Muzealizacja a tożsamość Gdańska. Instytucje kultury po 1989 roku - ebook

Wstęp

Niniejsza publikacja powstała na bazie pracy doktorskiej obronionej pod kierunkiem prof. dr hab. Małgorzaty Omilanowskiej-Kiljańczyk w Instytucie Historii Sztuki na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Gdańskiego w 2023 roku. Jej głównym tematem jest zjawisko muzealizacji tożsamości gdańskiej w kontekście działalności wystawienniczej i kolekcjonerskiej prowadzonej przez lokalne instytucje kultury. Jak zauważył Paweł Kowal: „Powszechna chęć muzealizacji stała się niemalże znakiem rozpoznawczym naszej epoki w dziejach cywilizacji”1. Od kilku dekad muzeolodzy obserwują światowy boom muzealny, który rozpoczął się na dobre pod koniec drugiego tysiąclecia2. Jest on związany z coraz bardziej dynamicznym rozwojem przemysłu i polityki odnoszących się do dziedzictwa (heritage industry / politics of heritage)3. Muzea kanonizują określone symbole i wartości integ­rujące poszczególne społeczności i sprzyjające pogłębianiu ich samoidentyfikacji4. Pełniąc funkcję kompensacyjną wobec coraz wyraźniejszej skłonności do niepamięci czy kulturowej amnezji, muzea jako „instytucje długiego trwania”5, tworzone w określonym celu i w specjalnie wybranych ku temu miejscach, stają się „depozytariuszami lokalnej pamięci”6, współodpowiedzialnymi nie tylko za upamiętnianie, ale także za konstruowanie nowych narracji stanowiących fundament tożsamości kulturowych7.

Z powyższych uwag wypływają dwie nadrzędne tezy wybrzmiewające w niniejszym opracowaniu. Pierwsza wiąże się z konstatacją, iż jedną z podstawowych funkcji instytucji muzealnych jest definiowanie i utrwalanie tożsamości8. Druga zakłada, że muzea są instytucjami politycznymi, i stąd też dotyczy stopnia ich zależności ideowej od nadzorujących je władz państwowych lub samorządowych, odpowiedzialnych za kreowanie i wdrażanie polityk kulturalnych i tożsamościowych.

W 2023 roku w Gdańsku funkcjonowało dwadzieścia jeden instytucji kultury: jedenaście wpisanych do Rejestru Instytucji Kultury prowadzonego przez Gminę Miasta Gdańska, osiem w Rejestrze prowadzonym przez Województwo Pomorskie, dwie o statusie narodowym, dla których organizatorem jest Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Siedem spośród nich, znajdujących się na terenie samego Gdańska, zostało omówionych w niniejszej publikacji. Gromadzone przez nie zbiory i/lub prezentowane wystawy stałe zapewniają ciągłość i względną stabilność przekazu, które są zasadnicze pod względem podejmowanej tu tematyki9.

Zakres chronologiczny przedstawionej analizy obejmuje zasadniczo okres od 1989 do 2019 roku. Data początkowa stanowi punkt zwrotny w dziejach najnowszych nie tylko Polski, ale i całej Europy. Wielu badaczy zauważa, że transformacja ustrojowa w Polsce była początkiem istotnych zmian zwłaszcza w kontekście postrzegania przeszłości i refleksji nad kształtem pamięci, a także rozpoczęła proces budowania nowych tożsamości lokalnych i narodowych10. Symboliczny rok 1989 został powszechnie uznany za przełom pod względem demokratyzacji publicznej agory, co sprzyjało inicjowaniu i prowadzeniu otwartych, nieograniczonych i niekontrolowanych politycznie dyskusji11. Wprowadzenie Ustawy o samorządzie gminnym w 1990 roku spowodowało swoiste uwolnienie miast dzięki odejściu od centralnego systemu zarządzania na rzecz większej autonomii samorządów terytorialnych. Spotęgowało to sprawczość i efektywność w sposobie dystrybucji środków finansowych, jak również zapoczątkowało proces formowania polityk kulturalnych, odzwierciedlających charakter i potrzeby lokalnych społeczności12.

Wyniki badań socjologicznych przeprowadzonych przez Pracownię Realizacji Badań Socjologicznych Uniwersytetu Gdańskiego, w których podejmowano tematykę tożsamości mieszkańców Gdańska, pozwalają stwierdzić, iż kultura po 1989 roku stawała się coraz istotniejszym elementem systemu społeczno-kulturowego w tym mieście13. Potwierdzają to dyskusje, które miały miejsce z okazji obchodów milenijnych, czy też kampania na rzecz uzyskania tytułu Europejskiej Stolicy Kultury 2016, które niewątpliwie stanowiły kamienie milowe w rozwoju gdańskiej polityki kulturalnej. Istotną rolę w wyznaczaniu naczelnych jej kierunków odgrywały także lokalne elity polityczne. Badacze przypisują szczególną rolę członkom Ruchu Młodej Polski, na czele z wieloletnim prezydentem Gdańska, Pawłem Adamowiczem, których Basil Kerski nazwał „partnerami w budowie pamięci i inicjatyw współczesnych”14. Ireneusz Krzemiński zaznacza, iż właśnie to pokolenie gdańszczan miało istotny wpływ na formowanie się nowej świadomości i tożsamości miasta oraz jego mieszkańców15. Niewątpliwie dwudziestoletnia prezydentura Pawła Adamowicza, przerwana nagle jego tragiczną śmiercią 14 stycznia 2019 roku, zamyka pewną bardzo intensywną i w dużej mierze eksperymentalną erę rozwoju gdańskiej kultury.

Nie mniej istotny jest zasięg terytorialny będący kanwą dla zamieszczonych tu rozważań. Potraktowanie Gdańska jako studium przypadku pozwoliło na wnikliwsze zaobserwowanie procesów kulturalnych, politycznych i społecznych zachodzących w mieście, w którym transformacje po 1989 roku w szczególny sposób dały asumpt do rozwinięcia i pogłębienia publicznej dyskusji na temat tożsamości lokalnej, dotyczącej wielu wątków wcześniej pomijanych czy ograniczanych ze względu na ideologiczną presję. Uzupełniająca analiza porównawcza poszerza zasięg geograficzny badań, uwzględniając wybrane miasta polskie i niemieckie, których praktyki stanowią istotny punkt odniesienia bądź wyznacznik zmian we współczesnym muzealnictwie.

Postawione pytania badawcze inspirowane są założeniami nowej muzeologii. Jak zauważa Dorota Folga-Januszewska, rozwój tej dziedziny związany był z uświadomieniem sobie już w latach trzydziestych XX wieku szczególnej roli muzeów w upowszechnianiu wiedzy, prowadzeniu badań i konserwacji dziedzictwa16. Andrzej Szczerski podkreśla również, że nowa muzeologia uwypukliła aspekt społeczny działalności muzeów, stających się „istotnym polem refleksji nad współczesną cywilizacją”17. Mimo rozpoznania dorobku francuskiej szkoły syntezy historycznej „Annales”, aktywnej w latach pięćdziesiątych, powstałego w Marsylii w 1982 roku stowarzyszenia La Nouvelle Muséologie, z Georges’em Henrim Rivière na czele, czy reformatorskich opracowań badaczy francuskich i szwajcarskich, jak Jean Gabus, Alain Nicolas, André Desvallées i Jacques Hainard18, popularyzację tej dziedziny badań na szeroką skalę zwykło się przypisywać Brytyjczykowi Peterowi Vergo. W 1989 roku opublikował on zbiór tekstów pod tytułem The New Museology – zaproponował w nim nową metodologię studiów nad muzeami, której nadrzędnym celem było ponowne przeanalizowanie ich roli względem społeczeństwa19. Vergo zapro­ponował kilka kluczowych postulatów, w szczególności: zwrot ku odbiorcy muzealnemu; zwrócenie uwagi na polityczny i/lub ideologiczny aspekt kolekcjonowania; dążenie do transparentności strategii koncepcji wystawienniczych20.

Jak zauważa Mirosław Borusiewicz, dzięki postulatom Vergo zaczęto kłaść większy nacisk na cele działań muzealnych, a coraz częstsze badania publiczności dały podstawę do przewartościowania form komunikacji z widzem21. Muzea z miejsc kontemplacji i kultu przeszłości powoli zaczęły się stawać ośrodkami nierzadko krytycznej interpretacji rzeczywistości22. Z funkcji pomnikowej przeobraziły się zatem w aktywne miejsca pamięci, gdzie wystawa funkcjonuje jako medium pomiędzy instytucją a odbiorcą, a muzealia stają się istotnymi semioforami, pełniącymi funkcję nośników pamięci23.

Metodologia badań zaprezentowanych w niniejszym opracowaniu składa się z dwóch części: teoretycznej i praktycznej. Ta pierwsza polegała na zebraniu interdyscyplinarnej literatury z zakresu muzealnictwa i nowej muzeologii, poszerzonej o publikacje dotyczące dziedzin uzupełniających. Istotnym i bezpośrednim źródłem informacji były wydawnictwa własne i strony internetowe instytucji kultury, a także materiały źródłowe pochodzące z archiwów zakładowych poszczególnych instytucji, w tym: statuty, regulaminy organizacyjne, sprawozdania i plany działalności, dokumenty strategiczne, scenariusze wystaw, protokoły posiedzeń rad programowych czy komisji muzealnych, a także archiwa prasowe. Analizę polityki kulturalnej przeprowadziłam na podstawie miejskich, wojewódzkich i narodowych strategii rozwoju, a także dokumentów pomocniczych, jak np. programy operacyjne czy raporty o stanie miasta. Ponadto korzystałam z danych statystycznych z raportów publikowanych m.in. przez Pracownię Realizacji Badań Socjologicznych Uniwersytetu Gdańskiego.

Pod kątem praktycznym strategię badawczą stosowaną do omawiania wystaw stałych w poszczególnych instytucjach kultury kształtowała metoda spaceru percepcyjnego, charakterystyczna dla badań etnograficznych, ale stosowana także w muzeologii24. Za podstawę analiz posłużyły badania terenowe, uzupełnione informacjami uzyskanymi w drodze wywiadów i korespondencji e-mailowej z pracownikami badanych instytucji25. Opisowi subiektywnych wrażeń towarzyszy analiza wywodząca się z warsztatu teorii semiotycznej, którą wprowadziły do badań muzealniczych m.in. Margaret Lindauer, Sharon Macdonald i Mieke Bal26. Polega ona na postrzeganiu muzeum jako okreś­lonego scenariusza, który należy odkodować27. Jest pokrewna praktykom nowej muzeologii, związanym z interpretowaniem muzeów jako tekstów, pod kątem ich narracji, autora i adresata28. Wizytom w muzeach, zgodnie z praktyką proponowaną przez Lindauer, towarzyszyła postawa „krytycznego widza”, zadającego pytania o specyfikę instytucji, jej lokalizację (w tym siedzibę) i style konstruowania przekazu wobec odbiorców. Natomiast nadrzędne pytanie o rolę, jaką instytucje kultury odgrywają w procesie budowania lokalnej tożsamości, dotyczy relacji pomiędzy ekspozycjami i komunikacją muzealną a założeniami zawartymi w dokumentach strategicznych poszczególnych placówek i ich organizatorów.

Nowa muzeologia, łącząc wiele dziedzin i kompetencji, jest nauką interdyscyplinarną, a przeprowadzane w jej duchu badania cechuje krytyczne podejście do przedmiotu29. Stąd też literatura służąca analizie tej tematyki obejmuje szereg różnorodnych obszarów: muzeologię (z naciskiem na nową muzeologię), socjologię, antropologię i kulturoznawstwo (w obszarach takich jak tożsamość, pamięć, dziedzictwo), a także historię polityczną (polityka kulturalna). Mirosław Borusiewicz słusznie zauważa, że powstała w Polsce przed latami dziewięćdziesiątymi XX wieku literatura fachowa dotycząca muzeologii jest dość skromna30. Są to głównie dzieła wybitnych i zasłużonych badaczy: Tadeusza Dobrowolskiego (m.in. praca zbiorowa Muzealnictwo, 1947), Wojciecha Gluzińskiego (U podstaw muzeologii, 1980), Stanisława Lorentza (Przewodnik po muzeach i zbiorach w Polsce, 1982), Zdzisława Żygulskiego jun. (Muzea na świecie. Wstęp do muzealnictwa, 1982) czy Krzysztofa Pomiana (Zbieracze i osobliwości. Paryż–Wenecja XVI–XVIII wiek, 2012). Natomiast jeśli chodzi o teorię muzealną omawianą w polskich publikacjach wydanych po 2000 roku, szczególnie cenne pod kątem podejścia interdyscyplinarnego okazały się wydawnictwa pod redakcją Marii Popczyk, m.in.: Muzeum sztuki. Antologia (2005), Muzeum sztuki. Od Luwru do Bilbao (2006), Estetyczne przestrzenie ekspozycji muzealnych. Artefakty przyrody i dzieła sztuki (2008), Konteksty intermedialności (2013), oferujące wieloperspektywiczne spojrzenie na muzea pod kątem historii muzealnictwa, filozofii, estetyki i antropologii. Podobną funkcję pełnią publikacje pokonferencyjne na temat muzealnictwa współczesnego, wśród których warto wyróżnić Funkcje muzeum współcześnie. Wyzwania i interpretacja oferty muzealnej, pod redakcją Janusza Hochleitnera i Wiesławy Połom-Jakubowicz (2015), a także publikację Historia Polski od-nowa. Nowe narracje historii i muzealne reprezentacje przeszłości, pod redakcją Roberta Kostro, Kazimierza Wóycickiego, Michała Wysockiego, wydaną w 2014 roku jako pokłosie seminarium obejmującego zagadnienia związane z pamięcią Europy Środkowej i konferencji pod tytułem Polskie muzea historyczne w kontekście europejskim.

Szczególnie inspirujące okazały się poszczególne tomy serii Muzealnictwo publikowanej przez wydawnictwo Universitas, w szczególności: tom 10 Muzeum: fenomeny i problemy (2015), autorstwa Doroty Folgi-Januszewskiej, dający wnikliwy i kompleksowy obraz historii rozwoju muzealnictwa od starożytności po czasy obecne; tom 18 Extended Museum and its Milieu. Proceed­ings of a Post-conference Planning an Extended Museum (Cultural & Natural Heritage – Society – Economy – Land & Townscape). Seminar held at Wilanów, Warsaw, May 16–17, 2017 (2018), pod redakcją Folgi-Januszewskiej; tom 16 Muzeum i zmiana. Losy muzeów narracyjnych (2019), pod redakcją Pawła Kowala i Karo­liny Wolskiej-Pabian, w całości poświęcony ewolucji muzeów narracyjnych w Polsce; oraz tom 4 Nauka czy rozrywka? Nowa muzeologia w europejskich definicjach muzeum (2012), autorstwa Mirosława Borusiewicza, oferujący szeroką perspektywę na genealogię, ewolucję i adaptację nowej muzeologii w praktyce. Niezmiennie cennym źródłem przemyśleń i bibliografii anglojęzycznej dotyczącej współczesnych muzeów pozostaje wydane w 2011 roku Muzeum krytyczne Piotra Piotrowskiego. W wielu aspektach odświeżające były referaty opublikowane jako pokłosie I Kongresu Muzealników Polskich, który odbył się w Łodzi w 2015 roku, stawiające muzeum w nowoczesnym kontekście, uwzględniającym wiele dylematów i pytań, bliskich również nowej muzeologii. Istotną platformą wymiany badawczej są artykuły publikowane w roczniku „Muzealnictwo”, wydawanym przez Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów. Zawierają one często, oprócz opracowań o charakterze praktycznym, także teksty z zakresu prawa i zarządzania muzeami. Uzupełnienie dla nich stanowią wybrane artykuły, publikowane w czasopiśmie muzeologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego „Opuscula Musealia”, a także w Roczniku Naukowym Muzeów Wielkopolskich „Museion Poloniae Maioris”.

Podstawowymi pozycjami obcojęzycznymi z zakresu nowej muzeologii wykorzystanymi w niniejszej publikacji były: przełomowa praca zbiorowa pod redakcją Petera Vergo, The New Museology (1989), wydawnictwo zbiorowe pod redakcją Petera Lumleya, The Museum Time-Machine. Putting Cultures on Display (1988), a także interdyscyplinarne publikacje zbiorowe na temat muzealnictwa pod redakcją Sharon Macdonald, m.in. A Companion to Museum Studies (2006), The International Handbooks of Museum Studies (2015), jak i New Museum. Theory and Practice, pod redakcją Janet Marstine (2006), będące źródłem nie tylko rozważań teoretycznych, ale przede wszystkim praktycznych analiz przeprowadzonych w terenie z wykorzystaniem narzędzi nowej muzeologii. Niezwykle cenne okazały się także badania Andrei Witcomb (m.in. Re-Imagining the Museum. Beyond the Mausoleum, 2003), w wyniku których pojawiło się wiele ważnych pytań na temat współczesnych praktyk muzealnych, roli kuratorów, nowych technologii, jak i podejścia do publiczności. Wartościową pozycją jest również książka Anke te Heesen, Teorie muzeum, opublikowana w języku polskim w 2016 roku, pod redakcją naukową Anny Ziębińskiej-Witek, ukazująca wielopoziomowość nauki o muzeach, z uwzględnieniem historii jej ewolucji i wyszczególnieniem jej zasadniczych elementów: kolekcji, przestrzeni, muzealiów, kuratorów i odbiorców.

Wśród publikacji traktowanych jako pomocnicze szczególnie istotne okazały się rozważania z zakresu tak zwanego memory studies, m.in. Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych autorstwa Jana Assmanna, wydana w Polsce w 2016 roku pod redakcją Roberta Traby, oraz antologia pism Aleidy Assmann, Między historią a pamięcią, wydana w 2013 roku pod redakcją Magdaleny Saryusz-Wolskiej. Badania tych autorów kierują rozważania na temat pamięci i tożsamości ku instytucjom kultury, podkreślając jednocześnie ich relacje z polityką i władzą. Saryusz-Wolska przyczyniła się do popularyzacji niemieckich badań nad pamięcią na gruncie polskim m.in. dzięki antologii Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka (2009). Cenną pozycją zawierającą szereg definicji i kluczowych pojęć z obszaru pamięci jest opracowanie Modi memorandi. Interdyscyplinarny leksykon terminów pamięci zbiorowej, wydane w Berlinie w 2014 roku przez Centrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk z inicjatywy wyżej wspomnianych Saryusz-Wolskiej i Traby. Ciekawą propozycję interpretacji teorii Assmannów w praktyce zaoferowała Marta Karkowska w publikacji Pamięć kulturowa mieszkańców Olsztyna lat 1945–2006 w perspektywie koncepcji Aleidy i Jana Assmannów (2014). Nie mniej istotna w kontekście europejskich instytucji kultury postrzeganych jako miejsca pamięci i strażnicy dziedzictwa kulturowego jest książka Sharon Macdonald, Memorylands. Heritage and Identity in Europe Today (2013). Praca zbiorowa Pamięć i miejsce (2019), pod redakcją Marii Mendel i Wiesława Theissa, stanowi z kolei społeczno-edukacyjne poszerzenie tematyki związanej z pamięcią miejsca.

Teza o polityczności instytucji kultury, z jednej strony odnosząca się do biurokratyzowania samej kultury, a z drugiej do używania jej jako narzędzia tak zwanej miękkiej dyplomacji, stanowi istotny element dyskursu uprawianego w ramach nowej muzeologii31. Jego głównymi reprezentantami są badacze, którym bliska jest myśl Michela Foucault, postrzegającego muzea jako instytucje dyscyplinujące, oparte na władzy i kontroli32. Wśród nich znajduje się m.in. Tony Bennett (zwłaszcza jego książka The Birth of the Museum. History, theory, politics, 1995), a na gruncie polskim m.in. Tomasz Szkudlarek i Zbyszko Melosik, którzy wydali w 2009 roku wspólną publikację pod tytułem Kultura, tożsamość i edukacja. Migotanie znaczeń.

Literatura dotycząca tożsamości samego Gdańska jest dość obszerna, aczkolwiek jej analizy pod kątem muzeologicznym jeszcze nie podjęto. Niezwykle ważną pozycją jest kompleksowa synteza badań przeprowadzona przez Małgorzatę Dymnicką w publikacji Miasto. Przestrzeń. Tożsamość. Studium trzech miast: Gdańsk, Gliwice, Wrocław (2017). Wspomniana badaczka wraz ze Zbigniewem Opackim zredagowała również zbiór tekstów: Tożsamość miejsca i ludzi. Gdańszczanie i ich miasto w perspektywie historyczno-socjologicznej (2003), będący pokłosiem konferencji zorganizowanej z okazji I Światowego Zjazdu Gdańszczan, sfinansowany przez Urząd Miejski w Gdańsku. Publikację tę cechuje silny rys socjologiczny, również w odniesieniu do analizy działalności miejskich instytucji kultury, której podjęła się Irena Zakidalska. Podobny charakter miały kolejne publikacje dotyczące gdańskiej tożsamości, jak np.: Tożsamość gdańszczan. Budowanie na (nie)pamięci (2010), pod redakcją Marii Mendel i Alicji Zbierzchowskiej, ponownie zlecona przez Urząd Miejski w Gdańsku, tym razem z okazji jubileuszu dwudziestolecia samorządności. Także przy wsparciu Urzędu powstał w 2017 roku tom Człowiek i miasto. Gdańszczanie między starą a nową tożsamością, pod redakcją Zbyszka Dymarskiego, stanowiący zbiór indywidualnych refleksji różnych autorów dotyczących wybranych miejsc i zagadnień związanych z Gdańskiem. Istotną pozycją jest wydana w 2019 roku przez Instytut Kaszubski w Gdańsku publikacja pod tytułem Współczesne oblicza tożsamości gdańszczan, pod redakcją Karoliny Ciechorskiej-Kuleszy, Tomasza Grabowskiego, Lesława Michałowskiego, Cezarego Obracht-Prondzyńskiego, Krzysztofa Stachury i Piotra Zbieranka, będąca efektem badań socjologicznych przeprowadzonych przez wyżej wymienionych badaczy wśród gdańszczan. Wyniki badań z obszaru tematyki tożsamościowej, przeprowadzanych regularnie wśród mieszkańców Gdańska, publikują także od wielu lat badacze związani z Pracownią Realizacji Badań Socjologicznych UG, m.in. Jarosław Załęcki. Wielu informacji na temat rozwoju rozmaitych obszarów gdańskiego pola kultury dostarczają wydawane przez Urząd Miejski w Gdańsku publikacje o charakterze sprawozdawczym i cyklicznym (m.in. raporty o stanie miasta, strategie rozwoju miasta), jak i wydawnictwa okolicznościowe (m.in. albumy Oblicza architektoniczne miasta 1990–2010 i 2010–2015). Ważną rolę w upowszechnianiu dyskursu tożsamościowego w Gdańsku odgrywa Instytut Kultury Miejskiej, który jest wydawcą m.in. wyjątkowego zbioru esejów o charakterze kulturoznawczym, historycznym i literackim, pod redakcją Basila Kerskiego Gdańskie tożsamości. Eseje o mieście (2014) czy studium socjologicznego Poszerzenie pola kultury. Diag­noza potencjału sektora kultury w Gdańsku (2012), sporządzonego przez zespół złożony z takich autorów, jak: Sławomir Czarnecki, Maciej Dzierżanowski, Martyna Grabowska, Jakub Knera, Lesław Michałowski, Cezary Obracht-Prondzyński, Krzysztof Stachura, Stanisław Szultka, Piotr Zbieranek.

Ciekawy obraz dotyczący gdańskiej ikonosfery przedstawia publikacja zbiorowa Gust gdański, pod redakcją Bronisławy Dejny i Jakuba Szczepańskiego, złożona z materiałów powstałych na potrzeby sympozjum, które odbyło się w 2002 roku w Gdańsku. Podobną tematykę poruszają wydawnictwa zbiorowe będące owocem rozmaitych sesji naukowych i konferencji, które odbyły się w Gdańsku, jak np.: Rozmyślania gdańskie, pod redakcją Renaty Korewo i Małgorzaty Makowskiej (1998), Gdański fenomen. Próba interpretacji naukowej, pod redakcją Lesława Michałowskiego (2011), a także zbiory tekstów powstałe m.in. w związku z obchodami milenium Gdańska: Gdański Program ożywienia Śródmieścia Gdańska, pod redakcją Grzegorza Borosa i Zbigniewa Gacha (1998), Gdańsk w gospodarce i kulturze europejskiej, pod redakcją Mariana Mroczko (1997), Gdy myślę Gdańsk…, pod redakcją Józefa Borzyszkowskiego i Cezarego Obracht-Prondzyńskiego (2009), Muzea Pomorskie – twórcy, zbiory i funkcje kulturowe, VIII konferencja kaszubsko-pomorska, pod redakcją Sławiny Kwidzińskiej (2005), Muzea, a dziedzictwo kulturowe Pomorza, materiały konferencji jubileuszowej Wejherowo 24 X 1998, pod redakcją Józefa Borzyszkowskiego (2000), Pomorska debata o kulturze: kultura na pograniczu – pogranicza kultury, pod redakcją Cezarego Obracht-Prondzyńskiego i Katarzyny Kulikowskiej (2014), a także praca zbiorowa Przemiany pomorskiego sektora kultury 2012–2017 autorstwa Agaty Bachórz, Karoliny Ciechorskiej-Kuleszy, Tomasza Grabowskiego, Lesława Michałowskiego, Cezarego Obracht-Prondzyńskiego, Krzysztofa Stachury i Piotra Zbieranka (2017). Powyższe wydawnictwa cechuje w dużej mierze podejście socjologiczne bądź kulturoznawcze. Warto zaznaczyć, że liczni wyżej wymienieni autorzy związani są z Instytutem Kaszubskim lub Zrzeszeniem Kaszubsko-Pomorskim, będącymi wydawcami lub współwydawcami wielu publikacji dotyczących tożsamości Gdańska i regionu.

Istotnymi pozycjami pozwalającymi śledzić kierunki rozwoju polityki kulturalnej Gdańska są także autobiograficzne książki wieloletniego prezydenta Pawła Adamowicza, Gdańsk jako wyz­wanie (2008) i Gdańsk jako wspólnota (2018). Nieocenionym źródłem wiedzy z zakresu historii i historii sztuki gdańskiej są szczególnie wartościowe ze względu na rys krytyczny publikacje autorstwa Petera Olivera Loewa (m.in. Gdańsk i jego przeszłość, Biografia Gdańska i seria esejów Gdańsk. Między mitami) i Jacka Friedricha (m.in. Gdańskie zabytki architektury do końca XVIII w., Odbudowa Głównego Miasta w Gdańsku czy Walka obrazów). Obraz gdańskiego muzealnictwa przedstawiają wydawnictwa albumowe, w tym najstarsza powojenna syntetyczna publikacja Muzeum Pomorskie w Gdańsku. Zbiory sztuk (1969), pod redakcją dyrektora tego muzeum, Jana Chranickiego, a także niemal trzydzieści lat późniejszy album Muzea Gdańska (1996) autorstwa Teresy Grzybkowskiej. Cennym źródłem wiedzy są przede wszystkim wydawnictwa własne gdańskich instytucji kultury, upowszechniane w formie albumów jubileuszowych, tomów pokonferencyjnych lub czasopism fachowych, opracowywane przez: Muzeum Narodowe w Gdańsku („Gdańskie Studia Muzealne”), Muzeum Archeologiczne w Gdańsku („Pomorania Antiqua”), Narodowe Muzeum Morskie (m.in. seria Konferencji Muzealnictwa Morskiego i Rzecznego), Muzeum Gdańska (m.in. seria Res Gedanenses). Wybrane artykuły naukowe i tomy rocznika Instytutu Historii Sztuki UG „Porta Aurea” poświęcone gdańskim muzeom wzbogacają tematykę lokalnego muzealnictwa.

Poszczególne rozdziały niniejszej książki zawierają analizę wybranych instytucji kultury w Gdańsku w kontekście muzealizacji tożsamości lokalnej. Wstępem do tych rozważań jest próba syntezy badań dotyczących specyfiki tożsamości kulturowej Gdańska, charakterystyki gdańskiej ikonosfery i podsumowania kierunków rozwoju lokalnej polityki kulturalnej w latach 1989–2019. Oddziały Muzeum Gdańska zostały przedstawione jako soczewka gdańskości, skupiająca najważniejsze jej cechy i wyróżniki: tradycje samorządności i społeczeństwa obywatelskiego (Ratusz Głównego Miasta i Dwór Artusa), mieszczaństwa (Dom Uphagena), bursztynnictwa (Muzeum Bursztynu), nauki, której patronem jest Jan Heweliusz (Muzeum Nauki Gdańskiej), rzemiosła (Kuźnia Wodna), obronności i suwerenności (Twierdza Wisłoujście), pamięci o II wojnie światowej (Muzeum Poczty Polskiej i Wartownia nr 1 na Westerplatte). Tę ostatnią, osadzoną w szerokim kontekście międzynarodowym, reprezentuje także Muzeum II Wojny Światowej. Za kultywowanie tradycji morskich odpowiedzialne są przede wszystkim oddziały Narodowego Muzeum Morskiego na Ołowiance, w Żurawiu, na statku „Sołdek”, jak i w nowoczesnym Ośrodku Kultury Morskiej. Świadectwem tradycji historycznej, ze szczególnym podkreśleniem tematyki hanzeatyckiej, są oddziały Muzeum Archeologicznego w Gdańsku zlokalizowane w Domu Przyrodników, Piwnicy Romańskiej i spichlerzu Błękitny Baranek, choć nie należy w tym kontekście zapominać o Teatrze Szekspirowskim – instytucji niemuzealnej, której idea założycielska, opracowana przez Fundację Theatrum Gedanense i jej założyciela, prof. Jerzego Limona, nawiązywała do hanzeatyckiej wspólnoty gospodarczo-kulturowej miast z rejonu wybrzeży Bałtyku i Morza Północnego, sięgając w tym przypadku aż po Londyn. O ciągłości tożsamości gdańskiej w perspektywie głównie lokalnej i regionalnej świadczą wystawy w oddziałach Muzeum Narodowego. Za ukazywanie historii najnowszej, postrzeganej przez pryzmat teraźniejszości i przyszłości, odpowiedzialne jest Europejskie Centrum Solidarności. Częścią tej historii są tradycje wielokulturowe i ich rzecznicy: Günter Grass, któremu dedykowano filię Gdańskiej Galerii Miejskiej, i Daniel Chodowiecki, którego postać pojawiła się w kontekście ostatecznie porzuconych planów utworzenia Domu Chodowieckiego i Grassa. Rozważania zamyka rozdział zawierający analizę porównawczą przeprowadzoną w wybranych miastach polskich (Warszawa, Kraków, Wrocław i Katowice) i niemieckich (Berlin, Lubeka), których specyfika przedstawia ciekawe analogie względem Gdańska.

1.

1 Paweł Kowal, Społeczny, cywilizacyjny i polityczny kontekst polskiego boomu muzealnego, Muzeum i zmiana. Losy muzeów narracyjnych, red. Paweł Kowal, Karolina Wolska-Pabian, Warszawa–Kraków 2019, s. 47.

2.

2 Por. np. Michaela Giebelhausen, Museum Architecture: A Brief History, A Companion to Museum Studies, red. Sharon Macdonald, Malden MA 2006, s. 223; Rosmarie Beier-de Haan, Re-staging Histories and Identities, A Companion to Museum…, s. 186; Andrzej Rottermund, Muzea – perspektywy, „Muzealnictwo”, nr 56, 2015, s. 8–13.

3.

3 Arjun Appadurai, Carol A. Breckenridge, Museums are Good to Think: Heritage in View in India, Grasping the World: The Idea of the Museum, red. Donald Preziosi, Claire Farago, London – New York 2016, s. 696.

4.

4 Por. Marian Golka, Socjologia sztuki, Warszawa 2018, s. 46; A. Appadurai, C.A. Breckenridge, Museums are Good…, s. 688.

5.

5 Od redakcji, Muzeum a pamięć – forma, produkcja, miejsce. Materiały konferencji zorganizowanej w dniach 8–9 czerwca 2017 roku przez Zakład Muzealnictwa Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, red. Tomasz F. de Rosset, Ewelina Bednarz Doiczmanowa, Aldona Tołysz, Warszawa 2018, s. 9.

6.

6 Por. Cezary Obracht-Prondzyński, Muzea w lokalnych społecznościach. Doświadczenia pomorskie, IX Konferencja Muzealnictwa Morskiego i Rzecznego. Gdańsk – Tczew – Gdynia 2008, red. Jerzy Litwin, Gdańsk 2010, s. 52–53.

7.

7 Tadeusz Alek-Kowalski, Wyzwania cywilizacyjne a tożsamość świata wartości poznawczych, Kultura wobec kręgów tożsamości. Materiały konferencji przedkongresowej, Poznań 19–21 października 2000, red. nauk. Tomasz Kostyrko, Tadeusz Zgółka, Poznań–Wrocław 2000, s. 233; Dorota Folga-Januszewska, Muzeum: definicja i pojęcie. Czym jest muzeum dzisiaj?, „Muzealnictwo”, nr 49, 2008, s. 201; Andrzej Szapociński, Tożsamość narodowa w perspektywie kulturalistycznej, Kultura wobec kręgów tożsamości…, s. 7–10; Benedict Anderson, Wspólnoty wyobrażone, tłum. Stefan Amsterdamski, Kraków 1997, s. 197; Sharon Macdonald, Memorylands. Heritage and Identity in Europe Today, London – New York 2013, s. 1; Bartosz Korzeniewski, Muzealizacja – ku czy przeciw przeszłości?, Muzeum sztuki. Od Luwru do Bilbao, red. Maria Popczyk, Katowice 2006, s. 221–227.

8.

8 Zob. A. Rottermund: Muzea – perspektywy, s. 8.

9.

9 Por. C. Obracht-Prondzyński, Muzea w lokalnych społecznościach…, s. 47.

10.

10 Zob. Kazimierz Wóycicki, Przemiany opowieści elementarnej. Tezy do dyskusji, Historia Polski od-nowa. Nowe narracje historii i muzealne reprezentacje przeszłości, red. Robert Kostro, Kazimierz Wóycicki, Michał Wysocki, Warszawa 2014, s. 217; Geneviève Zubrzycki, Między historią, pamięcią wspólną i mitologią narodową: wyzwania i szanse współczesnych muzeów, Historia Polski od-nowa…, s. 14; Marian Dobrosielski, Tożsamość narodowa a świadomość europejska, Rozmyślania gdańskie. Materiały z sesji „Miejsce Gdańska w procesie powstawania narodowego państwa polskiego”, red. Renata Korewo, Małgorzata Makowska, Gdańsk 1998, s. 11.

11.

11 Por. Marta Karkowska, Pamięć kulturowa mieszkańców Olsztyna lat 1945–2006 w perspektywie koncepcji Aleidy i Jana Assmannów, Warszawa 2014, s. 13.

12.

12 Wanda Szpilewska, Problemy muzealnictwa w okresie przemian systemowych, „Muzealnictwo”, nr 37, 1995, s. 5; Paweł Adamowicz, Gdańsk jako wyzwanie, Gdańsk 2008, s. 78; Jarosław Załęcki, Gdańsk jako samorządna społeczność lokalna, Gdańsk 2003, s. 98.

13.

13 Por. Irena Zakidalska, Tożsamość kulturowa gdańszczan a działalność miejskich instytucji kultury, Tożsamość miejsca i ludzi: gdańszczanie i ich miasto w perspektywie historyczno-socjologicznej, red. nauk. Małgorzata Dymnicka, Zbigniew Opacki, Warszawa 2003, s. 211; M. Golka, Socjologia sztuki, s. 25.

14.

14 Por. Robert Pietrzak, Obchody 40-lecia Ruchu Młodej Polski, 11.05.2019, https://dzieje.pl/aktualnosci/obchody-40-lecia-ruchu-mlodej-polski (dostęp: 15.01.2021); Rafał Mrowicki, Otwarcie skweru im. Ruchu Młodej Polski w Gdańsku. Aleksander Hall: Tamte wartości zachowują ważność, „Dziennik Bałtycki”, 30.08.2020, https://dziennikbaltycki.pl/otwarcie-skweru-im-ruchu-mlodej-polski-w-gdansku-aleksander-hall-tamte-wartosci-zachowuja-waznosc/ar/c1-15152754 (dostęp: 15.01.2021).

15.

15 Ireneusz Krzemiński, Polska tożsamość niemieckiego Gdańska, Tożsamość miejsca i ludzi…, s. 175.

16.

16 Dorota Folga-Januszewska, Muzeologia, muzeografia, muzealnictwo, „Muzealnictwo”, nr 47, 2005/2006, s. 9.

17.

17 Andrzej Szczerski, Kontekst, edukacja, publiczność – muzeum z perspektywy „Nowej muzeologii”, Muzeum sztuki. Antologia, red. Maria Popczyk, Kraków 2005, s. 335.

18.

18 Za przybliżenie mi dorobku przytoczonych tu badaczy i szkół pragnę podziękować recenzentowi mojej rozprawy doktorskiej, prof. Andrzejowi Rottermundowi.

19.

19 Mirosław Borusiewicz, Nauka czy rozrywka? Nowa muzeologia w europejskich definicjach muzeum, Warszawa–Kraków 2012, s. 40; zob. także: A. Szczerski, Kontekst, edukacja, publiczność…, s. 337–338; Dorota Folga-Januszewska, Muzeum: fenomeny i problemy, „Muzeologia. Teoria – Praktyka –Podręczniki”, t. 10, Kraków 2015, s. 52.

20.

20 Peter Vergo, Introduction, The New Museology, London1989, s. 2–3.

21.

21 M. Borusiewicz, Nauka czy rozrywka?…, s. 102.

22.

22 Zob. A. Szczerski, Kontekst, edukacja, publiczność…, s. 335; Marta Zając, Nowa muzeologia, lub jak spojrzeć w oczy Meduzie, Muzeum sztuki. Antologia, s. 371; Hans Sedlmayr, Muzeum, Muzeum sztuki. Antologia, s. 51.

23.

23 Michał Franciszek Woźniak, Muzeum – pamięć – miejsce pamięci, Muzeum a pamięć…, s. 25.

24.

24 Zastosowanie metody badawczej znanej jako Wahrnehmungsspaziergang / a perception walk do badań muzealnych zgłębiłam podczas seminarium Exploring Berlin Museums, zorganizowanego w ramach Berlin Perspectives Programme przez bologna.lab przy Humboldt-Universität zu Berlin i prowadzonego przez dr Victorię Bishop Kendzię, podczas mojego stypendium Erasmus + w semestrze letnim 2018 roku.

25.

25 Qualitative Methoden der Kultur- und Sozialanthropologie, https://www.univie.ac.at/ksa/elearning/cp/qualitative/qualitative-full.html (dostęp: 17.12.2019); Methoden der empirischen Forschung, http://un-gesund.de/forschungsrahmen/methoden/ (dostęp: 17.12.2019).

26.

26 Por. Rhiannon Mason, Cultural Theory and Museum Studies, A Companion to Museum…, s. 26; Andrea Witcomb, Re-Imagining the Museum. Beyond the Mausoleum, London – New York 2003, s. 11.

27.

27 Por. Margaret Lindauer, The Critical Museum Visitor, New Museum. Theory and Practice. An Introduction, Malden–Oxford–Victoria 2007, s. 203.

28.

28 Sharon Macdonald, Theorizing Museums: An Introduction, Theorizing Museums. Representing Identity and Diversity in a Changing World, red. Sharon Macdonald, Oxford 1996, s. 5.

29.

29 Zob. Dorota Folga-Januszewska, Andrzej Rottermund, Studia w zakresie mu­zeologii i muzealnictwa na wyższych uczelniach w Polsce a światowe standardy nauczania muzeologii, „Muzealnictwo”, nr 50, 2009, s. 47–48; Mieke Bal, Dyskurs muzeum, tłum. Małgorata Nitka, Muzeum sztuki. Antologia, s. 345.

30.

30 M. Borusiewicz, Nauka czy rozrywka?…, s. 7.

31.

31 A Companion to Museum…, s. 23–26; Kylie Message, Andrea Witcomb, Introduction: Museum Theory. An Expanded Field, The International Handbooks of Museum Studies, general editors: Sharon Macdonald, Helen Rees Leahy, t. 1: Museum Theory, volume editors: Andrea Witcomb, Kylie Message, Wiley Black­well, West Sussex, UK, 2015, s. XXXVII–XXXVIII.

32.

32 Zob. Michel Foucault, Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, tłum. Tadeusz Komendant, Warszawa 1993, s. 205; A. Witcomb, Re-Imagining…, s. 15.