie do realizacji celów wyborczych, a nie na przykład dla mobilizacji społeczeństwa na rzecz realizacji wielkiej strategii. Tym samym racja stanu i interes państwa podlegały erozji w wyniku silnych emocji i polaryzacji polityki wyborczej. Krajowe elity były też bezbronne wobec zewnętrznych ataków geokulturowych, a więc agresywnej narracji, która miała deprecjonować polskie władze i tym samym osłabić możliwości realizowania działań w polityce zagranicznej. Przykładem takiej sytuacji były zarzuty dotyczące łamania przez polski rząd praworządności i tzw. wartości europejskich, które wysuwały instytucje unijne przy wsparciu państw członkowskich z Europy Zachodniej (w latach 2016–2023)18. Niezależnie od meritum sprawy prowadziło to do obniżenia rangi i możliwości oddziaływania przez polskich dyplomatów na partnerów zagranicznych. Warto zwrócić uwagę na to, że wspomnianą narrację stygmatyzującą polskie władze poparła wówczas krajowa opozycja, a nawet domagała się wprowadzenia sankcji unijnych na Rzeczpospolitą. Tak jak wspomniałem, było to działanie osłabiające możliwości prowadzenia skutecznej polityki polskiego państwa na arenie międzynarodowej, choć było zgodne z kulturą polityczną Polaków przynajmniej od końca XVIII wieku.
Te wszystkie trzy perspektywy naukowe, czyli geopolityka, geoekonomia i geokultura, dają w moim przekonaniu narzędzia do analizy polskiej strategii wobec Międzymorza. Potwierdzają potrzebę realizacji tej koncepcji w praktyce, jak również ukazują największe bariery dla jej wprowadzania w życie. Do najważniejszych należy słabość państwa, brak wielkiej strategii i dysfunkcje kultury politycznej. Być może moje przemyślenia staną się inspiracją dla przełamywania trudności i dalszej operacjonalizacji polskiej strategii w wymiarze geopolitycznym, geoekonomicznym i geokulturowym.PRZYPISY
1 Wu Guo, _Zheng Guanying_, Cambria, Amherst 2010, s. 189.
2 Tukidydes, _Wojna peloponeska_, Czytelnik, Warszawa 2023, s. 95.
3 P. Okulewicz, _Koncepcja „międzymorza” w myśli i praktyce politycznej obozu Józefa Piłsudskiego w latach 1918–1926_, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2001.
4 W pracy posługuję się terminem Europy Środkowej i Wschodniej. Rozumiem te terminy w specyficzny sposób, odnosząc Europę Środkową do państw, które weszły do UE po roku 2004: Czech, Estonii, Litwy, Łotwy, Polski, Słowacji, Słowenii, Węgier, Bułgarii, Rumunii oraz Chorwacji. Innymi słowy w dużej mierze są to państwa biorące udział w Inicjatywie Trójmorza. Za Milanem Kunderą do Europy Środkowej nie wliczam Niemiec, ani terenów byłej Niemieckiej Republiki Demokratycznej, zgadzając się, że jest to kulturowo, ale też geopolitycznie, całkiem inna część Europy. Z kolei do Europy Wschodniej zaliczam Ukrainę, Białoruś i Mołdawię. Wyłączam z tego regionu Federację Rosyjską, pomimo tego, że geograficznie zachodnia część tego państwa znajduje się w Europie. Myśląc o integracji Europy Środkowo-Wschodniej odnoszę się więc do państw tego regionu, które weszły do UE po 2004 roku, jak również do Ukrainy, Białorusi i Mołdawii. Por. M. Kundera, _Zachód porwany albo tragedia Europy Środkowej_, Grupa Wydawnicza Foksal, Warszawa 2023, s. 49.
5 J. Piłsudski, _Przemówienie w Wilnie, 20 kwietnia 1922 roku_, _Pisma – mowy – rozkazy_, t. 5, Warszawa 1933, s. 255–260.
6 F. Fukuyama, _Koniec historii i ostatni człowiek_, Wydawnictwo Znak, Warszawa 2017.
7 R. Sikorski, _Min. Sikorski dla „Gazety”: 1 września – lekcja historii_, „Gazeta Wyborcza”, 29.08.2009, https://wyborcza.pl/7,75398,6978098,min-sikorski-dla-gazety-1-wrzesnia-lekcja-historii.html .
8 J.R. Kjellén, _Państwo jako żywy organizm i inne teksty_, Zona Zero, Warszawa 2021.
9 Por. T.G. Grosse, _Wprowadzenie_, _Paliwo dla dominacji. O ekonomicznych podstawach supremacji geopolitycznej_, (red.) T.G. Grosse, Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2020, s. 7-83; E.N. Luttwak, _From Geopolitics to Geo-Economics: Logic of Conflict, Grammar of Commerce, National Interest_, 1990, 20 (summer), s. 17–23.
10 Por. R. Gilpin, _The politics of Transnational Economic Relations_, „International Organization”, 1971, nr 25(3), 419. Także: R.D. Blackwill, J.M. Harris, _War by Other Means. Geoeconomics and Statecraft_, Belknap Press, Harvard University Press, Cambridge 2016.
11 E. Mead Earle, _Adam Smith, Alexander Hamilton, Friedrich List: The Economic Foundations of Military Power_, P. Paret (red.), _Makers of Modern Strategy_, Princeton University Press, Princeton 1986, s. 225.
12 Wu Guo, _Zheng Guanying_, op. cit., s. 189.
13 Sun Yat-sen, _San Min Chu I: The Three Principles of the People_, red. L.T. Chen, Commercial, Shanghai 1928, s. 12.
14 B. Sienkiewicz, _Państwo teoretyczne_, Wydawnictwo Arbitror, Warszawa 2019.
15 A. Nölke, A. Vliegenthart, _Enlarging the Varieties of Capitalism The Emergence of Dependent Market Economies in East Central Europe_, World Politics, 2009, vol. 61, no. 4, s. 670–702.
16 A. Hirschman, _National Power and the Structure of Foreign Trade_, University of California Press, Berkeley 1980 , s. 18, 28–29, 34–37.
17 T.G. Grosse, _Geokultura, czyli o związkach geopolityki z kulturą_, Ośrodek Myśli Politycznej, Kraków 2023.
18 T.G. Grosse, _Suwerenność i polityczność. Studium integracji europejskiej_, Wydawnictwo Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości, Warszawa 2022.
19 Cytat został zmodyfikowany do ogólnie stosowanych obecnie nazw geograficznych. Por. H.J. Mackinder, _Demokratyczne ideały a rzeczywistość_, Wydawnictwo Zona Zero, Warszawa 2019, s. 176.
20 Sun Zi, _Sztuka wojenna_, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2025, s. 30.
21 Tukidydes, _Wojna peloponeska_, op. cit., s. 253.
22 R. Gilpin, _War and Change in World Politics_, Cambridge University Press 2010.
23 J. Bartosiak, _Oczy szeroko otwarte. Polska strategia na czas wojny światowej_, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2025.
24 _Offshore balancing_ to strategiczna koncepcja stosowana w realistycznej analizie stosunków międzynarodowych. Opisuje strategię, w której wielkie mocarstwo wykorzystuje faworyzowane mocarstwa regionalne, aby powstrzymać wzrost potencjalnie wrogich mocarstw. W trzeciej dekadzie XXI wieku dotyczyło to wycofania się USA z Europy w obliczu rosnącego zagrożenia ze strony Moskwy i delegowania bezpieczeństwa kontynentu na państwa europejskie, w tym m.in. właśnie na Niemcy, co jeszcze bardziej zaburzało równowagę sił w UE. Odejście USA na _offshore balancing_ wytworzyło bowiem lukę strategiczną w Europie, która pobudziła imperializm Moskwy, ale zachęciła również Berlin do zwiększenia swojej roli geopolitycznej, zwłaszcza w Europie Środkowej i Wschodniej.
25 M. Menkiszak, J. Gotkowska, T. Iwański, _Nowy amerykański plan pokojowy: presja na Kijów na warunkach Moskwy_, Ośrodek Studiów Wschodnich, 2025.11.24, https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2025-11-24/nowy-amerykanski-plan-pokojowy-presja-na-kijow-na-warunkach-moskwy .
26 Trading Economics, 2025, https://tradingeconomics.com/china/foreign-exchange-reserves ; State Administration of Foreign Exchange, SAFE Releases China’s External Debt Data at the end of 2024, 2025, https://www.safe.gov.cn/en/2025/0328/2297.html .
27 Fiscal Data, What is the national debt?, 2025, https://fiscaldata.treasury.gov/americas-finance-guide/national-debt/ , CEIC, United States Foreign Exchange Reserves, 2025, https://www.ceicdata.com/en/indicator/united-states/foreign-exchange-reserves .
28 _„Dzień wyzwolenia” Ameryki, czyli krwawa łaźnia dla amerykańskich akcji_, Forsal.pl, 4.04.2025, https://forsal.pl/gospodarka/artykuly/9771098,dzien-wyzwolenia-ameryki-czyli-krwawa-laznia-dla-amerykanskich-akcj.html .
29 F. Fukuyama, op. cit.
30 H. Kissinger, _Porządek światowy_, Wydawnictwo Czarne 2024, s. 342.
31 G.T. Allison, _Skazani na wojnę? Czy Ameryka i Chiny unikną pułapki Tukidydesa?_, Bielsko-Biała 2018.
32 Tukidydes, _Wojna peloponeska_, op. cit., s. 33.
33 G. John Ikenberry, _Po zwycięstwie_, Wydawnictwo WEI, Warszawa 2025.
34 T.G. Grosse, _Suwerenność i polityczność._ op. cit.
35 M. Draghi, _The future of European competitiveness. A competitiveness strategy for Europe_, September 2024.
36 _China-EU – international trade in goods statistics_, Eurostat, https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=China-EU_-_international_trade_in_goods_statistics .
37 I. Wallerstein, _Analiza systemów-światów. Wprowadzenie_, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2007.
38 A. Hirschman, _National Power and the Structure of Foreign Trade_, University of California Press, Berkeley 1980 .
39 Np. S. Burchill, A. Linklater, R. Devetak, J. Donnelly, M. Paterson, Ch. Reus-Smit, J. True, _Theories of International Relations_, Palgrave Macmillan, Houndmills, Basingstoke 2005, s. 29-83; J. Czaputowicz, _Teorie stosunków międzynarodowych_, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2022.
40 H.J. Mackinder, _Demokratyczne ideały a rzeczywistość_, op. cit., s. 134.
41 N.J. Spykman, _The Geography of the Peace_, Brace and Company, New York 1944, s. 11–40.
42 W koncepcji Mackindera Heartland (lub inaczej Śródziemie) – nie obejmuje całej Eurazji, ale jej dużą część centralną, bez Europy Zachodniej i Środkowej, bez Arabii, Azji Południowej, Południowo-Wschodniej oraz dużej części Azji Wschodniej. Por. H.J. Mackinder, _Demokratyczne ideały a rzeczywistość_, op. cit., s. 103. Mackinder w swoich pracach także posługuje się terminem Eurazji. Por. H.J. Mackinder, _The Geographical Pivot of History_, The Geographical Journal, (April 1904), vol. 23, no. 4, s. 421–437.
43 H.J. Mackinder, _The Geographical Pivot of History_, op. cit., s. 436.
44 H.J. Mackinder, _Demokratyczne ideały a rzeczywistość_, op. cit., s. 197–198.
45 P. Okulewicz, _Koncepcja „międzymorza”…_ op. cit.
46 H.J. Mackinder, _Demokratyczne ideały a rzeczywistość_, op. cit., s. 197–198.
47 H.J. Mackinder, _The Geographical Pivot of History_, op. cit., s. 436; H.J. Mackinder, _The round world and the winning of the peace_, Foreign Affairs, 21 (1943), s. 595–605.
48 Geokultura zajmuje się związkami między szeroko rozumianą sferą kultury (w tym upowszechnianymi ideami, narracjami lub ideologią) a geopolityką. W myśli Mackindera geokultura (na przykładzie niemieckiej _Kultur_) to kreowanie przez państwo idei patriotycznych, geoekonomicznych i wspólnych celów geopolitycznych, zasobów kultury politycznej, strategicznych narracji w polityce krajowej i międzynarodowej itp., a następnie ich upowszechnianie poprzez edukację, w tym uniwersytecką, administrację, służbę zagraniczną, wojsko oraz wdrażanie przez wsparcie państwowe dla przedsiębiorczości, tworzenia nowych technologii i dużych karteli przemysłowych, promowanie eksportu itd. Ważnym zasobem geokulturowym jest więc państwo i jego sposób organizacji. Por. T.G. Grosse, _Geokultura, czyli o związkach geopolityki z kulturą_, Ośrodek Myśli Politycznej, Kraków 2023; H.J. Mackinder, _Demokratyczne ideały a rzeczywistość_, op. cit., s. 163–171.
49 F. Naumann, _Mitteleuropa – nowy porządek w sercu Europy_, Instytut Pileckiego, Warszawa 2022.
50 L. Moczulski, _Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni_, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 1999, s. 521.
51 „Zmiana przez handel”, czyli osiąganie celów stabilizacji geopolitycznej poprzez związanie Moskwy więzami ekonomicznymi, początkowo obopólnie korzystnymi, choć na koniec asymetrycznie korzystnymi głównie dla Niemiec.
52 „Kto panuje w Europie Środkowo-wschodniej, rządzi Heartlandem. Kto panuje w Heartlandzie, rządzi Eurazją. Kto panuje nad Eurazją, rządzi światem”. Por. H.J. Mackinder, _Demokratyczne ideały a rzeczywistość_, op. cit., s. 176.
53 F. Naumann, _Mitteleuropa – nowy porządek w sercu Europy_, op. cit., s. 39.
54 Por. J. Łojek, _Geneza i obalenie Konstytucji 3 maja_, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1986, s. 64–149.
55 G. Kucharczyk, _Prusy. Pięć wieków_, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2020, s. 489.
56 N.J. Spykman, _America’s Strategy in World Politics: The United States and the Balance of Power_, Routledge, London, New York 2017, s. 51, 448, 461.
57 Kennan do sekretarza stanu, 22 lutego 1946, FRUS 1946, vol. 6, dokument 487.
58 N.J. Spykman, _America’s Strategy in World Politics_, op. cit., s. 466–467.
59 L. Moczulski, _Geopolityka_, op. cit., s. 519–521.
60 N.J. Spykman, _America’s Strategy in World Politics_, op. cit., s. 454.
61 National Security Strategy of the United States of America, November 2025, Washington, https://www.whitehouse.gov/wp-content/uploads/2025/12/2025-National-Security-Strategy.pdf
62 Ibidem.
63 National Defense Strategy 2026, January 2026, Washington, https://media.defense.gov/2026/Jan/23/2003864773/-1/-1/0/2026-national-defense-strategy.pdf .
64 S. Venkatraman, _Trump threatens Canada with 100% tariffs if it_ „_makes a deal with China”_, BBC, 24.01.2026, https://www.bbc.com/news/articles/cy4qww3w72lo .
65 Por. E. Helleiner, J. Kirshner, _Ekonomiczne podstawy strategii. Nie tylko Smith, Hamilton i List_ _Twórcy nowoczesnej strategii_, red. H. Brands, Prześwity – Układ Sił, Warszawa 2025, s. 273–298.
66 Rozciąga się od Japonii (przez wyspy Riukiu), przez Tajwan, aż do Filipin i Borneo.
67 _Deterrence by denial_ (odstraszanie przez odmowę dostępu) to strategia obronna polegająca na przekonaniu przeciwnika, że jego atak zbrojny lub cybernetyczny się nie powiedzie, ponieważ podjęte środki bezpieczeństwa uniemożliwią osiągnięcie założonych celów. Zamiast grozić karą po ataku, strategia ta koncentruje się na fizycznym uniemożliwieniu sukcesu agresora.
68 National Defense Strategy 2026, op. cit., s. 4.
69 N.J. Spykman, _America’s Strategy in World Politics_, op. cit., s. 155, 469.
70 H.J. Mackinder, _Demokratyczne ideały a rzeczywistość_, op. cit., s. 170.
71 Szerzej: E. Economy, _Xi Jinping i strategia odbudowy Chin_, _Twórcy nowoczesnej strategii. Od starożytności do ery cyfrowej_, red. H. Brands, Prześwity – Układ Sił, Warszawa 2025, s. 1035–1059.
72 Por. H. Brands, _Stulecie Eurazji_, Prześwity, Warszawa 2025, s. 279.
73 A.T. Mahan, _The Interest of America in Sea Power. Present and Future_, Little Brown, Boston 1897, s. 214.
74 A.T. Mahan, _The Influence of Sea Power upon History, 1660–1783_, East India Publishing Company, Ottawa 2023, s. 47–77.
75 H.J. Mackinder, _Demokratyczne ideały a rzeczywistość_, op. cit., s. 203.
76 National Security Strategy… op. cit., s. 20.
77 Ibidem.
78 Ibidem.
79 Ibidem.
80 Por. E. Fishman, _Punkty krytyczne. Amerykańskie strategie w czasie wojen handlowych_, Prześwity, Warszawa 2025.
81 Ibidem, s. 485.
82 National Defense Strategy 2026, op. cit., s. 9.
83 Szerzej: T.G. Grosse, _The Geoeconomics of US-China Rivalry and Its Implications for Europe_, Studia Europejskie – Studies in European Affairs, vol. 29, no. 4, 2025, pp. 37–66, DOI: 10.33067/SE.4.2025.2
84 Tukidydes, _Wojna peloponeska_, op. cit., s. 63.
85 Znajduje się dalej na wschód, obejmując wyspy Bonin, wyspy Mariana (w tym Guam), Palau i Mikronezję.
86 National Defense Strategy 2026, op. cit., s. 20.
87 National Security Strategy… op. cit., s. 25.
88 H.J. Mackinder, _Demokratyczne ideały a rzeczywistość_, op. cit., s. 160.
89 Ibidem, s. 14.
90 National Security Strategy… op. cit., s. 13–14; National Defense Strategy 2026, op. cit., s. 5–6, 21.
91 National Security Strategy… op. cit., s. 25.
92 E. Fishman, _Punkty krytyczne_… op. cit., s. 491.
93 National Defense Strategy 2026, op. cit., s. 19.
94 Rozporządzenie Rady (UE) 2025/1106 z dnia 27 maja 2025 r., ustanawiające Instrument na rzecz Zwiększenia Bezpieczeństwa Europy („instrument SAFE”) poprzez Wzmocnienie Europejskiego Przemysłu Obronnego, Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej, 28.05.2025, s. 1–18.
95 _How popular is Donald Trump in Europe?_, YouGov, December 2025, https://yougov.co.uk/international/articles/53806-how-popular-is-donald-trump-in-europe-december-2025 .
96 National Security Strategy… op. cit., s. 26.
97 Ibidem, s. 26.
98 T. Ross, „_I don’t need international law”: Trump’s Wild West doctrine freezes European brains_, Politico, January 9, 2026, https://www.politico.eu/article/europe-trump-relationship/ .
99 G. Bielecki, _Trump uderzył w NATO. Tak powiedział o Sojuszu i Grenlandii_, Wirtualna Polska, 12.01.2026, https://wiadomosci.wp.pl/trump-uderzyl-w-nato-tak-powiedzial-o-sojuszu-i-grenlandii-7242629093241409v .
100 Jest to ruch wzorowany na haśle i inicjatywie politycznej „Make America Great Again” (pol. Uczyńmy Amerykę znów wielką).
101 National Defense Strategy 2026, op. cit., s. 10.
102 H. Kundnani, _The Paradox of German Power_, C. Hurst & Co Publishers Ltd., London 2016.
103 L. Moczulski, _Geopolityka_, op. cit., s. 545.
104 National Security Strategy…, op. cit., s. 27.
105 National Defense Strategy 2026, op. cit., s. 10.
106 Tukidydes, _Wojna peloponeska_, op. cit., s. 253.
Siły nie da się osiągnąć bez zamożności, a zamożności nie da się zagwarantować bez siły.
Zheng Guanying1
Więcej lękam się naszych własnych błędów niż planów nieprzyjacielskich.
Tukidydes2
Celem książki jest omówienie polskich dylematów strategicznych w odniesieniu do trzech perspektyw analitycznych: geopolityki, geoekonomii i geokultury. W tle moich rozważań jest Międzymorze – koncepcja Józefa Piłsudskiego3 zbudowania federacji w Europie Środkowej i Wschodniej4, przede wszystkim w odniesieniu do Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy5. Później Marszałek rozmyślał także o pogłębionej współpracy z państwami Europy Środkowej i nadbałtyckimi. Międzymorze jest bowiem ujmowane szeroko, nie tylko jako terytorium Pierwszej Rzeczypospolitej, ale również jako obszar pomiędzy trzema morzami: Bałtykiem, Adriatykiem i Morzem Czarnym. Rozważaniom na temat polskiej strategii w odniesieniu do tego regionu będę poświęcał kolejne rozdziały.
Geopolityka klasyczna to połączenie geografii z polityką, choć w praktyce oznacza strategię w polityce zagranicznej, uwzględniającą uwarunkowania geograficzne. Dla Polaków geografia ma szczególne znaczenie. Sąsiadują bowiem z dwiema potęgami – Rosją i Niemcami – które niejednokrotnie miały w historii tendencje imperialne. Dla obu tych państw panowanie w Europie Środkowej i Wschodniej było kluczem do sukcesu, a więc do dalszej ekspansji i statusu potęgi już nie tylko regionalnej, ale także światowej. Polacy i inne narody Europy Środkowej wielokrotnie w historii były przedmiotem zaborów, całkowitej lub częściowej utraty niepodległości. Dlatego usytuowanie geograficzne oznacza dla nas fundamentalny wybór – między byciem zdominowanym (lub obszarem nieustającej rywalizacji między Moskwą a Berlinem) albo koniecznością zabezpieczenia swojej wolności. Dla zachowania suwerenności – z punktu widzenia geografii – niezbędne jest właśnie Międzymorze. Tylko pogłębiona integracja regionalna w tej części Europy stwarza bowiem warunki dla podmiotowości wszystkim państwom położonym między trzema morzami.
Podstawowe znaczenie dla realizacji takiej współpracy ma Polska, przekonanie elit i społeczeństwa o potrzebie podjęcia takiej właśnie strategii. Do tego niezbędne są też sojusze, zwłaszcza z Ukrainą, w przyszłości z Białorusią, następnie z innymi państwami Europy Środkowej. Pierwszym zaczynem dla takiego współdziałania jest Grupa Wyszehradzka, a także Inicjatywa Trójmorza. Niemniej, na samym początku, to Polacy muszą sami chcieć takiej integracji. Następnie powinni wypracować odpowiednie instrumenty do jej realizacji – w pierwszym rzędzie strategię geopolityczną, geoekonomiczną i geokulturową. Niezbędne jest też silne państwo, administracja, dyplomacja i nowoczesna, prężna gospodarka. Wreszcie konieczny jest potencjał wojskowy i przemysł zbrojeniowy, które będą nie tylko ochroną przed zewnętrznym imperializmem, ale także gwarancją dla innych państw Międzymorza, że mogą realnie liczyć na polskie wsparcie dla ich bezpieczeństwa.
Innymi słowy, Polska potrzebuje wielkiej strategii, czyli dalekosiężnego dokumentu państwowego, który będzie wskazywał podstawowe kierunki w polityce zagranicznej, w sferze bezpieczeństwa, rozwoju gospodarki i społeczeństwa. Po transformacji ustrojowej z roku 1989 mieliśmy tylko zarys takiej strategii. Jej celem było jak najszybsze włączenie się do struktur zachodnich: Wspólnot Europejskich (później przemianowanych na Unię Europejską) oraz NATO. Jednocześnie polskie elity skupiły się na ścisłych relacjach sojuszniczych z Waszyngtonem i Berlinem. Wejście do obu tych organizacji międzynarodowych było zwieńczeniem marzeń i aspiracji. Miało zapewnić dobrobyt i bezpieczeństwo. Polskie elity poczuły się zwolnione z obowiązku czujności, a nawet aktywności, bo strategiczne cele zostały osiągnięte. Co więcej, delegowały szereg interesów narodowych na te organizacje i wiodące w nich zachodnie państwa sojusznicze. Celem ostatecznym było więc przykładowo samo członkostwo w Unii Europejskiej (UE), a nie wykorzystywanie tej organizacji dla realizacji dalekosiężnej strategii. Przykładem takiego nastawienia może być polsko-szwedzka inicjatywa Partnerstwa Wschodniego. Powstała ona pod auspicjami UE w 2009 roku i zamiast stać się narzędziem polskiej strategii w polityce wschodniej, służyła delegowaniu odpowiedzialności za tę politykę na Brukselę i w dużej mierze także na Berlin. Doprowadziło to do stopniowego zmniejszania aktywności polskiej dyplomacji na tym arcyważnym dla Polski strategicznym kierunku. Było to poważne zaniedbanie geopolityczne. Wynikało w gruncie rzeczy z bardzo niedojrzałej strategii w polityce zagranicznej, której jedynym celem było członkostwo w UE i NATO. Wówczas nastąpił „koniec historii”, jak można sparafrazować słynny termin Francisa Fukuyamy6. Dowodzi to poważnego deficytu myślenia strategicznego.
Pasywność geopolityczna nie pozwalała dostrzec, przynajmniej niektórym politykom, że relacje transatlantyckie kruszeją, a Zachodnia Europa dąży od dziesięcioleci do „strategicznej autonomii”, przede wszystkim od Stanów Zjednoczonych. Zanim Amerykanie na dobre zaczęli wycofywać się z Europy, jak również geoekonomicznie rywalizować z UE, francuski prezydent Emmanuel Macron informował o „śmierci mózgowej” NATO (w 2019 roku). Miało to skupić wysiłki na rzecz europejskiego bezpieczeństwa wokół Europy Zachodniej, przede wszystkim na kolejnych instrumentach kształtowanych w UE. Odbywało się to kosztem polskiego bezpieczeństwa, bo faktycznie „wypychało” Amerykanów z Europy. Przesuwało to również ciężar geopolityczny całego kontynentu na zachód, do dwóch biegunów usytuowanych w stolicach największych państw członkowskich: Berlina i Paryża. Trzecim biegunem stawała się Bruksela, która absorbowała coraz więcej kompetencji w zakresie bezpieczeństwa i obrony.
Duża część polskich elit nie dostrzegła również tego, że wraz ze zjednoczeniem Niemiec (1990) znacząco zwiększyła się siła tego państwa w geopolityce europejskiej. Unia walutowa wprowadzana w XXI wieku jeszcze bardziej pogłębiła dysproporcję sił między Republiką Federalną Niemiec (RFN) a Francją i jej tradycyjnymi sojusznikami z Europy Południowej. Z kolei poszerzenie Unii Europejskiej na wschód z lat 2004–2007 było silnym wsparciem dla Niemiec, które bardzo szybko uzależniły Europę Środkową ekonomicznie i zdominowały politycznie. Była to mistrzowska realizacja celów geoekonomicznych wobec tego regionu przez RFN. Przekreśliła ona w zasadzie szanse powstania Międzymorza. Tylko niektórzy politycy i eksperci zdali sobie z tego sprawę. Inni byli wręcz z tego powodu zadowoleni. Frontalnie odrzucali koncepcję integracji Europy Środkowej, podobnie jak pasowali w odniesieniu do aktywnej polityki wschodniej. „Polityka jagiellońska” – synonim aktywnej polityki polskiej w Europie Środkowej i Wschodniej – została po raz pierwszy zanegowana przez polskiego ministra spraw zagranicznych bodaj w roku 20097.
W klasycznej myśli geopolitycznej niemal jednocześnie mówi się o dwóch bardzo istotnych aspektach strategicznych: gospodarce i kulturze. Termin geopolityka został wymyślony przez szwedzkiego naukowca Johana Rudolfa Kjelléna pod koniec XIX wieku. Warto przypomnieć, że w tym samym czasie mówił on o geoekonomii i geokulturze8. Definicja geoekonomii zwykle sprowadza się do wykorzystywania instrumentów gospodarczych do celów geopolitycznych, a więc do realizowania strategii w polityce zagranicznej9. Fundamentem dla skutecznej geoekonomii jest… silne państwo10. To ono odpowiada za rozwój krajowej gospodarki, jej potencjału technologicznego, innowacyjnego i produkcyjnego, a następnie za wykorzystywanie tego potencjału gospodarczego w celach geopolitycznych. Dobrobyt państwa, czyli rozwój gospodarczy lub akumulacja kapitału (finansowego, technologicznego, produkcyjnego i ludzkiego) są najważniejszymi źródłami siły państwa w relacjach międzynarodowych. Niektórzy ekonomiści wskazują jako wiodący spośród wszystkich innych czynników – wzrost produktywności, zwłaszcza wtedy, kiedy jest on bardziej dynamiczny niż u konkurentów geopolitycznych. Przekonani o tym byli klasycy zachodniej myśli ekonomicznej na czele z Adamem Smithem, Alexandrem Hamiltonem i Friedrichem Listem11.
Chiński uczony i strateg Zheng Guanying, żyjący mniej więcej w tym samym czasie, co wspomniani wcześniej myśliciele Zachodu, twierdził, że „siły nie da się osiągnąć bez zamożności, a zamożności nie da się zagwarantować bez siły”12. Innymi słowy, to siła geopolityczna jest gwarantem rozwoju gospodarczego, szczególnie w wymianie handlowej z partnerami zagranicznymi. Jednocześnie potencjał gospodarczy daje siłę państwu. Wspomniany myśliciel już w XIX wieku wskazywał na to, że Chiny muszą uzyskać odpowiedni potencjał do prowadzenia wojen handlowych z innymi państwami. Ponadto radził, aby Chiny zdobywały swoją pozycję geopolityczną raczej za pomocą bogactwa i poprzez rosnący eksport, aniżeli siłą. Inny klasyczny myśliciel chiński Sun Yat-sen podkreślał, że kluczem do potęgi geopolitycznej będzie industrializacja i rozwój gospodarczy13. W niniejszej książce będę analizował bliżej rywalizację geoekonomiczną Stanów Zjednoczonych z Chinami, niemniej już teraz warto zwrócić uwagę na fundamenty potęgi geopolitycznej w oczach klasycznych myślicieli zachodnich i chińskich. Jest to siła narodowej gospodarki oraz państwa. Tymczasem po transformacji ustrojowej w Polsce mieliśmy słabe państwo – jak to ujął jeden z polityków: „państwo teoretyczne”14. Z kolei gospodarka była zależna, przynajmniej w opinii badaczy zachodnioeuropejskich15. Większość polskich ekonomistów uważała, że rozwijamy się znakomicie, zwłaszcza po akcesji do UE.
W kontekście badań geoekonomicznych nad Europą Środkową często przywołuje się klasyczną pracę Alberta Hirschmana. Przedstawia on metodykę działania Niemiec w okresie międzywojennym, która zmierzała do uzależnienia gospodarek mniejszych państw Europy Środkowej i Bałkanów, a więc Międzymorza. To, co dla Niemiec było tylko ułamkiem ich wymiany handlowej, dla mniejszych państw było silną zależnością. Miało to niekorzystne konsekwencje gospodarcze, takie jak deficyt handlowy oraz mało opłacalna struktura eksportu surowców lub produktów spożywczych w zamian za import niemieckich towarów przemysłowych. Asymetryczna wymiana gospodarcza prowadziła do zależności geopolitycznej. Takie relacje geoekonomiczne występowały w wypadku partnerów handlowych Rzeszy Niemieckiej nie tylko w Europie Środkowej, ale również – ku niezadowoleniu strategów amerykańskich – w Ameryce Łacińskiej16. Dokładnie te same zjawiska, które Hirschman obserwował w pierwszej połowie XX wieku, inni naukowcy dostrzegali w relacjach Niemiec z Europą Środkową w wieku XXI. Duża część elit politycznych w Polsce odwracała się do tych faktów plecami, bagatelizując płynące z tej zależności konsekwencje geoekonomiczne.
Podobnie jak w sferze geopolitycznej trudno również w ogóle mówić o polskiej strategii geoekonomicznej. Elity polityczne zadowalały się dobrobytem wynikającym z dostępu do rynku wewnętrznego UE, inwestycji zagranicznych i funduszy unijnych pobudzających koniunkturę i rozwój infrastrukturalny. Jednak już własność środków produkcji mało kogo interesowała. Tym mniej ważne były działania mające ukierunkować produkcję w strategicznych kierunkach, istotnych przykładowo dla polskiego bezpieczeństwa, najlepiej w oparciu o krajowe technologie i własność. O próbie wykorzystania narodowej gospodarki do celów geopolitycznych w zasadzie nie było mowy. Tak było w wypadku przemysłu zbrojeniowego, traktowanego przez dłuższy czas po transformacji ustrojowej po macoszemu przez elity polityczne. To samo w dużym stopniu można powiedzieć o przemyśle wydobywczym i systemie energetycznym, także telekomunikacji, bankowości i innych strategicznych sektorach. Były one najczęściej ochoczo prywatyzowane, nie wyłączając rzecz jasna kapitału niemieckiego i rosyjskiego. Były też poddawane regulacjom Unii Europejskiej, które nie tylko forsowały ich prywatyzację, ale niekiedy prowadziły także do poważnego ryzyka dla bezpieczeństwa narodowego. Tak było przy okazji transformacji energetycznej i klimatycznej promowanej przez UE.
Z kolei geokultura jest definiowana jako wykorzystywanie szeroko rozumianych zasobów kulturowych do celów geopolitycznych17. Wspomniany termin ma dwa główne odniesienia. Po pierwsze, jako kulturowa baza dla myśli strategicznej i działań geopolitycznych. W takim ujęciu liczy się wielowiekowa kultura polityczna, tradycja postrzegania stosunków międzynarodowych, historycznych „przyjaciół” i „wrogów” geostrategicznych itd. Choć doświadczenia minionych wieków wyraźnie wskazują na zagrożenia płynące z imperializmu Moskwy i Berlina, to były one po transformacji ustrojowej reinterpretowane przez pryzmat kultury politycznej. Ta zaś przedkładała poszukiwanie patrona w relacjach międzynarodowych, jak również interesy partykularne ponad dobro wspólne. Z niechęcią odnosiła się zarówno do budowy silnego państwa, jak również myślenia strategicznego w kategoriach interesów wspólnoty politycznej. Na to nałożyło się zachłyśnięcie wzorcami i narracjami płynącymi z Zachodu, w tym liberalnym przekonaniem o „końcu historii”, a więc o triumfie demokratycznego świata liberalnego nad geopolityką i jakimikolwiek zagrożeniami. Członkostwo w UE i NATO czyniło nas niejako automatycznie bezpiecznymi i niefrasobliwymi w stosunku do tradycyjnych zagrożeń.
Drugim odniesieniem terminu geokultura jest taktyczne wykorzystywanie instrumentarium kulturowego, w tym środowiska medialnego, debaty intelektualnej i strategicznej, edukacji oraz nauki – do celów geopolitycznych. W założeniu takie narzędzia powinny mobilizować własne społeczeństwo i opinię międzynarodową na rzecz polskich celów strategicznych, a jednocześnie demobilizować i rozbijać narracje zagranicznych oponentów lub wrogów. Polskie elity rzadko kiedy sięgały po narzędzia geokultury w takim ujęciu. Ograniczały się do bardzo zaciętej walki medialnej i wyborczej, skupiając się na doraźnych celach partyjnych, związanych z procesem elekcyjnym. Myśl geopolityczna lub kwestie dotyczące polityki zagranicznej były tutaj wykorzystywane niejednokrotnie do realizacji celów wyborczych, a nie na przykład dla mobilizacji społeczeństwa na rzecz realizacji wielkiej strategii. Tym samym racja stanu i interes państwa podlegały erozji w wyniku silnych emocji i polaryzacji polityki wyborczej. Krajowe elity były też bezbronne wobec zewnętrznych ataków geokulturowych, a więc agresywnej narracji, która miała deprecjonować polskie władze i tym samym osłabić możliwości realizowania działań w polityce zagranicznej. Przykładem takiej sytuacji były zarzuty dotyczące łamania przez polski rząd praworządności i tzw. wartości europejskich, które wysuwały instytucje unijne przy wsparciu państw członkowskich z Europy Zachodniej (w latach 2016–2023)18. Niezależnie od meritum sprawy prowadziło to do obniżenia rangi i możliwości oddziaływania przez polskich dyplomatów na partnerów zagranicznych. Warto zwrócić uwagę na to, że wspomnianą narrację stygmatyzującą polskie władze poparła wówczas krajowa opozycja, a nawet domagała się wprowadzenia sankcji unijnych na Rzeczpospolitą. Tak jak wspomniałem, było to działanie osłabiające możliwości prowadzenia skutecznej polityki polskiego państwa na arenie międzynarodowej, choć było zgodne z kulturą polityczną Polaków przynajmniej od końca XVIII wieku.
Te wszystkie trzy perspektywy naukowe, czyli geopolityka, geoekonomia i geokultura, dają w moim przekonaniu narzędzia do analizy polskiej strategii wobec Międzymorza. Potwierdzają potrzebę realizacji tej koncepcji w praktyce, jak również ukazują największe bariery dla jej wprowadzania w życie. Do najważniejszych należy słabość państwa, brak wielkiej strategii i dysfunkcje kultury politycznej. Być może moje przemyślenia staną się inspiracją dla przełamywania trudności i dalszej operacjonalizacji polskiej strategii w wymiarze geopolitycznym, geoekonomicznym i geokulturowym.PRZYPISY
1 Wu Guo, _Zheng Guanying_, Cambria, Amherst 2010, s. 189.
2 Tukidydes, _Wojna peloponeska_, Czytelnik, Warszawa 2023, s. 95.
3 P. Okulewicz, _Koncepcja „międzymorza” w myśli i praktyce politycznej obozu Józefa Piłsudskiego w latach 1918–1926_, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2001.
4 W pracy posługuję się terminem Europy Środkowej i Wschodniej. Rozumiem te terminy w specyficzny sposób, odnosząc Europę Środkową do państw, które weszły do UE po roku 2004: Czech, Estonii, Litwy, Łotwy, Polski, Słowacji, Słowenii, Węgier, Bułgarii, Rumunii oraz Chorwacji. Innymi słowy w dużej mierze są to państwa biorące udział w Inicjatywie Trójmorza. Za Milanem Kunderą do Europy Środkowej nie wliczam Niemiec, ani terenów byłej Niemieckiej Republiki Demokratycznej, zgadzając się, że jest to kulturowo, ale też geopolitycznie, całkiem inna część Europy. Z kolei do Europy Wschodniej zaliczam Ukrainę, Białoruś i Mołdawię. Wyłączam z tego regionu Federację Rosyjską, pomimo tego, że geograficznie zachodnia część tego państwa znajduje się w Europie. Myśląc o integracji Europy Środkowo-Wschodniej odnoszę się więc do państw tego regionu, które weszły do UE po 2004 roku, jak również do Ukrainy, Białorusi i Mołdawii. Por. M. Kundera, _Zachód porwany albo tragedia Europy Środkowej_, Grupa Wydawnicza Foksal, Warszawa 2023, s. 49.
5 J. Piłsudski, _Przemówienie w Wilnie, 20 kwietnia 1922 roku_, _Pisma – mowy – rozkazy_, t. 5, Warszawa 1933, s. 255–260.
6 F. Fukuyama, _Koniec historii i ostatni człowiek_, Wydawnictwo Znak, Warszawa 2017.
7 R. Sikorski, _Min. Sikorski dla „Gazety”: 1 września – lekcja historii_, „Gazeta Wyborcza”, 29.08.2009, https://wyborcza.pl/7,75398,6978098,min-sikorski-dla-gazety-1-wrzesnia-lekcja-historii.html .
8 J.R. Kjellén, _Państwo jako żywy organizm i inne teksty_, Zona Zero, Warszawa 2021.
9 Por. T.G. Grosse, _Wprowadzenie_, _Paliwo dla dominacji. O ekonomicznych podstawach supremacji geopolitycznej_, (red.) T.G. Grosse, Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2020, s. 7-83; E.N. Luttwak, _From Geopolitics to Geo-Economics: Logic of Conflict, Grammar of Commerce, National Interest_, 1990, 20 (summer), s. 17–23.
10 Por. R. Gilpin, _The politics of Transnational Economic Relations_, „International Organization”, 1971, nr 25(3), 419. Także: R.D. Blackwill, J.M. Harris, _War by Other Means. Geoeconomics and Statecraft_, Belknap Press, Harvard University Press, Cambridge 2016.
11 E. Mead Earle, _Adam Smith, Alexander Hamilton, Friedrich List: The Economic Foundations of Military Power_, P. Paret (red.), _Makers of Modern Strategy_, Princeton University Press, Princeton 1986, s. 225.
12 Wu Guo, _Zheng Guanying_, op. cit., s. 189.
13 Sun Yat-sen, _San Min Chu I: The Three Principles of the People_, red. L.T. Chen, Commercial, Shanghai 1928, s. 12.
14 B. Sienkiewicz, _Państwo teoretyczne_, Wydawnictwo Arbitror, Warszawa 2019.
15 A. Nölke, A. Vliegenthart, _Enlarging the Varieties of Capitalism The Emergence of Dependent Market Economies in East Central Europe_, World Politics, 2009, vol. 61, no. 4, s. 670–702.
16 A. Hirschman, _National Power and the Structure of Foreign Trade_, University of California Press, Berkeley 1980 , s. 18, 28–29, 34–37.
17 T.G. Grosse, _Geokultura, czyli o związkach geopolityki z kulturą_, Ośrodek Myśli Politycznej, Kraków 2023.
18 T.G. Grosse, _Suwerenność i polityczność. Studium integracji europejskiej_, Wydawnictwo Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości, Warszawa 2022.
19 Cytat został zmodyfikowany do ogólnie stosowanych obecnie nazw geograficznych. Por. H.J. Mackinder, _Demokratyczne ideały a rzeczywistość_, Wydawnictwo Zona Zero, Warszawa 2019, s. 176.
20 Sun Zi, _Sztuka wojenna_, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2025, s. 30.
21 Tukidydes, _Wojna peloponeska_, op. cit., s. 253.
22 R. Gilpin, _War and Change in World Politics_, Cambridge University Press 2010.
23 J. Bartosiak, _Oczy szeroko otwarte. Polska strategia na czas wojny światowej_, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2025.
24 _Offshore balancing_ to strategiczna koncepcja stosowana w realistycznej analizie stosunków międzynarodowych. Opisuje strategię, w której wielkie mocarstwo wykorzystuje faworyzowane mocarstwa regionalne, aby powstrzymać wzrost potencjalnie wrogich mocarstw. W trzeciej dekadzie XXI wieku dotyczyło to wycofania się USA z Europy w obliczu rosnącego zagrożenia ze strony Moskwy i delegowania bezpieczeństwa kontynentu na państwa europejskie, w tym m.in. właśnie na Niemcy, co jeszcze bardziej zaburzało równowagę sił w UE. Odejście USA na _offshore balancing_ wytworzyło bowiem lukę strategiczną w Europie, która pobudziła imperializm Moskwy, ale zachęciła również Berlin do zwiększenia swojej roli geopolitycznej, zwłaszcza w Europie Środkowej i Wschodniej.
25 M. Menkiszak, J. Gotkowska, T. Iwański, _Nowy amerykański plan pokojowy: presja na Kijów na warunkach Moskwy_, Ośrodek Studiów Wschodnich, 2025.11.24, https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2025-11-24/nowy-amerykanski-plan-pokojowy-presja-na-kijow-na-warunkach-moskwy .
26 Trading Economics, 2025, https://tradingeconomics.com/china/foreign-exchange-reserves ; State Administration of Foreign Exchange, SAFE Releases China’s External Debt Data at the end of 2024, 2025, https://www.safe.gov.cn/en/2025/0328/2297.html .
27 Fiscal Data, What is the national debt?, 2025, https://fiscaldata.treasury.gov/americas-finance-guide/national-debt/ , CEIC, United States Foreign Exchange Reserves, 2025, https://www.ceicdata.com/en/indicator/united-states/foreign-exchange-reserves .
28 _„Dzień wyzwolenia” Ameryki, czyli krwawa łaźnia dla amerykańskich akcji_, Forsal.pl, 4.04.2025, https://forsal.pl/gospodarka/artykuly/9771098,dzien-wyzwolenia-ameryki-czyli-krwawa-laznia-dla-amerykanskich-akcj.html .
29 F. Fukuyama, op. cit.
30 H. Kissinger, _Porządek światowy_, Wydawnictwo Czarne 2024, s. 342.
31 G.T. Allison, _Skazani na wojnę? Czy Ameryka i Chiny unikną pułapki Tukidydesa?_, Bielsko-Biała 2018.
32 Tukidydes, _Wojna peloponeska_, op. cit., s. 33.
33 G. John Ikenberry, _Po zwycięstwie_, Wydawnictwo WEI, Warszawa 2025.
34 T.G. Grosse, _Suwerenność i polityczność._ op. cit.
35 M. Draghi, _The future of European competitiveness. A competitiveness strategy for Europe_, September 2024.
36 _China-EU – international trade in goods statistics_, Eurostat, https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=China-EU_-_international_trade_in_goods_statistics .
37 I. Wallerstein, _Analiza systemów-światów. Wprowadzenie_, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2007.
38 A. Hirschman, _National Power and the Structure of Foreign Trade_, University of California Press, Berkeley 1980 .
39 Np. S. Burchill, A. Linklater, R. Devetak, J. Donnelly, M. Paterson, Ch. Reus-Smit, J. True, _Theories of International Relations_, Palgrave Macmillan, Houndmills, Basingstoke 2005, s. 29-83; J. Czaputowicz, _Teorie stosunków międzynarodowych_, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2022.
40 H.J. Mackinder, _Demokratyczne ideały a rzeczywistość_, op. cit., s. 134.
41 N.J. Spykman, _The Geography of the Peace_, Brace and Company, New York 1944, s. 11–40.
42 W koncepcji Mackindera Heartland (lub inaczej Śródziemie) – nie obejmuje całej Eurazji, ale jej dużą część centralną, bez Europy Zachodniej i Środkowej, bez Arabii, Azji Południowej, Południowo-Wschodniej oraz dużej części Azji Wschodniej. Por. H.J. Mackinder, _Demokratyczne ideały a rzeczywistość_, op. cit., s. 103. Mackinder w swoich pracach także posługuje się terminem Eurazji. Por. H.J. Mackinder, _The Geographical Pivot of History_, The Geographical Journal, (April 1904), vol. 23, no. 4, s. 421–437.
43 H.J. Mackinder, _The Geographical Pivot of History_, op. cit., s. 436.
44 H.J. Mackinder, _Demokratyczne ideały a rzeczywistość_, op. cit., s. 197–198.
45 P. Okulewicz, _Koncepcja „międzymorza”…_ op. cit.
46 H.J. Mackinder, _Demokratyczne ideały a rzeczywistość_, op. cit., s. 197–198.
47 H.J. Mackinder, _The Geographical Pivot of History_, op. cit., s. 436; H.J. Mackinder, _The round world and the winning of the peace_, Foreign Affairs, 21 (1943), s. 595–605.
48 Geokultura zajmuje się związkami między szeroko rozumianą sferą kultury (w tym upowszechnianymi ideami, narracjami lub ideologią) a geopolityką. W myśli Mackindera geokultura (na przykładzie niemieckiej _Kultur_) to kreowanie przez państwo idei patriotycznych, geoekonomicznych i wspólnych celów geopolitycznych, zasobów kultury politycznej, strategicznych narracji w polityce krajowej i międzynarodowej itp., a następnie ich upowszechnianie poprzez edukację, w tym uniwersytecką, administrację, służbę zagraniczną, wojsko oraz wdrażanie przez wsparcie państwowe dla przedsiębiorczości, tworzenia nowych technologii i dużych karteli przemysłowych, promowanie eksportu itd. Ważnym zasobem geokulturowym jest więc państwo i jego sposób organizacji. Por. T.G. Grosse, _Geokultura, czyli o związkach geopolityki z kulturą_, Ośrodek Myśli Politycznej, Kraków 2023; H.J. Mackinder, _Demokratyczne ideały a rzeczywistość_, op. cit., s. 163–171.
49 F. Naumann, _Mitteleuropa – nowy porządek w sercu Europy_, Instytut Pileckiego, Warszawa 2022.
50 L. Moczulski, _Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni_, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 1999, s. 521.
51 „Zmiana przez handel”, czyli osiąganie celów stabilizacji geopolitycznej poprzez związanie Moskwy więzami ekonomicznymi, początkowo obopólnie korzystnymi, choć na koniec asymetrycznie korzystnymi głównie dla Niemiec.
52 „Kto panuje w Europie Środkowo-wschodniej, rządzi Heartlandem. Kto panuje w Heartlandzie, rządzi Eurazją. Kto panuje nad Eurazją, rządzi światem”. Por. H.J. Mackinder, _Demokratyczne ideały a rzeczywistość_, op. cit., s. 176.
53 F. Naumann, _Mitteleuropa – nowy porządek w sercu Europy_, op. cit., s. 39.
54 Por. J. Łojek, _Geneza i obalenie Konstytucji 3 maja_, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1986, s. 64–149.
55 G. Kucharczyk, _Prusy. Pięć wieków_, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2020, s. 489.
56 N.J. Spykman, _America’s Strategy in World Politics: The United States and the Balance of Power_, Routledge, London, New York 2017, s. 51, 448, 461.
57 Kennan do sekretarza stanu, 22 lutego 1946, FRUS 1946, vol. 6, dokument 487.
58 N.J. Spykman, _America’s Strategy in World Politics_, op. cit., s. 466–467.
59 L. Moczulski, _Geopolityka_, op. cit., s. 519–521.
60 N.J. Spykman, _America’s Strategy in World Politics_, op. cit., s. 454.
61 National Security Strategy of the United States of America, November 2025, Washington, https://www.whitehouse.gov/wp-content/uploads/2025/12/2025-National-Security-Strategy.pdf
62 Ibidem.
63 National Defense Strategy 2026, January 2026, Washington, https://media.defense.gov/2026/Jan/23/2003864773/-1/-1/0/2026-national-defense-strategy.pdf .
64 S. Venkatraman, _Trump threatens Canada with 100% tariffs if it_ „_makes a deal with China”_, BBC, 24.01.2026, https://www.bbc.com/news/articles/cy4qww3w72lo .
65 Por. E. Helleiner, J. Kirshner, _Ekonomiczne podstawy strategii. Nie tylko Smith, Hamilton i List_ _Twórcy nowoczesnej strategii_, red. H. Brands, Prześwity – Układ Sił, Warszawa 2025, s. 273–298.
66 Rozciąga się od Japonii (przez wyspy Riukiu), przez Tajwan, aż do Filipin i Borneo.
67 _Deterrence by denial_ (odstraszanie przez odmowę dostępu) to strategia obronna polegająca na przekonaniu przeciwnika, że jego atak zbrojny lub cybernetyczny się nie powiedzie, ponieważ podjęte środki bezpieczeństwa uniemożliwią osiągnięcie założonych celów. Zamiast grozić karą po ataku, strategia ta koncentruje się na fizycznym uniemożliwieniu sukcesu agresora.
68 National Defense Strategy 2026, op. cit., s. 4.
69 N.J. Spykman, _America’s Strategy in World Politics_, op. cit., s. 155, 469.
70 H.J. Mackinder, _Demokratyczne ideały a rzeczywistość_, op. cit., s. 170.
71 Szerzej: E. Economy, _Xi Jinping i strategia odbudowy Chin_, _Twórcy nowoczesnej strategii. Od starożytności do ery cyfrowej_, red. H. Brands, Prześwity – Układ Sił, Warszawa 2025, s. 1035–1059.
72 Por. H. Brands, _Stulecie Eurazji_, Prześwity, Warszawa 2025, s. 279.
73 A.T. Mahan, _The Interest of America in Sea Power. Present and Future_, Little Brown, Boston 1897, s. 214.
74 A.T. Mahan, _The Influence of Sea Power upon History, 1660–1783_, East India Publishing Company, Ottawa 2023, s. 47–77.
75 H.J. Mackinder, _Demokratyczne ideały a rzeczywistość_, op. cit., s. 203.
76 National Security Strategy… op. cit., s. 20.
77 Ibidem.
78 Ibidem.
79 Ibidem.
80 Por. E. Fishman, _Punkty krytyczne. Amerykańskie strategie w czasie wojen handlowych_, Prześwity, Warszawa 2025.
81 Ibidem, s. 485.
82 National Defense Strategy 2026, op. cit., s. 9.
83 Szerzej: T.G. Grosse, _The Geoeconomics of US-China Rivalry and Its Implications for Europe_, Studia Europejskie – Studies in European Affairs, vol. 29, no. 4, 2025, pp. 37–66, DOI: 10.33067/SE.4.2025.2
84 Tukidydes, _Wojna peloponeska_, op. cit., s. 63.
85 Znajduje się dalej na wschód, obejmując wyspy Bonin, wyspy Mariana (w tym Guam), Palau i Mikronezję.
86 National Defense Strategy 2026, op. cit., s. 20.
87 National Security Strategy… op. cit., s. 25.
88 H.J. Mackinder, _Demokratyczne ideały a rzeczywistość_, op. cit., s. 160.
89 Ibidem, s. 14.
90 National Security Strategy… op. cit., s. 13–14; National Defense Strategy 2026, op. cit., s. 5–6, 21.
91 National Security Strategy… op. cit., s. 25.
92 E. Fishman, _Punkty krytyczne_… op. cit., s. 491.
93 National Defense Strategy 2026, op. cit., s. 19.
94 Rozporządzenie Rady (UE) 2025/1106 z dnia 27 maja 2025 r., ustanawiające Instrument na rzecz Zwiększenia Bezpieczeństwa Europy („instrument SAFE”) poprzez Wzmocnienie Europejskiego Przemysłu Obronnego, Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej, 28.05.2025, s. 1–18.
95 _How popular is Donald Trump in Europe?_, YouGov, December 2025, https://yougov.co.uk/international/articles/53806-how-popular-is-donald-trump-in-europe-december-2025 .
96 National Security Strategy… op. cit., s. 26.
97 Ibidem, s. 26.
98 T. Ross, „_I don’t need international law”: Trump’s Wild West doctrine freezes European brains_, Politico, January 9, 2026, https://www.politico.eu/article/europe-trump-relationship/ .
99 G. Bielecki, _Trump uderzył w NATO. Tak powiedział o Sojuszu i Grenlandii_, Wirtualna Polska, 12.01.2026, https://wiadomosci.wp.pl/trump-uderzyl-w-nato-tak-powiedzial-o-sojuszu-i-grenlandii-7242629093241409v .
100 Jest to ruch wzorowany na haśle i inicjatywie politycznej „Make America Great Again” (pol. Uczyńmy Amerykę znów wielką).
101 National Defense Strategy 2026, op. cit., s. 10.
102 H. Kundnani, _The Paradox of German Power_, C. Hurst & Co Publishers Ltd., London 2016.
103 L. Moczulski, _Geopolityka_, op. cit., s. 545.
104 National Security Strategy…, op. cit., s. 27.
105 National Defense Strategy 2026, op. cit., s. 10.
106 Tukidydes, _Wojna peloponeska_, op. cit., s. 253.
więcej..
