Nord Stream za wszelką cenę. Anatomia gazowego przymierza - ebook

WSTĘP

Nord Stream to „wzorcowy przykład współpracy z Rosją”, tworzący z nią „bezpieczne, trwałe partnerstwo”. Gdy rozpromieniona Angela Merkel wypowiadała te słowa podczas inauguracji Nord Stream 1 w 2011 r., nikt się nie spodziewał, że historia uzależniania Europy od rosyjskiego gazu będzie obfitować w tyle dramatycznych zwrotów akcji, a jej finałem – ponad dekadę później – staną się podmorskie eksplozje w cieniu rosyjskiej inwazji na Ukrainę.

Zanim to jednak nastąpiło, niemal do samej napaści Rosji na sąsiada Berlin forsował współpracę z Moskwą – i to za wszelką cenę. Nie zważał na koszty, gdy ledwie w rok po aneksji Krymu zainicjował budowę Nord Stream 2. Chciał nadal zacieśniać relacje z Rosją, choć polityczna cena tego wyboru stawała się coraz wyższa. Berlin nie liczył się z konsekwencjami, gdy blokował podejmowane przez Komisję Europejską próby uregulowania statusu prawnego gazociągu. Chciał zachować projekt w domenie relacji dwustronnych i wyłączyć go spod europejskiej kontroli. Nie zmienił kursu nawet wtedy, gdy Gazprom tuż przed inwazją Rosji na Ukrainę pomógł sprowokować kryzys energetyczny w Europie. Kanclerz Merkel przekonywała wówczas, że rosyjskiego koncernu nie należy winić – współpraca miała trwać mimo wszystko. Gdy amerykański wywiad kładł na stole dane o nadciągającej inwazji, niemiecki rząd upierał się, że gazociąg nie stanowi zagrożenia dla bezpieczeństwa Europy. A gdy w lutym 2022 r. Rosja rozpoczęła pełnoskalową wojnę przeciwko Ukrainie, niemiecki rząd wprawdzie czasowo wstrzymał uruchomienie Nord Stream 2, ale jednocześnie walczył jak lew, aby sankcje nie utrudniły importu gazu przez funkcjonujący od lat Nord Stream 1. Berlin przeciwdziałał zerwaniu relacji do samego końca – bez względu na wszystko.

Przez wiele lat, niezależnie od rządowej konfiguracji, niemieckie elity prowadziły spójną, konsekwentną politykę, nie zważając na krytykę czy liczne ostrzeżenia, lekceważąc dobrze udokumentowane przykłady szantaży energetycznych Gazpromu oraz coraz bardziej represyjną i agresywną politykę Kremla. „Bezalternatywność” tego kursu okazała się tak przytłaczająca, że po inwazji z 2022 r. dostaw gazu nie przerwały Niemcy, lecz sama Rosja – w odwecie za zachodnie sankcje. Nord Stream na trwałe stał się synonimem cynicznej i wyrachowanej polityki.

Czy warto po latach wracać do rdzewiejącego na dnie Bałtyku gazociągu oraz niemieckich i rosyjskich wysiłków, by przeforsować tę inwestycję? Zdecydowanie tak. Przypadek Nord Stream mówi o czymś więcej niż tylko o politycznym cynizmie. Odsłania mechanizmy lobbingu w Europie daleko wykraczające poza przyjęte normy. Pokazuje cały wachlarz metod i sposobów racjonalizacji szkodliwej inwestycji poprzez umiejętne kształtowanie korzystnych narracji oraz dyskredytowanie krytyków. Demonstruje ryzyka związane z forsowaniem partykularnych interesów pod płaszczykiem troski o Europę i sloganów o dobroczynnej współzależności. Rzuca światło na praktykę wybielania wizerunku autorytarnego, nieprzyjaznego i agresywnego reżimu dla czerpania korzyści materialnych. Stanowi też przestrogę przed pokusą powrotu do rosyjskiego gazu: ryzyko takie może pojawić się chociażby w przypadku zmiany politycznego układu na Kremlu. Warto przy tym pamiętać, że szantaż energetyczny nie był wcale wynalazkiem Putina i ma w Rosji tradycje sięgające „demokraty” Jelcyna. Historia Nord Stream pokazuje również, jak fałszywa okazała się wiara, że handel sam z siebie łagodzi autorytarne reżimy i skłania je do politycznej ewolucji. Część tych samych argumentów, którymi przez lata posługiwali się promotorzy Nord Stream, pojawia się dzisiaj w ustach tych, którzy uzasadniają potrzebę pogłębiania współpracy z Chinami – za wszelką cenę.

Na temat Nord Stream i gazowej zależności Europy od Rosji powstało wiele wnikliwych artykułów, raportów i analiz, także autorstwa znakomitych polskich ekspertów. Sami wielokrotnie korzystaliśmy w trakcie pisania z ich prac. Im głębiej wchodziliśmy w tę historię, tym wyraźniej dawał o sobie znać brak całościowego ujęcia książkowego – takiego, które nie sprowadzałoby Nord Stream wyłącznie do kwestii energetyki, rosyjskich wpływów, politycznej korupcji ani samego wysadzenia gazociągów. Publikacje poświęcone tym kwestiom pozostają niezwykle cenne, ale nie wypełniają wspomnianej luki. W 2026 r. ukazały się wprawdzie dwie książki zagranicznych autorów poświęcone Nord Stream, lecz koncentrują się one przede wszystkim na wspomnianym sabotażu. To ważny, dramatyczny i wciąż nie do końca wyjaśniony rozdział tej historii, ale zarazem tylko jej fragment. Nieco wcześniej ukazało się kilka pozycji analizujących wieloletnie uwikłanie niemieckich, francuskich czy duńskich elit w niejasne, korupcyjne relacje z Kremlem. Rozliczeniowe publikacje zajmują się też oczywiście projektem Nord Stream, ale głównie w kontekście fatalnych powiązań, bez tła energetycznego.

W naszej książce chcemy zaproponować coś innego: pierwszą próbę całościowej opowieści o Nord Stream przez polskich autorów. Nie twierdzimy, że wyczerpuje ona wszystkie wątki ani że znamy wszystkie fakty. Przeciwnie, jesteśmy przekonani, że wiele dokumentów, decyzji, rozmów i zależności zostanie jeszcze ujawnionych. Chcemy jednak zebrać to, co już wiemy, uporządkować rozproszone elementy tej historii i pokazać w szerokim kontekście: politycznym, gospodarczym, strategicznym oraz moralnym.

Naszym celem jest opowiedzenie historii tej fatalnej inwestycji, która przez lata była przedstawiana jako projekt czysto biznesowy, a w rzeczywistości stała się jednym z najważniejszych symboli europejskiej strategicznej ślepoty wobec Rosji. Chcemy pokazać Czytelnikowi, czym w istocie był Nord Stream – nie tylko gazociągiem położonym na dnie Bałtyku, lecz także projektem politycznym, narzędziem oddziaływania i testem odporności Europy na cynizm ubrany w język pragmatyzmu.

Ponadto jego znaczenie daleko wykracza poza sferę symboliczną. Historia Nord Stream daje nam lekcje, których nie wolno zignorować: jak odpowiadać na projekty gospodarcze służące skrywanym celom politycznym, jak nie mylić współzależności z harmonią i bezpieczeństwem, jak nie pozwalać, by krótkoterminowy zysk przesłaniał długofalowe straty, i jak nie budować polityki wobec autorytarnych, agresywnych reżimów na nadziei, że handel zastąpi strategię. To także opowieść o tym, czego nie warto robić: ignorować ostrzeżeń sojuszników, marginalizować głosu państw lepiej znających metody działania adwersarza, traktować bezpieczeństwa jako przeszkody dla biznesu i uznawać cynizm za przejaw politycznej dojrzałości i realizmu. Dlatego wracamy do Nord Stream nie tylko po to, by opisać przeszłość, lecz także po to, by sprawniej reagować na zagrożenia w przyszłości.

Zanim przejdziemy do szczegółowej opowieści, warto wyposażyć Czytelnika w trzy drogowskazy. Pierwszy porządkuje najważniejsze wydarzenia – od zimnowojennego handlu gazem po eksplozje na Bałtyku. Drugi pokazuje konstrukcję książki i główne pytania, które będziemy stawiać w kolejnych częściach. Trzeci to oś czasu z najważniejszymi wydarzeniami. Dodatkowo, Czytelnikowi w omawianych kwestiach pomogą zorientować się poglądowe mapy, umieszczone na końcu wybranych rozdziałów.

Zimna wojna i początki współpracy

Pierwszym importerem sowieckiego gazu spoza bloku wschodniego jest Austria. Jako państwo neutralne może łatwiej nawiązywać współpracę z ZSRR. Dostawy ruszają w 1968 r., w latach 70. do grona importerów dołączają Niemcy (RFN), Włochy i Finlandia, a w 1980 r. także Francja. Moskwa nie wykorzystuje wówczas gazu do szantażowania zachodnich partnerów. Przeciwnie, zależy jej raczej na budowaniu wizerunku pewnego i przewidywalnego dostawcy. Pomagają jej w tym zresztą kolejne kryzysy: naftowy z 1973 r. oraz rewolucja w Iranie w 1979 r., która grzebie plany dostaw irańskiego gazu do Europy.

Końcówka lat 70. przypomina o ciężarze politycznym sowieckiego gazu. ZSRR rozmieszcza wówczas rakiety średniego zasięgu wymierzone w Europę, a niedługo potem rozpoczyna inwazję na Afganistan. Ronald Reagan próbuje zniechęcić sojuszników do współpracy z Moskwą przy budowie nowej syberyjskiej magistrali: najpierw zabiegami dyplomatycznymi, potem sankcjami. Amerykańskie restrykcje wywołują poważne napięcia w obozie zachodnim, ale ostatecznie nie zatrzymują gazowej inwestycji i współpracy państw Europy Zachodniej z ZSRR.

Lata 90. – starzy-nowi partnerzy

Koniec zimnej wojny, rozpad ZSRR i zjednoczenie Niemiec nie tylko nie osłabiają relacji budowanych przez dekady, ale wręcz sprzyjają ich zacieśnianiu. Zużycie gazu w Niemczech rośnie, Gazprom mocniej wchodzi na tamtejszy rynek i wspólnie z niemieckimi koncernami rozwija sieć gazociągów oraz inwestuje w magazyny gazu. W latach 90. rusza także pierwszy szlak omijający Ukrainę: gazociąg jamalski, biegnący przez Białoruś i Polskę do Niemiec.

Rosyjsko-niemieckie partnerstwo łapie polityczny wiatr w żagle w 1998 r., gdy na czele rządu SPD-Zieloni staje Gerhard Schröder. Zieloni naciskają na odchodzenie od energetyki jądrowej i węgla, kanclerz forsuje zbliżenie energetyczne z Rosją – gaz ma zastąpić wycofywane źródła. Współpracę cementuje w styczniu 2004 r. wspólne oświadczenie Schrödera i Putina o potrzebie dalszego zacieśniania relacji.

2005–2011 – Nord Stream 1 z europejską metką

We wrześniu 2005 r. w Berlinie ma miejsce uroczyste podpisanie porozumienia o budowie Gazociągu Północnoeuropejskiego, późniejszego Nord Stream 1, pozwalającego połączyć Rosję z Niemcami bez państw tranzytowych. Wkrótce po odejściu z urzędu Schröder obejmuje lukratywne stanowisko w konsorcjum odpowiedzialnym za gazociąg. Polityka przenika biznes na całego, ale Berlin i Moskwa utrzymują, że mamy do czynienia z czysto komercyjnym przedsięwzięciem, na dodatek służącym bezpieczeństwu energetycznemu całej Europy.

Promotorom Nord Stream udaje się doprowadzić do wydania projektowi „europejskiej” legitymacji. Dzięki nadaniu mu specjalnego statusu w mocno niszowym dokumencie mogą wychwalać inwestycję jako „pobłogosławioną” przez UE. Krytycy z Polski, państw bałtyckich i Ukrainy przekonują, że jest dokładnie odwrotnie: gazociąg dzieli Unię, wzmacnia Gazprom i osłabia państwa tranzytowe. Ich głos jest jednak spychany na margines jako przejaw historycznych lęków, emocji albo partykularnych interesów.

W styczniu 2006 r. wybucha pierwszy poważny kryzys gazowy między Rosją a Ukrainą, uderzający w dostawy do Europy. Moskwie udaje się częściowo odwrócić jego znaczenie: problemem staje się nie rosyjski dostawca, lecz ukraiński tranzyt. Mimo narastających kontrowersji budowa Nord Stream rusza w 2010 r., a rok później odbywa się uroczyste uruchomienie pierwszej nitki.

2011–2015 – przygotowania do drugiej fazy

Uruchomienie Nord Stream 1 nie oznacza końca historii bałtyckiej rury, lecz otwiera jej kolejny rozdział. Już kilka miesięcy po wspomnianej uroczystości pojawiają się plany budowy Nord Stream 2. W 2013 r. konsorcjum konkretyzuje plany i zapowiada podwojenie przepustowości magistrali, przywołując stare argumenty: wzrostu zapotrzebowania i spadku produkcji gazu w UE, jego roli w transformacji energetycznej oraz braku wiarygodności Ukrainy. W tym samym czasie Rosja próbuje wrócić do pomysłu połączenia przez Polskę, omijającego Ukrainę. Mimo fiaska ilustruje to ciągłe testowanie przez Moskwę różnych wariantów osłabiania pozycji Kijowa.

Lata 2011–2014 przynoszą też istotne zmiany na rynku gazu. Europejski popyt spada, dynamicznie rośnie rynek LNG, Gazprom znajduje się pod presją. Komisja Europejska w 2012 r. wszczyna postępowanie antymonopolowe przeciwko rosyjskiemu gigantowi. Jednocześnie Niemcy przyspieszają transformację energetyczną, w tym wygaszanie energetyki jądrowej. Znaczenie gazu rośnie. Najważniejsze wydarzenia rozgrywają się jednak na płaszczyźnie politycznej i militarnej: ich kulminacją jest aneksja Krymu oraz wojna na Donbasie. W tym właśnie klimacie dojrzewa decyzja o Nord Stream 2.

2015–2020 – wszystkie bitwy o Nord Stream 2

W czerwcu 2015 r., zaledwie rok po aneksji Krymu, Gazprom i europejskie spółki podpisują porozumienie o budowie kolejnych dwóch nitek bałtyckiego gazociągu. W lipcu rejestrują spółkę Nord Stream 2 AG w Szwajcarii. Rosjanie mogą liczyć na pełne wsparcie Berlina. Gdy Moskwę odwiedza Sigmar Gabriel, obiecuje Putinowi, że Komisja Europejska nie będzie ingerować w sprawy gazociągu, tak by wszystko pozostało pod niemieckim nadzorem regulacyjnym.

Nad projektem pojawiają się jednak czarne chmury. W UE przybiera na sile debata o objęciu Nord Stream 2 unijnym prawem. Presję na Komisję Europejską wywiera Parlament Europejski i część państw członkowskich. Polska aktywnie angażuje się w spory regulacyjne i sama wytacza też działa: krajowy urząd antymonopolowy blokuje powstanie konsorcjum Nord Stream 2, a Warszawa doprowadza do uchylenia decyzji Komisji Europejskiej, dającej Gazpromowi niemal pełny dostęp do gazociągu OPAL, lądowej odnogi Nord Stream 1.

Jedną z najważniejszych bitew o Nord Stream 2 staje się spór o dyrektywę gazową. Komisja Europejska uznaje, że gazociąg z państwa trzeciego nie może działać według zasad ustalanych przez Moskwę, lecz powinien podlegać regułom unijnego rynku. Zgodnie z obietnicą Sigmara Gabriela Niemcy i ich sojusznicy robią, co mogą, by utrzymać projekt poza realną kontrolą Brukseli (nowelizacja zostaje przyjęta dopiero w 2019 r.).

Kolejne miesiące przynoszą następne ciosy. Kongres USA przyjmuje ustawę CAATSA, otwierającą drogę do sankcji. Dania zwleka z udzieleniem zgody na trasę gazociągu. Gazprom przegrywa arbitraż z ukraińskim Naftohazem i w efekcie musi uregulować znaczące zobowiązania. Pod koniec 2019 r. amerykańskie sankcje zatrzymują budowę na ostatniej prostej. W 2020 r. spółka próbuje jeszcze przekonać niemieckiego regulatora, że gazociąg można uznać za ukończony, aby uniknąć stosowania najważniejszych przepisów dyrektywy gazowej. Bezskutecznie.

2021–2022 – nowa nadzieja i wybuchowy finał

W 2021 r. Kreml szykuje już grunt pod inwazję na Ukrainę. Nikt nie jest pewien skali nadchodzącego ataku, ale przesłanki są coraz silniejsze: koncentracja wojsk przy granicy z Ukrainą, ideologiczny manifest Putina odmawiający Ukraińcom odrębności, spowodowanie sztucznego kryzysu migracyjnego oraz działania Gazpromu w celu wywołania w Europie kryzysu energetycznego.

Niemcy tymczasem nie ustają w lobbingu na rzecz Nord Stream 2. W lipcu przekonują administrację Bidena do odejścia od sankcji. Berlin dostaje de facto zielone światło na ukończenie gazociągu. Pozostaje jednak problem dostosowania projektu do prawa UE. Spółka Nord Stream 2 jako niezależnego operatora gazociągu wskazuje… samą siebie. W środku kryzysu gazowego Rosjanie sygnalizują gotowość do zwiększenia dostaw do Europy, jeśli gazociąg uzyska zgodę na uruchomienie.

Wysiłki okazują się jednak daremne, gdy 21 lutego 2022 r. Rosja ogłasza uznanie niepodległości tzw. republik ludowych. W reakcji na eskalację Niemcy wstrzymują certyfikację Nord Stream 2, a Stany Zjednoczone wprowadzają sankcje. Po inwazji na sąsiada Rosja ogranicza dostawy gazu do Europy, chcąc – w odpowiedzi na restrykcje – wymusić rozliczenia w rublach. Brak zgody odbiorców oraz utrzymanie sankcji prowadzą do dalszej redukcji dostaw, a finalnie do całkowitego wstrzymania przesyłu Nord Stream 1. Wrzesień 2022 r. przynosi eksplozje i trwałe uszkodzenie rosyjsko-niemieckiego gazociągu – jednak wówczas nie dostarcza on już gazu. Unia Europejska nakłada na Rosję kolejne obostrzenia, których zwieńczeniem jest pełny zakaz importu rosyjskiego gazu. Po ok. 60 latach gazowa współpraca Europy z Rosją dobiega końca, stanowiąc tym samym świetny pretekst do opowiedzenia tej historii.

Jaką strukturę ma nasza książka?

Książka składa się z dziesięciu rozdziałów, prowadzących przez wszystkie etapy gazowej współpracy. Na początek zabiera nas do jej europejsko-rosyjskich źródeł. Historia Nord Stream nie zaczyna się ani w 2005 r., gdy koncerny podpisały porozumienie o budowie gazociągu, ani w latach 90., gdy po raz pierwszy rozważano bałtyckie połączenie. Jej korzenie tkwią głębiej: w powojennej odbudowie Europy, zimnowojennym handlu surowcami, zachodnioniemieckiej Ostpolitik i sowieckiej umiejętności przekształcania gazu w narzędzie wpływu. Od galicyjskich złóż zagarniętych Polsce przez ZSRR, przez austriacki import „czerwonego gazu”, po wielkie umowy „rury za gaz” prowadzi droga do niemieckiego mitu „zmiany przez handel” i wiary we współzależność jako metodę łagodzenia obyczajów politycznego adwersarza.

Następnie pokazujemy, jak niemiecko-rosyjski projekt jest ubierany w europejski kostium, uszyty na niemiecką miarę. Nord Stream 1 przedstawia się jako przedsięwzięcie apolityczne, komercyjne i służące bezpieczeństwu energetycznemu całej Unii. Interesy Berlina i Moskwy sprzedaje się jako interes Europy, krytyków z Polski, Ukrainy i państw bałtyckich spycha do roli strażników własnych uprzedzeń, a polityczną naturę projektu maskuje formułą „prywatnej inwestycji”. Kulminacja tej opowieści przypada na 2011 r., gdy Merkel i Miedwiediew triumfalnie uruchamiają Nord Stream 1, torując tym samym drogę jeszcze bardziej kontrowersyjnemu kontynuatorowi.

W kolejnych rozdziałach opowiadamy o licznych bataliach o Nord Stream 2, które toczą się po aneksji Krymu, oraz o tym, co ta inwestycja oznacza dla Ukrainy. Rosyjska agresja i zachodnie sankcje nie grzebią planów rozbudowy bałtyckiego szlaku. Przeciwnie – projekt zyskuje nowe życie dzięki determinacji Niemiec, aby doprowadzić go do końca niemal za wszelką cenę. Promotorzy gazociągu straszą brakiem gazu, zapowiadają niższe ceny, wyrażają zatroskanie klimatem, obiecują dywersyfikację i grają na antyamerykańskich resentymentach. Toczy się batalia z USA, pozorowana walka o utrzymanie Ukrainy jako państwa tranzytowego oraz unijna bitwa regulacyjna o dyrektywę gazową. Jedni chcą zmienić prawo, zanim rura zostanie ukończona; inni śpieszą się z budową, aby Unia nie wprowadziła przepisów na czas.

W finale naszej opowieści przyglądamy się kryzysowi gazowemu w 2021 r., pełnoskalowej wojnie, eksplozji na Bałtyku i rachunkowi, jaki Europa musiała zapłacić za lata złudzeń. Gazprom manipuluje sytuacją na rynku, a jednocześnie sugeruje, że ulgę może przynieść szybkie uruchomienie Nord Stream 2. Po 24 lutego 2022 r. ujawnia się prawdziwa natura gazowej zależności: miała zwiększać podatność Europy na szantaż i zniechęcać ją do wspierania Kijowa. Uszkodzenie rur nie kończy jednak historii Nord Stream. Trwają prawne spory o sabotaż, społeczeństwa i rządy płacą rachunek za kryzys energetyczny, a niemieckie elity tylko częściowo rozliczają się z popełnionych błędów. Zakończenie książki wykracza poza opowieść o samym gazociągu, stawiając pytanie, czy Europa potrafi wyciągnąć z tej historii odpowiednie wnioski. Łatwiej bowiem wysadzić podwodną rurę, niż zmienić sposób myślenia, który doprowadził do jej powstania.

----------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Lata 40. – początek lat 50. GAZ – POCZĄTKI

ZSRR wykorzystuje złoża i infrastrukturę przejęte w Galicji. Powstaje gazociąg Daszawa–Kijów, a galicyjski gaz zaczyna zaopatrywać Moskwę.

Połowa lat 50. – lata 60. NOWE ZŁOŻA

Wzrost wydobycia gazu w ZSRR, odkrycie złóż w rejonie Wołgi i na Syberii Zachodniej.

1962–1966 POLITYKA I TECHNOLOGIA

Embargo USA na sprzedaż ZSRR rur o dużej średnicy, by utrudnić budowę ropociągu „Przyjaźń”. Niemiecki i austriacki przemysł znajduje sposób na obchodzenie amerykańskich obostrzeń.

1968 DROGA NA ZACHÓD

1 września 1968 r. – niespełna dwa tygodnie po interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji – do Austrii przez czechosłowackie terytorium zaczyna płynąć sowiecki gaz.

1969–1970 OSTPOLITIK

Willy Brandt obejmuje urząd kanclerza, wdrażając swoją wizję Ostpolitik. W lutym 1970 r. RFN i ZSRR zawierają dwudziestoletni kontrakt łączący przyszłe dostawy gazu z niemieckimi rurami, kredytami i technologiami.

1973 ENERGIA I ODPRĘŻENIE

Sowiecki gaz zaczyna płynąć do RFN. Kryzys naftowy zwiększa europejskie zainteresowanie surowcem jako alternatywą dla ropy z Bliskiego Wschodu.

1974–1975 KOLEJNI KLIENCI

Włochy i Finlandia dołączają do grona importerów sowieckiego gazu, a kontrakt importowy podpisuje także Francja.

1979 KONIEC ODPRĘŻENIA

Interwencja ZSRR w Afganistanie.

1978–1980 NOWA MAGISTRALA

Moskwa proponuje budowę nowego gazociągu eksportowego z Syberii Zachodniej. W 1980 r. rząd RFN daje niemieckim firmom zielone światło do udziału w projekcie.

Grudzień 1981 – SPÓR TRANSATLANTYCKI

listopad 1982 Administracja Reagana nakłada sankcje na technologie dla sowieckiej branży naftowo-gazowej. Europejscy sojusznicy odmawiają zerwania kontraktów; USA ostatecznie wycofują restrykcje.

1983–1985 SYBERYJSKA RURA

Ukończona zostaje pierwsza linia wielkiej magistrali syberyjskiej, a następnie całe przedsięwzięcie.

1989 GAZPROM

Sowieckie ministerstwo przemysłu gazowego zostaje przekształcone w państwową korporację Gazprom.

Wrzesień 1990 NIEMCY I GAZPROM

Wintershall zawiera z Gazpromem długoterminowe porozumienie obejmujące gazociągi, sprzedaż gazu w Niemczech i wspólne przedsięwzięcia wydobywcze.

Grudzień 1991 ROZPAD ZSRR

Gaz płynie na Zachód bez zakłóceń.

1992–1993 GAZ ZAMIAST CZOŁGÓW

Rosja podnosi ceny i ogranicza dostawy państwom bałtyckim, łącząc kwestie gazowe z żądaniami politycznymi. Od Ukrainy żąda przekazania arsenału jądrowego oraz Floty Czarnomorskiej w zamian za anulowanie długu gazowego.

1996–1999 NOWY SZLAK EKSPORTOWY

Budowa polskiego odcinka gazociągu Jamał–Europa omijającego Ukrainę, biegnącego przez Białoruś i Polskę do Niemiec.

1997 PROTOPLASTA NORD STREAM

Gazprom i fińskie Neste tworzą North Transgas, aby zbadać możliwe trasy nowego gazociągu, w tym (podmorski) wariant z Wyborga do Greifswaldu.

1998 SCHRÖDER WCHODZI DO GRY

Początek rządów koalicji SPD–Zieloni. W kolejnych latach zapadają decyzje o wygaszaniu energetyki jądrowej oraz zacieśnieniu współpracy energetycznej z Rosją.

Październik 2001 EUROPEJSKA ETYKIETA

„Northern Trans–European Pipeline” trafia do wspólnego dokumentu UE–Rosja jako projekt będący przedmiotem wspólnego zainteresowania.

Styczeń 2004 PARASOL POLITYCZNY

Schröder i Putin ogłaszają zacieśnianie współpracy energetycznej i wsparcie dla gazociągu przez Bałtyk.

Maj 2004 NOWA UNIA

Rozszerzenie UE (m.in. o Polskę).

Czerwiec 2004 GWARANCJE GAZPROMU W TEORII

Gazprom obiecuje utrzymanie niskich cen gazu dla Ukrainy do 2009 r.

Listopad 2004 POMARAŃCZOWA REWOLUCJA

Protesty społeczne po sfałszowanych wyborach prezydenckich prowadzą do powtórzenia głosowania, porażki wspieranego przez Rosję Wiktora Janukowycza i zwycięstwa Wiktora Juszczenki.

2005 GWARANCJE GAZPROMU W PRAKTYCE

Gazprom żąda podwyżki cen gazu sprzedawanego Ukrainie.

Wrzesień 2005 NORD STREAM – UMOWA

Gazprom, E.ON i BASF/Wintershall podpisują porozumienie o budowie Gazociągu Północnoeuropejskiego. Powstaje spółka North European Gas Pipeline Company, późniejsza Nord Stream AG.

Styczeń 2006 PIERWSZY KRYZYS GAZOWY

Gazprom wstrzymuje dostawy gazu dla Ukrainy. Kryzys uderza także w odbiorców w UE.

2006 LEGITYMIZACJA NORD STREAM

Nowelizacja unijnych wytycznych transeuropejskich sieci energetycznych nadaje gazociągowi status projektu o znaczeniu europejskim.

Luty 2007 PUTIN W MONACHIUM

Antyzachodnie wystąpienie Putina na Monachijskiej Konferencji Bezpieczeństwa.

Sierpień 2008 WOJNA ROSYJSKO-GRUZIŃSKA

Rosja przeprowadziła zbrojną interwencję przeciwko Gruzji, wspierając separatystów w Abchazji i Osetii Południowej oraz zajmując część jej terytorium.

Styczeń 2009 DRUGI KRYZYS GAZOWY

Kolejne odcięcie dostaw przez Gazprom na skutek sporu rosyjsko-ukraińskiego uderza w państwa UE. 18 stycznia Rosja i Ukraina podpisują porozumienie ws. dostaw i tranzytu do końca 2019 r.

2009 OPAL BEZ ZWOLNIENIA Z PRZEPISÓW

Niemiecki regulator zwalnia ze stosowania unijnych regulacji gazociąg OPAL – lądową odnogę Nord Stream 1. Komisja Europejska interweniuje i zmusza regulatora do zmiany decyzji.

Luty 2010 POWRÓT JANUKOWYCZA

Wiktor Janukowycz wygrywa wybory prezydenckie na Ukrainie. W kwietniu zawiera z Rosją tzw. porozumienia charkowskie: wydłużenie stacjonowania rosyjskiej floty na Krymie w zamian za obniżkę cen gazu.

Kwiecień 2010 BUDOWA

Rozpoczyna się układanie Nord Stream 1.

2011 REWOLUCJA ŁUPKOWA NABIERA TEMPA

Dzięki wydobyciu gazu łupkowego USA trwale wyprzedzają Rosję jako największy producent gazu na świecie.

Listopad 2011 UKOŃCZENIE PIERWSZEJ NITKI

W Lubminie zostaje uroczyście uruchomiona pierwsza nitka Nord Stream 1.

Wrzesień 2012 ŚLEDZTWO ANTYMONOPOLOWE

Komisja Europejska rozpoczyna formalne postępowanie antymonopolowe przeciw Gazpromowi.

Październik 2012 DRUGA NITKA I NOWY PLAN

Rusza druga nitka Nord Stream 1, pojawia się plan dobudowania kolejnych dwóch nitek.

Listopad 2013 – luty 2014 UKRAIŃSKIE PRZESILENIE

Rezygnacja władz Ukrainy z podpisania umowy stowarzyszeniowej z UE. Masowe protesty (Euromajdan) prowadzą do ucieczki Janukowycza. W odpowiedzi Rosja anektuje Krym i rozpoczyna konflikt zbrojny na Donbasie.

2014 BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE

Polska promuje koncepcję Unii Energetycznej, mającej poprawić pozycję negocjacyjną UE w rozmowach z Rosją.

Maj 2014 NEGOCJACJE KE–UKRAINA–ROSJA

Początek trójstronnych rozmów dotyczących dostaw rosyjskiego gazu do Ukrainy, ceny surowca i tranzytu do Europy.

Czerwiec 2015 NORD Stream 2 – MEMORANDUM

Gazprom, E.ON, OMV i Shell podpisują memorandum ws. budowy Nord Stream 2.

Wrzesień 2015 NORD Stream 2 – POROZUMIENIE

Gazprom, E.ON, OMV, BASF, ENGIE i Shell zawierają porozumienie w sprawie budowy Nord Stream 2.

Październik 2015 SIGMAR GABRIEL W MOSKWIE

Sigmar Gabriel z wizytą w Moskwie opowiada się za utrzymaniem Nord Stream 2 pod nadzorem regulacyjnym Niemiec i ograniczeniem roli UE.

Listopad 2015 UKRAINA KOŃCZY Z ROSYJSKIM GAZEM

Naftohaz całkowicie wstrzymuje bezpośredni import gazu z Rosji, dalej świadcząc usługi tranzytowe.

2015 SPÓR PRAWNY

Początek sporu w UE o interpretację prawa i stosowanie unijnych regulacji rynkowych do Nord Stream 2.

Luty–sierpień 2016 SPRZECIW USA

Administracja Baracka Obamy zaczyna otwarcie krytykować Nord Stream 2. Wiceprezydent Joe Biden nazywa projekt „złym interesem dla Europy”.

Październik 2016 BATALIA PRAWNA O OPAL

Komisja Europejska zezwala Gazpromowi na wykorzystywanie całej przepustowości gazociągu OPAL. TSUE zawiesza stosowanie tej decyzji w grudniu. Rozpoczyna się wieloletni spór.

Czerwiec 2017 LNG Z USA W POLSCE

Pierwsza dostawa LNG z USA trafia na polski rynek.

Czerwiec 2017 KOMISJA EUROPEJSKA W ROLI NEGOCJATORA?

KE występuje do państw członkowskich UE z wnioskiem o mandat do prowadzenia negocjacji z Rosją w sprawie uregulowania statusu prawnego Nord Stream 2. Sprzeciw Niemiec.

Lipiec–sierpień 2017 CAATSA I WIDMO SANKCJI

W lipcu Kongres USA przegłosowuje ustawę CAATSA, która wchodzi w życie w sierpniu, dając prezydentowi możliwość nałożenia sankcji na Nord Stream 2.

Listopad 2017 NOWA DYREKTYWA GAZOWA

Propozycja nowelizacji dyrektywy gazowej przez KE – zmiany mają na celu objęcie Nord Stream 2 przepisami UE. Promotorzy gazociągu blokują finalizację prac przez cały 2018 r.

2017–2018 MIĘDZYNARODOWY ARBITRAŻ

Trybunał Arbitrażowy w Sztokholmie wydaje rozstrzygnięcia w sprawie sporu o dostawy gazu na Ukrainę (grudzień 2017 r.) i tranzyt przez ten kraj (luty 2018 r.). Gazprom musi zapłacić Naftohazowi 2,56 mld dolarów.

Lipiec 2018 TRÓJSTRONNE NEGOCJACJE – REAKTYWACJA

Wznowienie rozmów KE–Ukraina–Rosja na temat warunków tranzytu gazu.

Wrzesień 2018 BUDOWA NORD Stream 2

Rozpoczyna się układanie gazociągu.

Luty 2019 PRAWO UE A NORD Stream 2

Prezydencja rumuńska w Radzie UE przełamuje impas; kraje UE przyjmują nowelizację dyrektywy gazowej, której przepisy obejmują Nord Stream 2.

Wrzesień 2019 WERDYKT TSUE WS. OPAL

Wyrok TSUE dotyczący OPAL ogranicza możliwość wykorzystania lądowej odnogi Nord Stream 1.

Październik 2019 ZGODA DANII

Po ok. 2,5 roku od pierwszego wniosku Dania wydaje zgodę na budowę Nord Stream 2 w swoich wodach terytorialnych.

Grudzień 2019 SANKCJE

Kongres USA przyjmuje budżet obronny, do którego włączono sankcje przeciw Nord Stream 2. Budowa gazociągu zostaje wstrzymana na około rok.

30 grudnia 2019 TYMCZASOWY KOMPROMIS

Rosja i Ukraina zawierają pięcioletnie porozumienie ws. kontynuacji tranzytu gazu po 2019 r.

2020 SANKCJE I SUWERENNOŚĆ

USA rozszerzają presję sankcyjną na podmioty wspierające budowę i certyfikację techniczną. Niemcy odpowiadają narracją o europejskiej suwerenności energetycznej; Olaf Scholz proponuje wsparcie dla terminali LNG w zamian za odstąpienie Waszyngtonu od działań przeciw gazociągowi.

Grudzień 2020 WZNOWIENIE BUDOWY

Wznowienie układania Nord Stream 2.

Marzec–kwiecień 2021 PRESJA MILITARNA

Rosja gromadzi wojska przy granicach Ukrainy i na okupowanym Krymie.

Lipiec 2021 KRYZYS MIGRACYJNY

Początek sprowokowanego przez Rosję i Białoruś kryzysu migracyjnego na granicy z Litwą, Łotwą i Polską.

21 lipca 2021 KOMPROMIS USA–NIEMCY

USA i Niemcy podpisują wspólne oświadczenie: zielone światło Waszyngtonu dla ukończenia Nord Stream 2.

Czerwiec 2021 PIERWSZA NITKA UKOŃCZONA

Zakończono budowę pierwszej nitki Nord Stream 2.

Lipiec 2021 HISTORIA WEDŁUG PUTINA

Władimir Putin publikuje esej „O jedności Rosjan i Ukraińców”.

6 września 2021 NORD Stream 2 UKOŃCZONY

Gazprom informuje o ukończeniu budowy Nord Stream 2. Gazociąg nie może zostać uruchomiony bez certyfikacji technicznej oraz regulacyjnej.

10–15 września 2021 ZAPAD

Ćwiczenia wojskowe „Zapad” na Białorusi – Rosja zwiększa napięcie.

21 września 2021 NADCHODZĄCY KRYZYS

Międzynarodowa Agencja Energetyczna ostrzega o nadchodzącym kryzysie energetycznym. Sugeruje, że Rosja dysponuje możliwościami zwiększenia dostaw do Europy.

26 września 2021 WYBORY W NIEMCZECH

Wybory do Bundestagu wygrane przez SPD.

Październik 2021 KUSZENIE NIEMIEC

Władimir Putin obiecuje zwiększenie dostaw za zgodę niemieckiego regulatora na uruchomienie Nord Stream 2. Niemieckie ministerstwo gospodarki przygotowuje grunt, sporządzając raport z konkluzją, że Nord Stream 2 „nie zagraża bezpieczeństwu dostaw”.

8 grudnia 2021 NIEMCY PO MERKEL

Olaf Scholz (SPD) obejmuje urząd kanclerza, stając na czele rządu koalicyjnego SPD–Zieloni–FDP.

15 grudnia 2021 ROSYJSKIE ULTIMATUM

Rosja domaga się od NATO i USA zamknięcia drogi do członkostwa Ukrainie i wycofania obecności NATO z krajów, które przystąpiły do Sojuszu w 1999 r. i później.

21–23 lutego 2022 UDERZENIE W NORD Stream 2

Rosja uznaje niepodległość oderwanych od Ukrainy „republik ludowych” (21 lutego). W odpowiedzi Niemcy zawieszają certyfikację Nord Stream 2 (22 lutego), a USA wprowadzają sankcje wobec gazociągu (23 lutego).

24 lutego 2022 INWAZJA

Rosja rozpoczyna pełnoskalową inwazję na Ukrainę.

Kwiecień 2022 SZANTAŻ DOSTAWAMI

Rosja żąda płatności za gaz w rublach. Polska i Bułgaria sprzeciwiają się i są pierwszymi klientami, do których wstrzymane zostają dostawy.

Czerwiec–sierpień 2022 SZANTAŻ NORD STREAM

Gazprom redukuje dostawy przez Nord Stream 1, pod koniec sierpnia całkowicie je wstrzymuje i domaga się zniesienia zachodnich sankcji.

26 września 2022 EKSPLOZJE

Podmorskie eksplozje uszkadzają obie nitki Nord Stream 1 i jedną z dwóch nitek Nord Stream 2.

Jesień 2022 PUBLICZNY RACHUNEK

Niemcy nacjonalizują Uniper oraz Gazprom Germania i uruchamiają wielkie programy osłonowe dla gospodarki dotkniętej kryzysem energetycznym.

2024 KONIEC TRANZYTU UKRAIŃSKIEGO

Wraz z wygaśnięciem pięcioletniej umowy ustaje tranzyt rosyjskiego gazu przez Ukrainę.

Styczeń 2026 ODCHODZENIE OD ROSYJSKIEGO GAZU

Rada UE przyjmuje przepisy wprowadzające harmonogram działań w kierunku pełnego wstrzymania importu rosyjskiego gazu.
----------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------