Migrena - ebook

Wstęp

Migrena to nie uraz kolana – to coś, czego fizycz­nie nie widać. (…) Ludzie mówią: „Nie widzę obrzęku, nie widzę sinia­ków. Prze­trwać”. Przy­zwy­cza­iłam się do gra­nia pomimo bólu¹.

Serena Wil­liams, teni­sistka

*

Nie­za­leż­nie od tego, czy jesteś aktorką, nauczy­cielką, czy listo­no­szem, masz pracę do wyko­na­nia… i nie możesz zostać wyłą­czony z pracy na dwa dni z powodu migreny².

Jen­nie Garth, aktorka

*

Były noce, gdy pre­sja, świa­tła, ocze­ki­wa­nia – wszystko to nara­stało tak mocno, że aż pul­so­wało mi w skro­niach, jakby miało roze­rwać mnie na pół³.

Mariah Carey, pio­sen­karka

*

Zda­rzały się takie dni, że ból głowy wwier­cał się we mnie jak śruba i wie­dzia­łam, że nic już dziś nie zro­bię, że muszę prze­cze­kać w ciem­no­ści.⁴

Kata­rzyna Gro­chola, pisarka

Kto nie prze­żył ataku migreny, ten o bólu ma marne poję­cie – mówią migre­nowcy. A prze­cież na jed­nym epi­zo­dzie się nie koń­czy. Migrena poja­wia się nagle, a potem nie odstę­puje na krok przez dłu­gie lata. Oczy­wi­ście zmie­nia się, cza­sem łagod­nieje i ata­kuje rza­dziej, a cza­sem prze­ciw­nie – przy­biera na sile i czę­sto­tli­wo­ści. Zawsze zosta­wia po sobie zmę­cze­nie i mnó­stwo innych przy­krych „pamią­tek”: fru­stra­cję, poczu­cie winy, lęk, że przyj­dzie atak i prze­kre­śli plany na pracę czy relaks z książką bądź przy­ja­ciółmi.

Migrena nie wygląda spek­ta­ku­lar­nie – ból mija, a wraz z nim wraca spraw­ność i aktyw­ność. A jed­nak potrafi wyłą­czyć czło­wieka z życia na wiele godzin, a nawet dni. To cho­roba, która odbiera kon­trolę, zmu­sza do rezy­gna­cji z pla­nów, pracy, spo­tkań. I choć coraz wię­cej mówi się o niej, wciąż zbyt rzadko trak­to­wana jest poważ­nie, zarówno przez oto­cze­nie, jak i przez samych cho­rych.

Wielu migre­now­ców na­dal spo­tyka się z opi­nią, że to fana­be­ria, wymówka, „ból głowy z luk­susu”. Tym­cza­sem migrena to poważna cho­roba neu­ro­lo­giczna, która dotyka miliony kobiet, czę­sto w naj­bar­dziej aktyw­nym okre­sie życia. Nie widać jej na zewnątrz, nie zosta­wia sinia­ków, ale potrafi zruj­no­wać dzień, tydzień, a cza­sem całe plany na przy­szłość.

O migre­nie coraz wię­cej mówi się w prze­strzeni publicz­nej, ale wciąż zbyt rzadko trak­to­wana jest poważ­nie. Wśród zna­nych osób, które otwar­cie opo­wia­dają o swo­jej migre­nie, są głów­nie kobiety. Nie bez powodu – to kobiety cho­rują zde­cy­do­wa­nie czę­ściej. Zwłasz­cza te aktywne, ambitne i wie­lo­za­da­niowe. I to szcze­gól­nie one szu­kają spraw­dzo­nych infor­ma­cji na temat tej dole­gli­wo­ści, nowych metod lecze­nia i codzien­nych spo­so­bów na to, by cho­roba nie dez­or­ga­ni­zo­wała życia.

Dzięki dobrym codzien­nym nawy­kom i oczy­wi­ście opiece uważ­nego leka­rza z migreną da się żyć lepiej – mądrzej, spo­koj­niej, bar­dziej prze­wi­dy­wal­nie i świa­do­mie. Moje obser­wa­cje i doświad­cze­nia osób, które wspie­ram żywie­niowo, poka­zują także, jak ważne w tym wszyst­kim jest nasze podej­ście do odży­wia­nia.

Mam nadzieję, że ta książka okaże się tym wspar­ciem, któ­rego osoby chore na migrenę szu­kają.

! Sta­ty­styki

W Euro­pie migrena dotyka około 11 pro­cent popu­la­cji w wieku 15–69 lat, czyli około 160 milio­nów osób. W Pol­sce od 3 do 8 milio­nów osób⁵, choć praw­dziw­sze byłoby stwier­dze­nie, że tylu jest pacjen­tów z migreną. Wiele osób latami wal­czy z nią bez pomocy leka­rza, pró­bu­jąc wypra­co­wać wła­sną stra­te­gię radze­nia sobie z ata­kami. Są i tacy, któ­rzy ukry­wają cho­robę, bo dla oto­cze­nia bywa przed­mio­tem drwin, nie­zro­zu­mie­nia. Bo prze­cież „palu­szek i główka” to…

Wyniki badań epi­de­mio­lo­gicz­nych poka­zują, że migrena sta­nowi naj­częst­szą przy­czynę nie­peł­no­spraw­no­ści u osób w wieku poni­żej 50 lat i znaj­duje się w pierw­szej dzie­siątce cho­rób, które w spo­sób nega­tywny oddzia­łują na życie cho­rego⁶.LIST

Moje życie z migreną trwa znacz­nie dłu­żej niż to bez migreny. Zaczęło się, gdy mia­łam dzie­więt­na­ście lat – dosko­nale to pamię­tam, bo pechowo dopa­dła mnie tuż przed maturą – a dobie­gam sześć­dzie­siątki. Ataki zawsze poja­wiały się w naj­mniej odpo­wied­nim momen­cie. „Jakaś pechowa jesteś” – sły­sza­łam uwagi innych i nie było w tym współ­czu­cia ani choćby zro­zu­mie­nia, ale powąt­pie­wa­nie i drwina. Prze­pła­ka­łam wiele nocy, nie tyle z powodu samej cho­roby, ile wła­śnie przez ludz­kie komen­ta­rze w stylu: „Ty to się umiesz urzą­dzić. Jak coś trzeba zro­bić, to aku­rat masz migrenę”. Nawet moja wła­sna matka oka­zy­wała znie­cier­pli­wie­nie: „Jakoś ja nie mogę sobie pozwo­lić na bóle głowy, bo ktoś musi umyć okna i ugo­to­wać obiad”. A teściowa dokła­dała swoje, mówiąc do mojego męża: „Ale ci się hra­bianka tra­fiła!”. Jak­bym mogła cho­robę spro­wa­dzić sobie na życze­nie. Migrena naprawdę wyłą­czała mnie z życia na dzień, a nawet dwa. Nie mogłam odda­lić się od łazienki, bo nud­no­ści mia­łam gor­sze niż na łodzi pod­czas sztormu.

Naj­go­rzej było przed meno­pauzą. Ataki były silne, nawet naj­mniej­sze hałasy czy świa­tło powo­do­wały zawroty głowy. W zasa­dzie dopiero nie­dawno, już jako „migre­nowa wete­ranka” prze­sta­łam się tłu­ma­czyć. Wręcz odno­szę wra­że­nie, że kiedy uod­por­ni­łam się na uwagi oto­cze­nia, cho­roba jest mniej zacie­kła. Pew­nie też meno­pauza zro­biła swoje, bo hor­mony prze­stały wario­wać. Dziś sta­wiam na ruch, kon­takt z naturą i spo­kojne rytu­ały. Migrena już nie domi­nuje – jest jak cień, który cza­sem się poja­wia, ale nie zasła­nia mi całego świata.

AnnaRoz­dział 1

Czym jest migrena

Migrena to nie jest po pro­stu silny ból głowy. Nie jest też obja­wem ani skut­kiem innego scho­rze­nia. To prze­wle­kła cho­roba neu­ro­lo­giczna, która poja­wia się w postaci napa­dów. To jej naj­prost­sza defi­ni­cja, któ­rej dopeł­nie­niem są bada­nia naukowe, doświad­cze­nia leka­rzy i histo­rie pacjen­tów.

Nie­mal ze stu­pro­cen­tową pew­no­ścią możemy powie­dzieć, że migrena zwią­zana jest z nad­wraż­li­wo­ścią układu ner­wo­wego. Jej przy­czyną są zabu­rze­nia w pracy neu­ro­prze­kaź­ni­ków oraz nie­pra­wi­dłowe reak­cje naczyń krwio­no­śnych w mózgu. Choć brzmi to bar­dzo medycz­nie, w prak­tyce ozna­cza, że mózg osoby z migreną reaguje na bodźce ina­czej – czę­sto zbyt inten­syw­nie, co pro­wa­dzi do sil­nego bólu i innych uciąż­li­wych, wręcz wyczer­pu­ją­cych obja­wów.

Co dzieje się w głowie migrenowca

„Migre­nowa głowa” to ta, w któ­rej dzieje się bar­dzo dużo. I cho­ciaż próba bar­dziej obra­zo­wego wytłu­ma­cze­nia tego raczej nie uśmie­rzy bólu, to tro­chę oswaja cho­robę i pozwala lepiej sobie z nią radzić. Tak zwy­kle się dzieje, gdy prze­sta­jemy kon­cen­tro­wać się na bólu w czy­stej postaci.

Ci, któ­rzy mają migrenę, mówią, że to:

- głowa na auto­pi­lo­cie. Pod­czas ataku migreny mózg działa jak auto­mat – nie reaguje nor­mal­nie, nie prze­twa­rza bodź­ców tak, jak powi­nien. Świa­tło, dźwięki, zapa­chy są zbyt inten­sywne, zbyt gło­śne, zbyt bli­skie. Wszystko drażni, jakby układ ner­wowy był pozba­wiony fil­tra. Myśli płyną wol­niej, jakby przez mgłę. Decy­zje podej­mują się same, ale bez udziału świa­do­mo­ści. Ciało funk­cjo­nuje, ale dusza się wyco­fuje,
- burza w mózgu. Wyobraź sobie, że w mózgu zaczyna się burza: bły­ska­wice (bły­ski świa­tła), grzmoty (pul­su­jący ból), ciemne chmury (mgła poznaw­cza), a wszystko to w zamknię­tej prze­strzeni czaszki. Aura to pierw­szy pio­run, a ból to nawał­nica, która może trwać godzi­nami,
- zmro­że­nie zmy­słów. Nie­któ­rzy opi­sują migrenę jako stan, w któ­rym świa­tło boli, dźwięk rani i poja­wia się wra­że­nie, że myśli skuwa lód. To jakby mózg pró­bo­wał się wyłą­czyć, by prze­trwać prze­cią­że­nie,
- sys­tem ste­ro­wa­nia bez kon­tro­lera. Migrena to efekt zabu­rzeń w komu­ni­ka­cji mię­dzy komór­kami ner­wo­wymi, naczy­niami krwio­no­śnymi i neu­ro­prze­kaź­ni­kami. To jakby mózg miał popsuty panel ste­ro­wa­nia – reaguje zbyt mocno na bodźce, któ­rych nor­mal­nie by nie zauwa­żył.

! Klatka po klatce…

U nie­któ­rych osób pod­czas tak zwa­nej aury migre­no­wej poja­wiają się halu­cy­na­cje wzro­kowe, które przy­po­mi­nają… poklat­kowy film. Obraz może się „zaci­nać”, mogą poja­wiać się bły­ski, plamy w kształ­cie pół­księ­życa, a nawet poru­sza­jące się kształty przy­po­mi­nające zwie­rzęta czy przed­mioty.

Wszyst­kie te opi­sy­wane przez pacjen­tów zja­wi­ska mają medyczną przy­czynę, a dzięki nowo­cze­snej dia­gno­styce możemy pre­cy­zyj­nie okre­ślić, jak prze­bie­gają te „burze” i „pożary”. Bada­nia poka­zują także, jak bar­dzo migrena wpływa na mózg – nie tylko fizycz­nie, ale też per­cep­cyj­nie: na spo­sób postrze­ga­nia rze­czy­wi­sto­ści, na nasze decy­zje, emo­cje i zacho­wa­nia. Nie­któ­rzy pacjenci twier­dzą, że „czują nad­cho­dzącą burzę” albo „widzą zapa­chy”. To nie meta­fora – to realne objawy neu­ro­lo­giczne. I pora je wyja­śnić.

Pod­czas ataku migreny akty­wują się dwa ważne obszary mózgu:

- pod­wzgó­rze – to nie­wielka część mózgu odpo­wie­dzialna za regu­la­cję pod­sta­wo­wych funk­cji orga­ni­zmu, takich jak tem­pe­ra­tura ciała, rytm snu i czu­wa­nia, tętno, ape­tyt oraz wydzie­la­nie hor­mo­nów. Jego aktyw­ność może tłu­ma­czyć, dla­czego migrena czę­sto wiąże się z zabu­rze­niami snu, zmia­nami ape­tytu czy wraż­li­wo­ścią na bodźce;
- pień mózgu – to struk­tura łącząca mózg z rdze­niem krę­go­wym. Odpo­wiada za prze­twa­rza­nie bodź­ców zmy­sło­wych (wzrok, słuch, węch, smak) oraz za kon­trolę auto­ma­tycz­nych para­me­trów życio­wych, takich jak oddy­cha­nie czy ciśnie­nie. Jego nad­mierna aktyw­ność może wyja­śniać nad­wraż­li­wość na świa­tło, dźwięki i zapa­chy pod­czas ataku.

Bada­nia poka­zują, że oba obszary zaczy­nają pra­co­wać inten­syw­niej nawet kilka godzin przed poja­wie­niem się bólu głowy, a ich aktyw­ność może utrzy­my­wać się rów­nież po zakoń­cze­niu ataku. Odczu­wamy to mniej lub bar­dziej wyraź­nie.

Z aurą i bez aury, czyli definicje i rodzaje

Samo okre­śle­nie „migrena” nie ozna­cza jed­nej cho­roby, znamy kilka typów migreny – każdy z nich ma swój cha­rak­ter, tem­pe­ra­ment i spo­sób uprzy­krza­nia nam życia. Ci, któ­rzy cho­rują, bez trudu odnajdą się w któ­rejś z tych kate­go­rii.

Oto naj­prost­szy podział:

1. Migrena bez aury. To naj­częst­sza forma migreny, w któ­rej ataki bólu głowy wystę­pują bez wcze­śniej­szych obja­wów aury. Pacjenci doświad­czają bólu głowy, czę­sto z towa­rzy­szą­cymi nud­no­ściami, wymio­tami i nad­wraż­li­wo­ścią sen­so­ryczną.

2. Migrena z aurą. To ta gor­sza, uzna­wana za trud­niej­szą, bar­dziej uciąż­liwą. W tej for­mie migreny pacjenci doświad­czają aury, czyli prze­mi­ja­ją­cych zabu­rzeń neu­ro­lo­gicz­nych, które mogą obej­mo­wać mię­dzy innymi zabu­rze­nia wzroku (jak migo­ta­nie bły­ska­wiczne), zabu­rze­nia czu­cia i mowy. Aura zazwy­czaj wystę­puje przed ata­kiem bólu głowy.

3. Migrena epi­zo­dyczna. To ten rodzaj migreny, w któ­rej napady nękają nas rza­dziej niż 15 dni w mie­siącu. Ataki mogą poja­wiać się kilka razy w roku, mie­siącu lub tygo­dniu, ale nie są na tyle czę­ste, by speł­niać kry­te­ria migreny prze­wle­kłej. Migrena epi­zo­dyczna może mieć różne nasi­le­nie – od obja­wów łagod­nych do bar­dzo sil­nych – i czę­sto jest łatwiej­sza do kon­tro­lo­wa­nia niż migrena prze­wle­kła. U czę­ści pacjen­tów może wystę­po­wać aura, choć nie jest to regułą.

4. Migrena prze­wle­kła. W niej pacjenci mie­rzą się z ata­kami przez co naj­mniej 15 dni w mie­siącu i przez co naj­mniej trzy kolejne mie­siące. Migrena prze­wle­kła może być trud­niej­sza do kon­tro­lo­wa­nia i wymaga spe­cja­li­stycz­nego lecze­nia. U bli­sko jed­nej trze­ciej cho­rych wystę­pują napady migreny z aurą.

5. Migrena z aurą bez bólu głowy. W tej odmia­nie migreny pacjenci doświad­czają aury, ale nie musi po niej nastę­po­wać ból głowy. Aura może być samo­dzielna i wystę­po­wać bez ataku migreny.

6. Migrena z aurą czę­ściową. Pacjenci doświad­czają aury, ale objawy są bar­dziej ogra­ni­czone i nie obej­mują całego pola widze­nia lub całego ciała.

Ist­nieje także wiele innych rzad­kich odmian migreny, ale te wymie­nione są naj­częst­sze. Każda z tych odmian może mieć różne czyn­niki wyzwa­la­jące i wyma­gać indy­wi­du­al­nego podej­ścia do lecze­nia i zarzą­dza­nia obja­wami.

Epizodyczna czy przewlekła?

- Migrena epi­zo­dyczna poja­wia się spo­ra­dycz­nie – raz na kilka dni, cza­sem raz na kilka tygo­dni. Daje chwilę odde­chu, pozwala funk­cjo­no­wać mię­dzy napa­dami, choć zawsze pozo­staje w tle jako poten­cjalne zagro­że­nie.

Nie­stety, z upły­wem czasu cho­roba może zmie­nić się z epi­zo­dycz­nej w prze­wle­kłą. Nie jest to wyłącz­nie pech ani tym bar­dziej nasze zanie­dba­nie. To efekt wielu czyn­ni­ków, które mogą sprzy­jać jej roz­wo­jowi. Nie­które z nich mamy pod kon­trolą, inne są poza naszym wpły­wem, a część wciąż pozo­staje zagadką dla naukow­ców.

- Migrena prze­wle­kła to już zupeł­nie inna, trud­niej­sza histo­ria. Zamiast epi­zo­dów, mię­dzy któ­rymi łapiemy wytchnie­nie, cho­roba staje się codzien­no­ścią – przy­tła­cza­jącą i coraz trud­niej­szą do opa­no­wa­nia. Wymaga spe­cja­li­stycz­nego lecze­nia, cier­pli­wo­ści i ogrom­nej siły psy­chicz­nej. Życie z nią to nie­ustanna sztuka prze­trwa­nia, w któ­rej każdy dzień może być wyzwa­niem.

Czynniki, które sprzyjają migrenie

Dzielą się na te, które możemy kon­tro­lo­wać i powstrzy­mać ich wpływ na roz­wój migreny w postać prze­wle­kłą, oraz takie, na które nie mamy wpływu, jed­nak warto je znać, by nie obwi­niać sie­bie, bo w cho­ro­bie to naj­gor­sze, co możemy zro­bić.

Na co mamy wpływ?

- Czę­sto­tli­wość ata­ków – im czę­ściej się poja­wiają, tym więk­sze ryzyko, że staną się prze­wle­kłe. Dla­tego warto „uczyć się” swo­jej migreny, nie baga­te­li­zo­wać bólu (nie ma, że prze­cze­kam) i reago­wać, zanim atak się roz­kręci.
- (Nad)waga – wraz ze wzro­stem BMI coraz bar­dziej roz­re­gu­lo­wuje się meta­bo­lizm – w taki orga­nizm migrena ude­rza łatwiej i czę­ściej, dla­tego zdrowy styl życia ma klu­czowe zna­cze­nie.
- Nad­uży­wa­nie leków prze­ciw­bó­lo­wych i kofe­iny – para­dok­sal­nie, im wię­cej table­tek i kawy, tym gorzej. Mózg się bun­tuje.
- Chra­pa­nie – może być obja­wem bez­de­chu sen­nego, który wpływa na jakość snu i nasila migrenę.
- Stre­su­jący tryb życia – codzienna pre­sja, napię­cie, brak odpo­czynku – to wszystko może pro­wo­ko­wać ataki.

Na co nie mamy wpływu?

- Wiek – migrena naj­czę­ściej nasila się mię­dzy 30. a 50. rokiem życia.
- Płeć – kobiety są bar­dziej nara­żone, mię­dzy innymi przez wpływ hor­mo­nów.
- Rasa – sta­ty­stycz­nie czę­ściej wystę­puje u osób o jasnych oczach i jasnej kar­na­cji.
- Prze­byte urazy głowy – nawet dawne wypadki mogą mieć wpływ na roz­wój migreny.

Czynniki prawdopodobne (czyli te, które nauka jeszcze bada)

- Geny – jeśli mama lub bab­cia miały migrenę, ryzyko rośnie.
- Allo­dy­nia – to nad­wraż­li­wość na dotyk pod­czas ataku; jeśli poja­wia się już na eta­pie migreny epi­zo­dycz­nej, praw­do­po­dob­nie łatwiej cho­roba przej­dzie w formę prze­wle­kłą.
- Stany zapalne w orga­ni­zmie – mogą wpły­wać na układ ner­wowy.
- Stany poza­krze­powe – czyli zabu­rze­nia krą­że­nia, które mogą wpły­wać na pracę mózgu.Roz­dział 2

Nie każdy ból głowy to migrena

Pacjenci doświad­czają róż­nych, także nie­mi­gre­no­wych bólów głowy i wcale nie są one łatwiej­sze do znie­sie­nia niż te migre­nowe. Dla­tego sto­pień nasi­le­nia bólu nie prze­są­dza o tym, czy jest to migrena. Tu decy­dują także inne kry­te­ria.

Naj­czę­ściej mylimy z migreną bóle napię­ciowy i kla­ste­rowy.

Napięciowy ból głowy

To naj­częst­szy typ bólu głowy – nawet dwie trze­cie osób doświad­cza go w pew­nym momen­cie życia. Zwy­kle poja­wia się po stre­su­ją­cym dniu, nara­sta powoli i może trwać od kil­ku­dzie­się­ciu minut do kilku dni. Cza­sem powraca z prze­rwami przez wiele mie­sięcy.

Objawy

- Ból jest obu­stronny, opi­sy­wany jako ści­ska­jący, opa­su­jący lub świ­dru­jący – jak cia­sna opa­ska.
- Loka­li­zuje się w skro­niach, poty­licy lub obej­muje całą głowę.
- Nie nasila się przy wysiłku fizycz­nym.
- Może towa­rzy­szyć mu napię­cie mię­śni szyi i karku.
- Nara­sta powoli, zwy­kle w dru­giej poło­wie dnia.

Diagnoza

Nie ist­nieją jed­no­znaczne kry­te­ria dia­gno­styczne. Lekarz opiera się na wywia­dzie i bada­niu fizy­kal­nym. W razie potrzeby może zle­cić tomo­gra­fię lub rezo­nans, by wyklu­czyć inne przy­czyny. Pomocny jest dzien­ni­czek obja­wów.

Przyczyny

Dokładne mecha­ni­zmy nie są znane. Podej­rzewa się zwią­zek ze wzmo­żo­nym napię­ciem mię­śni oraz zabu­rze­niami w prze­twa­rza­niu bodź­ców bólo­wych. Moż­liwe, że napię­ciowy ból głowy to objaw róż­nych scho­rzeń, a nie osobna jed­nostka cho­ro­bowa.

Czynniki ryzyka i wyzwalające

- Stres, zabu­rze­nia snu, dłu­gie sie­dze­nie w jed­nej pozy­cji.
- Głód, odwod­nie­nie, nie­re­gu­larne posiłki.
- Dieta bogata w pro­dukty wyzwa­la­jące ból (na przy­kład cze­ko­lada, sery, cytrusy, kofe­ina).
- Alko­hol, nar­ko­tyki, nad­uży­wa­nie leków prze­ciw­bó­lo­wych.
- Czę­ściej wystę­puje u kobiet, osób mło­dych, z depre­sją, lękiem, zabu­rze­niami hor­mo­nal­nymi, bruk­si­zmem, ura­zami szyi.

! Skąd nazwa „napię­ciowy ból głowy”?

Nazwa tego typu bólu głowy pocho­dzi od zwięk­szo­nego napię­cia mię­śni głowy, karku i szyi, które czę­sto towa­rzy­szy epi­zo­dom bólo­wym. Przez wiele lat sądzono, że to wła­śnie nad­mierne napię­cie mię­śniowe jest główną przy­czyną dole­gli­wo­ści. Obec­nie wia­domo, że mecha­nizm powsta­wa­nia napię­cio­wego bólu głowy jest bar­dziej zło­żony.

Oprócz napię­cia mię­śni zna­cze­nie mają także:

stres i napię­cie emo­cjo­nalne,

zabu­rze­nia snu,

zmiany w prze­twa­rza­niu bodź­ców bólo­wych przez układ ner­wowy.

Choć nie u wszyst­kich pacjen­tów wystę­puje wzmo­żone napię­cie mię­śni, nazwa pozo­stała – jako odzwier­cie­dle­nie jed­nego z naj­częst­szych obja­wów.

Klasterowy ból głowy

To rzadki, ale bar­dzo silny typ bólu głowy. Doty­czy około 0,01–1 pro­centa popu­la­cji, naj­czę­ściej męż­czyzn w wieku 30–40 lat⁷. Ból ma cha­rak­ter samo­istny – nie jest zwią­zany z innymi cho­ro­bami.

Objawy

- Ból jest jed­no­stronny, bar­dzo silny, napa­dowy.
- Loka­li­zuje się w oko­licy oczo­dołu, skroni, policzka, szczęki.
- Napady trwają od 15 do 80 minut, mogą wystę­po­wać nawet 8 razy dzien­nie.
- Towa­rzy­szą im objawy ze strony układu auto­no­micz­nego: łza­wie­nie, zaczer­wie­nie­nie oka, opa­da­nie powieki, zatkany nos, poce­nie się twa­rzy.
- Czę­sto wystę­pują nud­no­ści, wymioty, przy­spie­szone tętno, pobu­dze­nie psy­cho­ru­chowe.
- Trudno usie­dzieć w miej­scu – ból zmu­sza do ruchu.

Diagnoza

Roz­po­zna­nie opiera się na cha­rak­te­ry­stycz­nym prze­biegu napa­dów i zacho­wa­niu cho­rego. Pomocne są obser­wa­cje wła­sne oraz kon­sul­ta­cja neu­ro­lo­giczna. Moż­liwe są napady poronne – z mro­wie­niem twa­rzy, bez peł­nego roz­wi­nię­cia bólu.

Przyczyny

Nie są do końca poznane. Podej­rzewa się udział zabu­rzeń w funk­cjo­no­wa­niu układu ner­wo­wego, zwłasz­cza auto­no­micz­nego.

Czynniki ryzyka

- Płeć męska, wiek 30–40 lat.
- Moż­liwe pre­dys­po­zy­cje gene­tyczne.
- Czę­sto nie­roz­po­zna­wany lub mylony z innymi typami bólu głowy.

! Skąd nazwa „kla­ste­rowy ból głowy”?

Pocho­dzi od angiel­skiego słowa _clu­ster_, które ozna­cza zgru­po­wa­nie lub sku­pi­sko. Odnosi się to do cha­rak­te­ry­stycz­nego prze­biegu cho­roby – bóle wystę­pują w seriach (kla­strach), czyli w inten­syw­nych okre­sach napa­dów trwa­ją­cych od kilku tygo­dni do kilku mie­sięcy, po któ­rych nastę­puje cza­sowa remi­sja (brak obja­wów) trwa­jąca nawet wiele mie­sięcy lub lat.

W cza­sie kla­stra napady bólu mogą poja­wiać się nawet kilka razy dzien­nie, czę­sto o tej samej porze, na przy­kład w nocy lub nad ranem. Ten cykliczny, zgru­po­wany cha­rak­ter ata­ków odróż­nia kla­ste­rowy ból głowy od innych typów, takich jak migrena czy ból napię­ciowy.

Inne bóle głowy, które błędnie nazywamy migreną

Ból zatokowy – gość sezonowy

– Cha­rak­ter bólu: tępy, uci­skowy, nasi­la­jący się przy pochy­la­niu.

– Towa­rzy­szą mu: zatkany nos, gorączka, uczu­cie cięż­ko­ści w twa­rzy.

– Czas trwa­nia: zależny od infek­cji.

Ból nadciśnieniowy – cichy sygnał alarmowy

– Cha­rak­ter bólu: tępy, roz­pie­ra­jący, naj­czę­ściej z tyłu głowy (poty­lica), nasi­la­jący się rano lub przy wysiłku.

– Towa­rzy­szą mu: szumy uszne, zaczer­wie­nie­nie twa­rzy, uczu­cie gorąca, cza­sem zabu­rze­nia widze­nia.

– Czas trwa­nia: zależny od poziomu ciśnie­nia – może trwać godzi­nami lub poja­wiać się falami.

Śródsenny ból głowy

Ina­czej zwany bólem hip­nicz­nym. Łatwo go pomy­lić z migreną, bo jest silny i napa­dowy – tak jak ona. Wystę­puje wyłącz­nie pod­czas snu i budzi cho­rego, naj­czę­ściej mię­dzy godzi­nami pierw­szą a trze­cią w nocy. Doty­czy głów­nie osób po 50. roku życia i może być mylony z migreną, choć różni się od niej kil­koma istot­nymi cechami. Ból jest zwy­kle tępy, umiar­ko­wany, może być jed­no­stronny lub obu­stronny, a jego napady są regu­larne i powta­rzają się o tej samej porze. W prze­ci­wień­stwie do migreny śród­sen­nemu bólowi głowy rzadko towa­rzy­szą nud­no­ści, świa­tło­wstręt czy aura. Lecze­nie polega mię­dzy innymi na poda­niu kofe­iny przed snem i sto­so­wa­niu leków (także migre­no­wych). Naj­waż­niej­sze jest wyklu­cze­nie innych przy­czyn, takich jak bez­dech senny czy nad­ci­śnie­nie. Jeśli budzisz się regu­lar­nie z powodu bólu głowy, to bez­względ­nie trzeba skon­sul­to­wać się z neu­ro­lo­giem.

! O to może pytać lekarz: skala bólu

Skala bólu to narzę­dzie medyczne, które pomaga okre­ślić, jak bar­dzo boli – w spo­sób moż­li­wie pro­sty, choć ból to prze­cież bar­dzo subiek­tywne doświad­cze­nie. Nie da się go zmie­rzyć ter­mo­me­trem ani zoba­czyć na zdję­ciu rent­ge­now­skim, dla­tego leka­rze pytają: „Na ile oce­niasz swój ból w skali od 0 do 10?”.

Jak to działa?

0 – brak bólu, pełen kom­fort.

1–3 – ból łagodny, da się z nim żyć.

4–6 – ból umiar­ko­wany, prze­szka­dza w codzien­nych czyn­no­ściach.

7–10 – ból silny, trudny do znie­sie­nia, czę­sto wymaga inter­wen­cji.Roz­dział 3

Kogo boli bardziej, czyli od czego zależy tolerancja bólu

„Nie jestem odporna na ból, nawet u den­ty­sty na wszelki wypa­dek zawsze pro­szę o znie­czu­le­nie” – sły­szymy nie­raz. Tym­cza­sem choć rze­czy­wi­ście każdy z nas ból znosi ina­czej (tak jak głód, chłód czy inne nie­kom­for­towe bodźce), to jeśli przyj­rzymy się bli­żej temu, co na to wpływa, może oka­zać się, że z bólem lepiej sobie pora­dzimy.

Czynniki biologiczne:

- geny – nie­które osoby mają wro­dzoną więk­szą odpor­ność na ból,
- wiek – dzieci zwy­kle mają niż­szą tole­ran­cję bólu niż doro­śli,
- płeć – kobiety czę­ściej zgła­szają więk­szą wraż­li­wość na ból, co może być zwią­zane z hor­mo­nami i struk­turą układu ner­wo­wego,
- stan zdro­wia – prze­wle­kłe cho­roby, stany zapalne, zabu­rze­nia psy­chiczne (na przy­kład depre­sja, lęk) mogą obni­żać tole­ran­cję bólu,
- sen i styl życia – brak snu, stres, pale­nie czy brak ruchu mogą zwięk­szać wraż­li­wość na ból.

Czynniki psychiczne i emocjonalne:

- nasta­wie­nie – osoby pozy­tyw­nie nasta­wione do lecze­nia czę­sto lepiej zno­szą ból,
- doświad­cze­nia z prze­szło­ści – pamięć o wcze­śniej­szym bólu może nasi­lać odczu­cia przy kolej­nym epi­zo­dzie; to tak zwana pamięć bólu,
- ocze­ki­wa­nie – jeśli spo­dzie­wamy się bólu, możemy odczu­wać go sil­niej,
- poziom stresu – napię­cie psy­chiczne obniża próg bólu.

Czynniki stylu życia:

- aktyw­ność fizyczna – regu­larny ruch zwięk­sza tole­ran­cję bólu, mię­dzy innymi poprzez pro­duk­cję endor­fin, natu­ral­nych środ­ków prze­ciw­bó­lo­wych.

Czy migrena przewlekła to efekt pamięci bólu?

U osób z migreną prze­wle­kłą mecha­nizm pamięci bólu może pro­wa­dzić do tak zwa­nej chro­ni­fi­ka­cji, czyli prze­kształ­ce­nia migreny epi­zo­dycz­nej w prze­wle­kłą. Mózg zaczyna dzia­łać jak nad­wraż­liwy alarm – reaguje nawet wtedy, gdy nie ma real­nego zagro­że­nia. Rada?

- Lecze­nie pro­fi­lak­tyczne – pomaga „wyci­szyć” układ ner­wowy.
- Tech­niki relak­sa­cyjne – medy­ta­cja, oddech, joga – uczą mózg nowych reak­cji.
- Psy­cho­te­ra­pia – szcze­gól­nie w przy­padku lęku przed bólem i trau­ma­tycz­nych doświad­czeń.
- Uni­ka­nie nad­mier­nego sto­so­wa­nia leków prze­ciw­bó­lo­wych – para­dok­sal­nie mogą nasi­lać pamięć bólu.

! Pamięć bólu

To zja­wi­sko, które w przy­padku migreny może mieć bar­dzo realne i bole­sne kon­se­kwen­cje. Bada­nia poka­zują, że układ ner­wowy „uczy się” bólu – im wię­cej ata­ków, tym więk­sze praw­do­po­do­bień­stwo, że mózg zacznie reago­wać szyb­ciej, moc­niej i bar­dziej dra­ma­tycz­nie na kolejne bodźce. Jakby mózg zapa­mię­ty­wał każdy napad i mówił: „Znam to, wiem, co będzie – przy­go­tuj się na naj­gor­sze”. W efek­cie próg bólu się obniża – nawet nie­wielki bodziec może wywo­łać silną reak­cję, wzmac­nia się nad­wraż­li­wość na świa­tło, dźwięki, zapa­chy. Poja­wia się lęk przed kolej­nym ata­kiem, który sam w sobie może go wywo­łać.

Fazy migreny

Fazy migreny poja­wią się w tej książce jesz­cze wiele razy, dla­tego dobrze dowie­dzieć się o nich co nieco.

Migrena prze­biega zazwy­czaj w czte­rech eta­pach. Gra­nice mię­dzy nimi zwy­kle nie są wyraźne i fazy migreny mogą się ze sobą zle­wać, szcze­gól­nie u osób, które doświad­czają jej czę­sto.

I. Faza zwiastunów (prodromalna)

To cisza przed burzą. Poja­wiają się sub­telne objawy, na przy­kład zmę­cze­nie, draż­li­wość, zmiany ape­tytu.

Migrena może dawać o sobie znać dwie do nawet 72 godzin przed poja­wie­niem się bólu głowy. W tym cza­sie wiele osób zauważa sub­telne objawy, które zapo­wia­dają nad­cho­dzący atak. Naj­częst­sze to:

- zmę­cze­nie i sen­ność,
- sztyw­ność karku,
- nad­wraż­li­wość na świa­tło i dźwięki,
- zabu­rze­nia widze­nia,
- zie­wa­nie,
- bla­dość skóry,
- ochota na kon­kretne jedze­nie.

Mogą też wystą­pić:

- zawroty głowy,
- pro­blemy z kon­cen­tra­cją,
- draż­li­wość,
- uczu­cie gorąca,
- zabu­rze­nia snu,
- bóle brzu­cha.

Zwy­kle poja­wia się od dwóch do sied­miu obja­wów tak zwa­nych zwia­stu­no­wych, które roz­wi­jają się stop­niowo.

Obser­wo­wa­nie tych sygna­łów i pro­wa­dze­nie dzien­niczka migre­no­wego pomaga roz­po­znać atak wcze­śniej i lepiej na niego zare­ago­wać, zanim roz­wi­nie się w pełni. Łatwo zauwa­żymy zie­wa­nie, które jest zwy­kle nie­kon­tro­lo­wane, czę­ste i trudne do opa­no­wa­nia. W przy­padku innych symp­to­mów trzeba zacho­wać wię­cej czuj­no­ści – sta­rać się wyła­pać wska­zówki świad­czące o zbli­ża­ją­cym się ataku.

Kiedy już uświa­do­mimy sobie, że jakiś objaw może sta­no­wić zapo­wiedź nad­cho­dzą­cej migreny, dość łatwo go póź­niej wyła­pać.

II. Aura – zakrzywienie rzeczywistości

Aura nie wystę­puje u wszyst­kich cho­rych; nie jest niczym miłym, ale jest sygna­łem ostrze­gaw­czym, który pozwala wcze­śniej zare­ago­wać na nad­cho­dzący atak.

Aura to zespół obja­wów neu­ro­lo­gicz­nych, które poprze­dzają ból głowy lub wystę­pują rów­no­le­gle z nim. Faza ta wystę­puje u mniej wię­cej jed­nego na czte­rech cho­rych i nie­mal zawsze są to kobiety. Aura poja­wia się i znika mniej wię­cej w ciągu godziny poprze­dzającej poja­wie­nie się bólu głowy. W rzad­kich przy­pad­kach aura i ból głowy przy­cho­dzą nie­malże w tym samym momen­cie. Czę­sto­tli­wość wystę­po­wa­nia obja­wów aury może ule­gać zmia­nie na róż­nych eta­pach życia. Bywa że towa­rzy­szą bólowi głowy w mło­do­ści, a zani­kają z wie­kiem, może być też odwrot­nie.

Aura nie świad­czy o tym, że migrena jest poważ­niej­sza i bar­dziej nie­bez­pieczna. To po pro­stu inny typ tej samej cho­roby.

Objawy poja­wiają się stop­niowo i trwają zwy­kle od kilku minut do godziny. Naj­częst­sze to:

- zabu­rze­nia widze­nia,
- drę­twie­nie lub mro­wie­nie twa­rzy, dłoni, języka,
- trud­no­ści z mówie­niem,
- omamy słu­chowe i węchowe (lub słabe odczu­wa­nie tych bodź­ców),
- sła­bość mię­śni po jed­nej stro­nie twa­rzy lub ciała,
- czkawka,
- dresz­cze i nad­wraż­li­wość skóry,
- ból szyi i karku,
- zawroty głowy, poczu­cie dez­orien­ta­cji,
- silne par­cie na pęcherz i zwięk­szone odda­wa­nie moczu.

! Co widzimy pod­czas aury?

Aura zwy­kle doty­czy narządu wzroku, choć może ozna­czać pro­blemy z mową (około 10 pro­cent przy­pad­ków), poru­sza­niem się (sztyw­ność mię­śni) czy zawro­tami głowy. Ale nawet ta naj­pow­szech­niej­sza, wzro­kowa, też może przy­bie­rać różne formy. Opra­co­wano listę aż 25 pod­sta­wo­wych obja­wów wzro­ko­wych. Pacjenci wymie­niali mię­dzy innymi: zyg­za­ko­wate lub poszar­pane linie, bły­ski, mroczki, czarne plamy, zamglony, nie­wy­raźny obraz, śnie­że­nie obrazu czy wra­że­nie, że patrzy się przez nagrzane powie­trze lub szybę zalaną desz­czem.

! Dziwne zapa­chy? Cóż, to nor­malne

Nie­któ­rzy pacjenci zgła­szają, że pod­czas aury wyczu­wają nie­ty­powe zapa­chy – zarówno nie­przy­jemne, jak spa­le­ni­zna, dym, gaz, siarka, zepsute mięso czy metal, jak i cał­kiem miłe, na przy­kład melon, jaśmin czy wani­lia. Dobrą wia­do­mo­ścią jest to, że aura ma cha­rak­ter przej­ściowy – wszyst­kie objawy ustę­pują cał­ko­wi­cie po zakoń­cze­niu ataku migreny.

III. Faza bólu – walka o przetrwanie

To główna faza ataku, w któ­rej poja­wia się ból – pul­su­jący, nasi­la­jący się przy ruchu – może obej­mo­wać jedną lub obie strony głowy, twarz, szyję, a nawet ramiona. Trwa od trzech godzin do trzech dni, u dzieci zwy­kle kró­cej. Jego nasi­le­nie różni się mię­dzy ata­kami – od umiar­ko­wa­nego po bar­dzo silny, czę­sto z nud­no­ściami, wymio­tami i nad­wraż­li­wo­ścią na świa­tło, dźwięki, zapa­chy, ruch czy dotyk (allo­dy­nia). Dla nie­któ­rych cho­rych nawet cze­sa­nie wło­sów jest bole­sne. Wcze­sne przy­ję­cie leków zwięk­sza ich sku­tecz­ność, zwle­ka­nie może spra­wić, że nie zadzia­łają.

Typowe objawy:

- ból głowy, twa­rzy, szyi lub ramion – zwy­kle jed­no­stronny, rza­dziej obu­stronny,
- nud­no­ści, wymioty (jeśli się­gniemy po tabletkę prze­ciw­bó­lową, utrzy­ma­nie lekar­stwa w żołądku może być trudne),
- nad­wraż­li­wość na bodźce,
- draż­li­wość, ból brzu­cha, zatkany nos.

To faza, w któ­rej trak­cie wielu pacjen­tów stara się ogra­ni­czyć aktyw­ność, szu­ka­jąc uko­je­nia w cichym, zaciem­nio­nym pomiesz­cze­niu. Ból potrafi wybu­dzić ze snu, choć zazwy­czaj sen pomaga go uśmie­rzyć i prze­trwać atak.

IV. Faza „po”, czyli postdromalna – powoli wracamy do życia

Po ustą­pie­niu bólu poja­wia się coś, co jed­no­znacz­nie koja­rzy się z kacem – uczu­cie wyczer­pa­nia fizycz­nego i psy­chicz­nego. Objawy mogą utrzy­my­wać się przez kilka godzin lub dni i obej­mują:

- zmę­cze­nie,
- trud­no­ści z myśle­niem i sku­pie­niem, wra­że­nie „pustki w gło­wie”,
- obni­żony nastrój,
- ogromna ochota na kon­kretne dania i wzmo­żone pra­gnie­nie,
- ból oczu jak w cza­sie gorączki.

To czas rege­ne­ra­cji, w któ­rym orga­nizm wraca do rów­no­wagi po inten­syw­nym obcią­że­niu neu­ro­lo­gicz­nym. Objawy ustę­pują po jed­nym lub dwóch dniach, nie­za­leż­nie od tego, jak silny był ból głowy i jakie leki zasto­so­wa­li­śmy.

Ważne

Wcze­sna reak­cja na pierw­sze objawy może pomóc zła­go­dzić prze­bieg ataku lub skró­cić czas jego trwa­nia.

Czas między atakami

Objawy zni­kają, wra­camy do życia. Te dni nie mają żad­nej spe­cjal­nej nazwy. Dla wielu pacjen­tów to czas, kiedy mogą zapo­mnieć o cho­ro­bie, jed­nak zamiast uda­wać, że ni­gdy nie ist­niała, lepiej ten czas potrak­to­wać jak jeden z eta­pów cho­roby. I tak jak liczymy dni z ata­kami, liczyć także te bez bólu. Cho­dzi o to, by lepiej zro­zu­mieć, jak czę­sto poja­wiają się ataki i jak wygląda ich rytm.

Sekrety układu trójdzielnego

Układ trój­dzielny to sys­tem ner­wowy zwią­zany z ner­wem trój­dzielnym, który odpo­wiada za czu­cie w twa­rzy i czę­ściowo za ruch mię­śni żucia. Pod­czas ataku migreny:

- włókna nerwu trój­dziel­nego ule­gają nad­mier­nej akty­wa­cji,
- uwal­niane są sub­stan­cje zapalne (na przy­kład CGRP),
- docho­dzi do roz­sze­rze­nia naczyń krwio­no­śnych w opo­nach mózgo­wych,
- sygnały bólowe tra­fiają do mózgu, powo­du­jąc cha­rak­te­ry­styczny ból w oko­li­cach oka, skroni i czoła.

Szu­ka­jąc infor­ma­cji o migre­nie, możemy natknąć się na sfor­mu­ło­wa­nie „układ trój­dzielno-naczy­niowy”. To „roz­sze­rzona” wer­sja układu trój­dziel­nego, obej­mu­jąca dodat­kowo:

- naczy­nia krwio­no­śne mózgo­wia, zwłasz­cza opony twar­dej i naczy­nia wewnątrz­czasz­kowe,
- neu­ro­pep­tydy, które są uwal­niane z zakoń­czeń nerwu trój­dziel­nego i wpły­wają na naczy­nia krwio­no­śne.

Ten układ odgrywa klu­czową rolę w bada­niu mecha­ni­zmu powsta­wa­nia migreny – pobu­dze­nie włó­kien nerwu trój­dziel­nego pro­wa­dzi do roz­sze­rze­nia naczyń i stanu zapal­nego w opo­nach mózgo­wych, co wywo­łuje ból głowy.

! Jak zmniej­szyć akty­wa­cję układu trój­dziel­nego?

- Uni­kamy wyzwa­la­czy migreny – stresu, odwod­nie­nia, braku snu, nie­któ­rych pro­duk­tów spo­żyw­czych (wszystko, co o tym wiemy, w dal­szej czę­ści książki).
- Dbamy o nawod­nie­nie – pijemy wodę mine­ralną i elek­tro­lity, uni­kamy gwał­tow­nego picia dużych ilo­ści naraz.
- Sto­su­jemy zimne okłady na czoło i skro­nie – obni­żają prze­pływ krwi i zmniej­szają stan zapalny.
- Ćwi­czymy tech­niki relak­sa­cyjne – oddech, joga, medy­ta­cja redu­kują napię­cie ner­wowe.
- Roz­wa­żamy pro­fi­lak­tykę far­ma­ko­lo­giczną – leki anty-CGRP lub inne pre­pa­raty zale­cone przez neu­ro­loga.

Czy wiesz, że…

Nowo­cze­sne leki prze­ciw­mi­gre­nowe (na przy­kład prze­ciw­ciała anty-CGRP) dzia­łają wła­śnie na pozio­mie układu trój­dziel­nego, hamu­jąc prze­ka­zy­wa­nie sygna­łów bólo­wych i zmniej­sza­jąc stan zapalny.Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1.

L. Segal, G. Har­ring­ton, _Cele­bri­ties Who Have Migra­ines – and How They Deal with Them_, people.com, 23.05.2025 r., https://people.com/health/cele­bri­ties-with-migra­ines/ (dostęp: 17 lutego 2026)

2.

S. Cry­stal, _19 Quotes from Cele­bri­ties with Migra­ine That’ll Make You Feel Less Alone_, Cove, with­cove.com, https://www.with­cove.com/learn/migra­ine-quotes (dostęp: 17 lutego 2026)

3.

M. Carey, M.A. Davis, _The Meaning of Mariah Carey_, Andrews McMeel Publi­shing, Kan­sas City, 2020.

4.

K. Gro­chola, Trze­pot skrzy­deł, Wydaw­nic­two Lite­rac­kie, War­szawa 2008.

5.

Według Naro­do­wego Insty­tutu Zdro­wia Publicz­nego PZH, 2024.

6.

J.L. Sto­vner i in., _Glo­bal, regio­nal, and natio­nal bur­den of migra­ine and ten­sion-type heada­che_, 1990–2016. _A sys­te­ma­tic ana­ly­sis for the Glo­bal Bur­den of Dise­ase Study 2016,_ „The Lan­cet Neu­ro­logy” 2018, t. 17, nr 11, s. 927–1024, Glo­bal Bur­den of Dise­ase (GBD) to mię­dzy­na­ro­dowy pro­jekt badaw­czy, który ana­li­zuje skalę cho­rób, ura­zów i czyn­ni­ków ryzyka na całym świe­cie.

7.

A. Pru­siń­ski, _Kla­ste­rowy ból głowy_, „Neu­ro­lo­gia Prak­tyczna”, 2012, nr 6, s. 20–44.

8.

Ogól­no­pol­skie bada­nie „Migrena w Pol­sce”, pod kie­row­nic­twem dr hab. Marty Wali­szew­skiej-Pro­sół z Kli­niki Neu­ro­lo­gii Uni­wer­sy­tetu Medycz­nego we Wro­cła­wiu (2025 r.). Wzięło w nim udział ponad 3 tys. osób zma­ga­ją­cych się z bólami głowy, w tym nie­mal 1700, u któ­rych roz­po­znano migrenę.

9.

J. Bie­gaj, _Cierpi na nią Dorota Wel­l­man. Wymioty i omdle­nia są obja­wem cho­roby, która utrud­nia jej życi_e, wprost.pl, 6.03.2024 r., https://zdro­wie.wprost.pl/cho­roby/neu­ro­lo­giczne/11609878/wymioty-i-omdle­nia-moga-byc-obja­wem-migreny-na-te-cho­robe-cierpi-dorota-wel­l­man.html (dostęp: 16 lutego 2026)