Najdalsza północ człowieczeństwa. Eseje o przemocy - ebook

„Dawać wyraz ludzkim uczuciom, dawać się im unieść, pławić się w nich – to prawdziwie ludzkie, lecz najdalszą północą człowieczeństwa jest dla mnie bycie jaśniejącym przewodnikiem takich uczuć w sposób, który sprawi, że będą one szczególnie dobrze pasować do rozmaitych nisz w umysłach ludzi przyszłości i będą tkwić jak małe haczyki, kłując i płonąc w ludzkiej świadomości bez względu na zmienne obyczaje i odmiany reguł gry w krykieta”¹.

„– Ja zaś mówię: jeżeli człowieka przekonać logicznie, że właściwie nie ma czego płakać, to przestanie płakać. To jasne. A pan jest zdania, że nie przestanie?

– Zbyt łatwo byłoby wówczas żyć – odparł Raskolnikow”².

„Ale wyróżnia nas nie tylko używanie złożonego języka: nasz gatunek jest też wyjątkowy pod względem skłonności do uczenia się, nauczania innych i utrwalania wiedzy i doświadczeń. Chociaż naukowcom udało się z powodzeniem nauczyć przedstawicieli kilku gatunków naczelnych języka migowego, to żadna z tych wykształconych małp nie przekazała swojej wiedzy innym małpom, nawet wówczas, gdy miała ku temu sposobność. W jednym przypadku pewien szympans przebywający w ośrodku badań nad naczelnymi w Duke University i posługujący się już migami został połączony ze swym dawnym stadem i próbował użyć swych zdolności do komunikacji z innymi członkami grupy. W tydzień po podjęciu pierwszej próby nawiązania tego rodzaju kontaktu jego opiekunowie znaleźli go w kącie zagrody, gdzie najwyraźniej się schronił, izolując od swoich pobratymców. Gdy spytano go na migi, dlaczego nie przebywa z innymi szympansami, odparł: «Bo to są insekty»”³.

„«Nadal głodujesz? – zapytał dozorca – kiedy wreszcie przestaniesz?» «Wybaczcie mi wszyscy» – wyszeptał mistrz; zrozumiał go tylko dozorca, który trzymał ucho przy kracie. «Ma się rozumieć – powiedział dozorca przykładając palec do czoła, aby w ten sposób dać do zrozumienia personelowi, jaki jest stan mistrza – wybaczamy ci». «Zawsze chciałem, żebyście podziwiali moje głodowanie» – powiedział mistrz. «Ależ podziwiamy je» – odparł życzliwie dozorca. «Tylko że nie powinniście go podziwiać» – powiedział mistrz. «No to nie podziwiamy – powiedział dozorca – dlaczegóż to nie powinniśmy podziwiać?» «Bo muszę głodować, nie umiem inaczej» – odparł mistrz. «Patrzcie no – powiedział dozorca – dlaczego nie umiesz inaczej?» «Ponieważ – powiedział mistrz, nieznacznie podnosząc główkę i mówiąc z ustami wyciągniętymi jak do pocałunku prosto do ucha dozorcy, tak aby nic nie uronić – ponieważ nie mogłem znaleźć potrawy, która by mi smakowała. Gdybym ją odnalazł, wierz mi, nie robiłbym tyle hałasu i najadł się do syta jak ty i wszyscy inni». Były to ostatnie słowa, lecz w jego gasnących oczach tkwiło niezłomne, choć już nie tak dumne postanowienie, że głoduje dalej”⁴.¹ Percy Grainger w liście do matki, Rose Grainger, z 10 listopada 1910 roku, w: _The Farthest North of Humanness. Letters of Percy Grainger 1901–14_, edited by Kay Dreyfus, Melbourne 1985, s. 387, zdanie to jest również mottem całego tego tomu oraz źródłem jego tytułu. Percy Grainger (1882–1961) był kompozytorem i pianistą australijskim. Wszystkie cytaty obcojęzyczne w tej książce, o ile nie zaznaczono inaczej, przełożył jej autor; od niego pochodzi też większość uzupełnień w nawiasach kwadratowych, obecnych w cytatach.

² Fiodor Dostojewski, _Zbrodnia i kara_, cz. 1, rozdz. 5, przeł. Czesław Jastrzębiec-Kozłowski, Warszawa 1979, s. 434–435.

³ Michael B. Habib, _Cały ten zgiełk_, przekład anonimowy, „Świat Nauki” („Scientific American”, edycja polska) 2022, nr 2, s. 35.

⁴ Franz Kafka, _Mistrz głodowania_ , przeł. Łukasz Musiał, w: tegoż, _Wybór prozy_, wstęp i oprac. Łukasz Musiał, BN II 263, Wrocław 2018, s. 889.

⁵ Kwestie te w XX stuleciu rozważali na poziomie ogólnym zarówno Sigmund Freud w swoich ostatnich pracach (_Kultura jako źródło cierpień_, _Mojżesz i monoteizm_), jak i na przykład – z bardzo odmiennych perspektyw – René Girard (_Sacrum i przemoc_) i Konrad Lorenz (_Tak zwane zło_). Spora część ogromnego materiału zgromadzonego przez Jamesa G. Frazera w _Złotej gałęzi_ również dotyczy związków między ludzką sferą symboliczną i aktami realnej przemocy. Obecnie tematyka związana z przemocą i śmiercią stanowi ważny składnik humanistyki akademickiej; z olbrzymiej literatury zob. – jako przykład reprezentatywny – obszerny zbiór rozpraw: _Nekroprzemoc. Polityka, kultura i umarli_, red. Jakub Orzeszek, Stanisław Rosiek, Gdańsk 2022.

⁶ Walter B. Cannon, _Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage. An Account of Recent Researches into the Function of Emotional Excitement_, New York – London 1922.

⁷ Tamże, s. 225–227, pominięto przypisy.

⁸ Należy jednak zaznaczyć, że rozpowszechniony obecnie pod wpływem poglądów Michela Foucaulta sąd, jakoby aż do początków nowoczesności w cywilizacji europejskiej w ogóle nie istniało pojęcie choroby psychicznej, a osób cierpiących na takie choroby nie odróżniano jakościowo od przestępców czy jednostek „społecznie nieprzystosowanych”, jest mylny. Świadomość istnienia zaburzeń psychicznych oraz ich powiązań ze stanami organizmów ludzkich można dostrzec już w pismach medycznych starożytnych Greków. Zob. np. Gregory Zilboorg, _A History of Medical Psychology_, New York 1941. Badania i dociekania dotyczące zaburzeń psychicznych zanikły w Europie wraz z kresem antyku i nie podjęto ich ponownie aż do XVIII wieku. Dlatego w wiekach średnich „obłęd” tak często kojarzono z „opętaniem”, zob. też notę A2.

⁹ Galbert of Bruges, _The Murder of Charles the Good, count of Flanders_, translated with introduction and notes by James Bruce Ross, revised edition, New York 1967, s. 213.

¹⁰ Opis kaźni Brunhildy podają dwa anonimowe źródła z epoki: _Kronika Fredegara_ oraz _Liber Historiae Francorum_ (oba wydane krytycznie przez Bruno Kruscha w drugim tomie _Scriptores rerum Merovingicarum_ w ramach _Monumenta Germaniae Historica_, Hannover 1888). Na temat tej postaci zob. Bruno Dumézil, _Królowa Brunhilda_, przeł. Krystyna Antkowiak, Kęty 2018.

¹¹ Spośród dzieł Foucaulta znacząca jest w tym kontekście monografia _Ja, Piotr Rivière_ (wydanie polskie w przekładzie Tadeusza Komendanta i Grzegorza Wilczyńskiego: Gdańsk 2002), w której znajduje się relacja ze zbrodni rodzinnej, popełnionej, jak wynika z dokumentacji, na pozór całkowicie bez przyczyny. Dopiero przy wnikliwej lekturze tekstu daje się zauważyć, że tytułowy bohater morduje własną matkę i rodzeństwo w wyniku długotrwałego, pogłębiającego się kryzysu rodzinnego. Jest to bodaj jedyna większa praca Foucaulta, w której na pierwszym planie znajduje się jednostka, a nie aparat władzy dyktujący jej normy zachowań.

¹² Eurypides, _Bachantki_, przeł. Jerzy Łanowski, w: tegoż, _Tragedie_, t. 4, Warszawa 2007, s. 49–50, w. 728–747.

¹³ Obraz kawałków rozszarpanych ciał zwierząt, wiszących na gałęziach drzew, przywodzić może na myśl również fotografie z pól bitewnych pierwszej wojny światowej, które cenzura wówczas zatrzymywała, aby nie siać defetyzmu, a które przedstawiały wiszące na drzewach fragmenty ciał żołnierzy rozszarpanych na strzępy eksplozjami pocisków ciężkiej artylerii. Jest to przyczynek do symbolizacji tej wojny jako rodzaju ofiarnego rytuału „święta wiosny” naszej cywilizacji (zob. Modris Eksteins, _Święto wiosny. Wielka wojna i narodziny nowego wieku_, przeł. Krystyna Rabińska, Warszawa 1996).

¹⁴ Szerzej potraktowałem ten temat w artykule _O tym, co Penteus zobaczył po drugiej stronie lustra_, w: _„Coś, co jest bardziej mną niż ja”. Prace ofiarowane prof. Leszkowi Kolankiewiczowi_, red. Marcin Bogucki, Agata Chałupnik, Zofia Dworakowska, Zuzanna Kann-Skorupska, Agata Łuksza, Wrocław–Warszawa 2024, s. 628–639.

¹⁵ Z ogromnej literatury przedmiotu zob. np. Walter Burkert, _Homo necans. The Anthropology of Ancient Greek Sacrificial Ritual and Myth_, transl. Peter Bing, Berkeley – Los Angeles – London 1984; tenże, _Tragedia grecka i rytuał ofiarny_, przeł. Paweł Majewski, w: _Antropologia antyku greckiego_, red. Włodzimierz Lengauer, Lech Trzcionkowski, Warszawa 2011, s. 432–452; tenże, _Starożytne kulty misteryjne_, przeł. Krzysztof Bielawski, Bydgoszcz 2001; Jan Kott, _Bachantki albo zjadanie boga_, w: tegoż, _Zjadanie bogów. Szkice o tragedii greckiej_, Kraków 1986, s. 190–234.

¹⁶ Autor jednej z nielicznych (i bardzo bogatej faktograficznie) polskojęzycznych książek poświęconych podobnym kwestiom w ujęciu historycznym stwierdził: „Całkowicie zaś niemożliwe jest wydzielenie okrucieństwa w jego czystej postaci, czynów popełnianych przez sprawcę jedynie dla własnej przyjemności, od gwałtów, jakich dopuszczano się w imię wyższych racji: społecznych, politycznych czy wyznaniowych” (Janusz Tazbir, _Okrucieństwo w nowożytnej Europie_, Warszawa 1993, s. 9).

¹⁷ Ludwik Krzywicki, _Ludożerstwo i szał krwiożerczo-erotyczny_, „Prawda. Tygodnik Polityczny, Społeczny i Literacki” 1887, nr 51 z 17/5 grudnia, s. 605–606. Krzywicki rozumie te zjawiska jako pozostałości zwierzęcych instynktów w człowieku, ujawniające się szczególnie w zachowaniu jednostek zaburzonych psychicznie. Niedługo potem dali się poznać w nauce tacy badacze ekstremalnych zjawisk psychicznych i seksualnych, jak Richard von Krafft-Ebing (pierwsze wydanie jego _Psychopathia Sexualis_ ukazało się w roku 1886 i szybko zyskało popularność). Podobnie jak Krzywicki rozumował Cesare Lombroso. W epoce powszechnej wiary w moc ludzkiego rozumu, jaką była druga połowa XIX wieku, zjawiska tego rodzaju były szczególnie zdumiewające, ale traktowano je wówczas nie jako stałe elementy kondycji ludzkiej, lecz jako chorobliwe relikty jej pierwszych stadiów rozwojowych.

¹⁸ Terminy „zabójca” i „morderca” są w tej książce używane jako synonimy, głównie z powodów stylistycznych, aby uniknąć monotonnego powtarzania tylko jednego z nich. W obecnie obowiązującym polskim kodeksie karnym termin „morderstwo” nie występuje, wyróżnia się w nim jednak kwalifikowany typ „zabójstwa ze szczególnym okrucieństwem” (KK, Dz. U. 1997, Nr 88, poz. 553 z późn. zm., art. 148, par. 2, pkt 1), którego specyfiki jednak ustawodawca bliżej nie określił; wielu komentatorów utożsamia je z morderstwem. Natomiast w ustawodawstwie anglosaskim zabójstwo (_manslaughter_) i morderstwo (_murder_, _killing_) stanowią odrębne kategorie prawne, chociaż ich precyzyjna specyfikacja i wykładnia jest zróżnicowana.

¹⁹ Zob. np. Jhan Hochman, _„The Silence of the Lambs”. A Quiet Bestiary_, „Interdisciplinary Studies in Literature and Environment”, Fall 1993, vol. 1, no. 2, s. 57–79; Karen B. Mann, _The Matter With Mind. Violence and „The Silence of the Lambs”_, „Criticism” 1996 Vol. 38, No. 4, s. 583–605; Bruce Robbins, _Murder and Mentorship. Advancement in „The Silence of the Lambs”_, „boundary 2” 1996, vol. 23, no. 1, s. 71–90; Jane Alexander Stewart, _The Feminine Hero of „The Silence of the Lambs”_, „The San Francisco Jung Institute Library Journal”, Autumn 1995, vol. 14, no. 3, s. 43–62.

²⁰ _Peur toujours, peur partout_ – to często cytowane określenie Luciena Febvre’a pochodzi z jego książki _Le Problème de l’incroyance au XVIe siècle. La Religion de Rabelais,_ wydanej po raz pierwszy w 1942 roku. Dotyczy ono treści autobiografii niemieckiego humanisty Thomasa Plattera Starszego (1499–1582).

²¹ Termin „psychopata”, często kojarzony z seryjnymi zabójcami, jest jeszcze jednym wytrychem pojęciowym, stosowanym często w próbach wyjaśnienia analizowanych tu zjawisk. Jest to jednak również pojęcie zbyt szerokie, by owe fenomeny za jego pomocą wyjaśnić, ponieważ psychopatami w ścisłym znaczeniu tego terminu bywają ludzie w ogóle niewchodzący w konflikt z prawem, na przykład świetnie funkcjonujący biznesmeni i politycy. Chociaż co do definicji psychopatii nie ma zgody wśród psychiatrów i psychologów, istnieje niemal powszechne przekonanie, że kardynalną cechą tego zaburzenia osobowości jest brak empatii i traktowanie innych ludzi wyłącznie jako pionków we własnej grze – cecha przejawiana w wysokim stopniu bynajmniej nie tylko przez morderców oraz innych przestępców.

²² Norbert Humburg, _Der Rattenfänger von Hameln. Die berühmte Sagengestalt in Geschichte und Literatur, Malerei und Musik, auf der Bühne und im Film_, Hameln 1990; Hans Dobbertin, _Quellenaussagen zur Rattenfängersage_, Hameln 1996. Zniknięcie dzieci z miasta Hamelin datowane jest na rok 1284. Istnieje wiele hipotez tłumaczących ten przekaz (wśród nich: epidemia, najazd mongolski, masowy ruch migracyjny). Możliwość psychopatycznej zbrodni zaproponowano w: William Manchester, _A World Lit Only by Fire. The Medieval Mind and the Renaissance – Portrait of an Age_, New York 1992.

²³ Takie wierzenia są również charakterystyczne dla innych kręgów kulturowych, na przykład w ludowej kulturze muzułmańskiej ich przejawem jest postać _ghoula_.

²⁴ Mark Benecke et al., _Two homosexual pedophile sadistic serial killers: Jürgen Bartsch (1946–1976) and Luis Alfredo Garavito Cubillos (1957–)_, „Minerva Medicolegale” 2005, vol. 125, n. 3, s. 153–169.

²⁵ _List of serial killers by number of victims_, hasło w angielskiej Wikipedii (dostęp: 16 sierpnia 2024). Przy kwerendzie do tej książki nieuniknione okazało się korzystanie z Wikipedii; starałem się wybierać z niej dane najbardziej wiarygodne, kierując się referencjami bibliograficznymi i spójnością przekazu.

²⁶ Paul Begg, _Kuba Rozpruwacz. Historia kompletna_, przeł. Bogusława Malarecka, Biografie Sławnych Ludzi, Warszawa 2010; zob. też Jack London, _Mieszkańcy otchłani_, przeł. Krystyna Tarnowska, Warszawa 1950.

²⁷ Za: Mike G. Aamodt, _Serial killer statistics_ (2016), http://maamodt.asp.radford.edu/serialkillerinformationcenter/projectdescription.htm (dostęp: 25 listopada 2024).

²⁸ Tamże.

²⁹ Przy definicji określającej seryjnego mordercę jako sprawcę nie mniej niż trzech zabójstw odsetek ten wynosi aż 76 procent.

³⁰ Wszystkie dane statystyczne za: Aamodt, dz. cyt. Liczba polskich seryjnych zabójców świadczy o niekompletności tego zestawienia, ponieważ było ich znacznie więcej, choćby w przedziale 1945–1989. Zwraca uwagę gwałtowny spadek liczby seryjnych morderców po roku 2000. Być może ma on związek z rozwojem mediów cyfrowych, w których wielu potencjalnych zabójców mogło (i nadal może) znaleźć zastępcze wyładowanie swoich destrukcyjnych emocji. Badacze wskazują także na wiele innych czynników, na przykład zachodzące w tym czasie zmniejszenie emisji substancji szkodliwych dla zdrowia (również psychicznego – jak ołów) w większości krajów rozwiniętych czy szybki rozwój inicjatyw społecznych mających na celu integrację osób „nieprzystosowanych”. Za uwagi do tego tematu dziękuję Marcinowi Napiórkowskiemu i Grzegorzowi Simborowskiemu.

³¹ Typologia za: Ronald M. Holmes, Stephen T. Holmes, _Fatal Violence. Case Studies and Analysis of Emerging Forms_, Boca Raton 2010, rozdział 4: _Serial Murder_, s. 39–60. Autorzy, porządkując terminologię, odróżniają na przykład „seryjnego mordercę” od „masowego mordercy” (czyli takiego, który uśmierca wiele osób w trakcie jednego ataku). Typologie zaproponowane przez Holmesów mają obecnie szerokie uznanie w kryminalistyce. Formą pośrednią między mordercą seryjnym a masowym jest _spree killer_ („hulający zabójca”) – tą nazwą w kryminologii anglosaskiej określa się sprawcę popełniającego dwa lub więcej zabójstw w bardzo krótkim odstępie czasu. Niektórzy spośród sławnych seryjnych zabójców (na przykład Jeffrey Dahmer) przechodzili przez fazę _spree killer_. Podkreślam jednak, że w tej książce nie zamierzam posługiwać się rozbudowaną terminologią kryminologiczną, między innymi dlatego, że jest ona niejednoznaczna i zróżnicowana definicyjnie.

³² Podobnie niezadowalające są opracowania, w których jako źródła działania seryjnych morderców wskazuje się dzieciństwo spędzone w patologicznych lub głęboko dysfunkcyjnych rodzinach oraz inne negatywne czynniki środowiskowe – prowadzą one do pytania o ukryty czynnik dodatkowy, który powoduje, że spośród milionów ludzi mających tragiczne, traumatyczne dzieciństwo tylko nieliczni stają się seryjnymi zabójcami.

³³ Za dowód bezradności wobec zagadki umysłu zabójcy mogą posłużyć dwie powieści zaliczane do kanonu literatury dwudziestowiecznej: _Z zimną krwią_ Trumana Capote i _Pieśń kata_ Normana Mailera. Mimo ogromnej pracy badawczej i analitycznej, jaką wykonali ich autorzy, zgłębiając temat zabójstw popełnionych przez bohaterów, w powieściach tych nie ma odpowiedzi na pytanie, co skłoniło owych bohaterów do odebrania życia innym ludziom.