MENU
Nasze ceny
Przeczytaj fragment on-line
-
nowość
O wielości cywilizacji - ebook
O wielości cywilizacji - ebook
O wielości cywilizacji to najistotniejsza i najbardziej znana publikacja prof. Feliksa Konecznego. Stanowi syntezę jego oryginalnej teorii cywilizacji. Wydając to dzieło, Feliks Koneczny dołączył do światowego panteonu myślicieli takich jak Oswald Spengler, Arnold Toynbee, Samuel Huntington czy Fernand Braudel.
Książka stanowi zwięzły przegląd dominujących cywilizacji świata, starając się je zestawić i uporządkować w oparciu o ich historię i wartości zwłaszcza prawo i etykę. Jest to oryginalna próba ujęcia historii ludzkości z punktu widzenia różnorodnych kultur i cywilizacji. Koneczny był bowiem jednym z pierwszych zwolenników tego, co dziś nazwalibyśmy porównawczymi studiami historycznymi i cywilizacyjnymi.
Wnioski Konecznego dotyczą całej cywilizacji zachodniej, która dziś znalazła się w punkcie zwrotnym. Ci, którym leży na sercu los naszego kraju, i ci, którzy z niepokojem obserwują autodestrukcje cywilizacji zachodniej, powinny uważnie przeczytać Konecznego.
Wydanie zawiera unikatowe materiały:
- tłumaczenie fragmentów tekstów obcojęzycznych, w tym tytułów publikacji.
- wyjaśnienia fragmentów tekstu, które dla współczesnego czytelnika mogły być niezrozumiałe.
- nowe przypisy od redakcji, ułatwiające konfrontację myśli Konecznego z innymi teoretykami cywilizacji.
- uwspółcześniony tekst, uwzględniający obecnie obowiązujące normy językowe.
,,Jestem przekonany, iż nie jest jeszcze za późno, aby dzięki krytycznej recepcji tego dorobku, Feliks Koneczny stanął pośród sobie równych myślicieli takich jak Oswald Spengler, Arnold Toynbee, Samuel Huntington czy (ostatnio obszernie tłumaczony na j. polski) Fernand Braudel. Myśl Feliksa Konecznego może odzyskać blask i ukazać się na nowo jako dziedzictwo nauki polskiej o światowej randze. Powstało nie mało ciekawych i wnikliwych komentarzy, ocen tej twórczości, lecz do nowych pokoleń można dotrzeć chyba tylko za pośrednictwem pełnowartościowego przekazu oryginalnej myśli polskiego filozofa cywilizacji". - dr hab. Romuald Piekarski, prof. UG
Jest to trzecia książka z serii Biblioteka Konserwatysty po publikacjach prof. Ryszarda Legutki: "Esej o duszy polskiej" oraz "Rekapitulacja".
Ta publikacja spełnia wymagania dostępności zgodnie z dyrektywą EAA.
| Kategoria: | Biografie |
| Zabezpieczenie: |
Watermark
|
| ISBN: | 978-83-68771-31-2 |
| Rozmiar pliku: | 1,2 MB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
PRZEDMOWA
⸻■⸻
Przygotowanie poprawionego wydania głównego dzieła Feliksa Konecznego z zakresu teorii cywilizacji zostało podjęte w ramach projektu1 wydania krytycznego _Dzieł wybranych_ z filozofii i teorii cywilizacji Feliksa Konecznego2. Projekt stający do konkursu w 2020 roku uzyskał wprawdzie w recenzjach ocenę pozytywną, lecz nie został zakwalifikowany do finansowania. Przedstawiane tutaj wydanie stanowi wykończoną wersję wówczas opracowanego tekstu.
Dotychczasowe wydania książki _O wielości cywilizacji_ (jak i innych dzieł Konecznego) nie zostały na nowo zredagowane, z uwzględnieniem takich spraw jak „bariera nieco staroświeckiego języka i stylu, którą trzeba przekroczyć, zanim zacznie się dostrzegać oryginalną konstrukcję myślową”3; inną barierą czy przeszkodą jest charakter przypisów, pozostawienie bez objaśnień wielu niejasnych uwag czy wywodów Autora, którego pierwsze wydanie niniejszej książki ukazało się w 1935 roku w Krakowie, a jego reprint w 1997.
W uzasadnieniu tego projektu napisałem: „Jestem przekonany, że nie jest jeszcze za późno, aby dzięki krytycznej recepcji tego dorobku Feliks Koneczny stanął pośród sobie równych myślicieli, takich jak: Oswald Spengler, Arnold Toynbee, Samuel Huntington czy (ostatnio obszernie tłumaczony na język polski) Fernand Braudel. Myśl Feliksa Konecznego może odzyskać blask i ukazać się na nowo jako dziedzictwo nauki polskiej o światowej randze. Powstało niemało ciekawych i wnikliwych komentarzy4, ocen tej twórczości, lecz do nowych pokoleń można dotrzeć chyba tylko za pośrednictwem pełnowartościowego przekazu oryginalnej myśli polskiego filozofa cywilizacji”.
W międzyczasie wydawnictwo Milec (Fundacja Kwartalnika „Wyklęci”) rozpoczęło wydawanie _Dzieł zebranych_ Feliksa Konecznego. Obecnie jest to już sześć tomów. To godna uwagi inicjatywa, aby dzieła te udostępnić w ich pierwotnej wersji. Jednak nie zastępuje ona wydania krytycznego i poprawionego, które potrzebne jest, aby teoria cywilizacji Konecznego znalazła się w pełnowartościowym, naukowym obiegu.
Niniejsza edycja obejmuje pracę polegającą na wykorzystaniu aparatu krytycznego – tekstualnego oraz merytorycznego – po to, aby oryginalne dzieło Konecznego stało się lepiej zrozumiałe i czytelne w swych najistotniejszych treściach. Dokonano tłumaczenia fragmentów tekstów obcojęzycznych, w tym tytułów publikacji (niekiedy zniekształconych w dotychczasowych wydaniach); poczyniono szereg wyjaśnień fragmentów oryginalnego tekstu, które współczesnemu czytelnikowi mogły nastręczać trudności w lekturze i zrozumieniu; sporządzono przypisy od redakcji, ułatwiające konfrontację myśli Konecznego z innymi (także współczesnymi) teoretykami cywilizacji.
_Romuald Piekarski_
Gdańsk, 16.10.2022PRZYPISY
1 Kierownik projektu: dr hab. Romuald M. Piekarski, prof. UG. Podtyp: Program Rozwoju Humanistyki – Dziedzictwo narodowe”. Wnioskodawca: Uniwersytet Gdański; Wydział Nauk Społecznych; Instytut Filozofii.
2 Miały to być: _Polskie Logos i Ethos, O wielości cywilizacji, Rozwój moralności, Państwo i prawo w cywilizacji łacińskiej_, _Prawa dziejowe, O ład w historii, Pisma rozproszone_ – razem w ośmiu tomach.
3 Jan Skoczyński, _Koneczny dzisiaj_, __ _Ludzie i idee. Szkice historyczno-filozoficzne_, wyd. Księgarnia Akademicka, Kraków 1999, s. 29.
4 „Kierunki” nr 19/101, 1958, artykuł Antoniego Hilckmana o F.K. (tłum. z franc.), Diec J., _Teoria wielości cywilizacyj Feliksa Konecznego_ Diec Joachim, _Cywilizacje bez okien_, Wyd. UJ, Kraków 2002, s. 165–179; Skoczyński J., _Idee historiozoficzne Feliksa Konecznego_, Wyd. Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1991, s. 141. Seria: Rozprawy Habilitacyjne nr 217, Skoczyński Jan, red., _Feliks Koneczny dzisiaj_, Wyd. Księgarnia Akademicka, Kraków 2000, s. 280; Skoczyński J., _Koneczny. Teoria cywilizacji_, IFiS PAN, Warszawa 2003, s. 356. Seria: Filozofia polska XX wieku. Filozofia Społeczna; Skrzydlewski Paweł, _Polityka w cywilizacji łacińskiej. Aktualność nauki Feliksa Konecznego_, Wyd. Fundacja Rozwoju Kultury Polskiej, Lublin 2002, s. 164; Grabowiec Piotr, _Model społeczeństwa obywatelskiego w historiozofii F. Konecznego_, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2000, s. 228. Seria: Politologia nr 31. Acta Universitatis Wratislaviensis; Marian Kuriański, _Cywilizacja turańska w ujęciu Feliksa Konecznego (1862–1949). Studium historyczno-teologiczne_, Biblioteka Diecezji Legnickiej, Legnica 2013; Por. także http://perspectiva.pl/pdf/p31/04-kurianski.pdf.
5 W nawiasach kwadratowych – uzupełnienia Romualda Piekarskiego jako redaktora naukowego tomu. Jego przypisy oznaczono jako „przyp. R.P.”.
6 C_złowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce_ (Terencjusz) – _przyp_. R.P.
7 Myślicielem, którego Koneczny może tu mieć na myśli, wydaje się Monteskiusz jako autor _O duchu praw_ – przyp. R.P.
8 _Niech to (to, co napisałeś) zostanie zachowane do dziewiątego roku_ – przyp. R.P.
9 Metoda indukcyjna – dla historii najwłaściwsza – jest dziełem historyka Bacona Werulamskiego (1561–1626), który długo opracowywał dzieje Anglii od pojednania obu Róż do zjednoczenia królestwa za Jakuba I, lecz nie zdążył i wydał tylko historię Henryka VII (1621 r.). Nie zdążył, pochłonięty ogromem swej _Instauratio magna_ (prawdopodobnie chodzi o tzw. _Dzieło większe_ tego autora. W naszej ocenie jednak Koneczny myląco identyfikuje własne rozumienie indukcji oraz to baconowskie. O wiele trafniejsze jest dostrzeganie przezeń swego poprzednika w Monteskiuszu – przyp. R.P.), której również ledwie fragmenty zdołał ukończyć. Interesował się zagadnieniem syntez jako historyk i od historii wychodząc, ogarnął obszerne rozłogi wiedzy. Metoda jego miała służyć jednakowo naukom humanistycznym i przyrodniczym.
10 Jako autor pracy _La géométrie_ (1637), która zapoczątkowała rozwój geometrii analitycznej. W pracy tej Kartezjusz wprowadził do geometrii metody algebraiczne – przyp. R.P.
11 René Descartes, _Rozprawa o metodzie_, przeł. T. Boy, Kraków 1918, s. 16, 24.
12 Z j. franc. poszukiwanie prawdy, przyp. R.P.
13 J.A. Condorcet, _L’Esquisse d’un tableau historique des progrès de l’esprit humain_ . W wydaniu Bibliotheque national, wyd. trzecie (z listopada 1867), s. 78. J.M. Hoene-Wroński, _Développement progressif et but final de l’humanité_ , Paris 1861, s. 403. _Le savoir, considere en lui meme, est a abord, purement contemplatif ou speculative_ – Wiedza, rozpatrywana sama w sobie, jest wpierw czysto kontemplacyjna lub spekulatywna, przyp. R.P.
14 Przypis red. R.P. : Przemówienie na temat historii powszechnej aż do Imperium Karola Wielkiego.
15 Por. _Geneza judeocentryzmu_ w „Myśli Narodowej”, nr 1 z roku 1929.
16 Przyp. R.P. : _Pięć ksiąg o zasadzie nowej nauki_. Objaśnienie: „Dzieło to miało trzy wydania, różniące się od siebie wskutek zmian i uzupełnień dokonywanych przez autora – w 1725, 1730 i 1744 r. Pełny tytuł pierwszego wydania brzmiał: _Principi di una scienza nuova d’intorno alla natura delle nazioni per la quale si ritrouvano i principi di altro sistema del diritto naturale delle_ genti (dosłownie: _Zasady nowej nauki o naturze narodów, z której odnajdują się zasady odmiennego systemu prawa natury narodów_), trzeciego zaś: _Principi di Scienza Nuova d’intorno alla comune natura delle nazioni_ (_Zasady nowej nauki o wspólnej naturze narodów_). Por. Piotr Szymaniec, _Państwo i prawo w filozofii dziejów Giambattisty Vico_, http://www.bibliotekacyfrowa.pl/Content/34497/002.pdf/.
17 Przyp. R.P. ; z łac.: w centrum.
18 J.B. Vico: _Nowa nauka. Przedmową i komentarzem opatrzył Fausto Nicolini_, przeł. Antoni Lange, t. I, Warszawa 1916, s. 23, 137, 206, 209, 77, tablica po 60.
19 A. Sorel: _Montesquieu_, Paris 1887, s. 9, 10, 20, 41. _Le Temple de Gnide_ (1725), poemat Monteskiusza.
20 _Rozważania na temat wielkości i dekadencji Rzymian, znane także jako wielkość i dekadencja Rzymian_ – przyp. R.P.
21 _O duchu praw_ – przyp. R.P.
22 Tamże s. 49, 50, 56, 76, 77, 133, 140. Aż 19 lat po wyjściu oryginału pojawiło się streszczenie polskie, oprac. przez Bogusławskiego, w _Monitorze_ 1767 r.
23 Barbarzyństwo zrównuje wszystkich ludzi .
24 _Ouvres du Turgot_, nouvelle édition, avec les notes do Dupont Nemours... par Eugene Daire et Hippolite Dussard, Paris 1844, dwa tomy. J. Vendryes: _Le langage. Introduction linguistique a l’histoire. Paris 1921_. (_L’évolution de l’humanité. Synthèse collective, dirigé par Henri Berr_, vol. 3), II s. 586–599, 642–667.
25 Prawdopodobnie w znaczeniu „panoszyli się” – przyp. R.P.
26 Filozofii historii – przypis. red. R.P.
27 Voltaire, _La philosophie de l’histoire_, w wydaniu Geneve 1765, s. 18–20. Ciekawe są bibliograficzno-literackie dzieje tej książki.
28 _Rozprawa o naukach i sztukach_ – przyp. R.P.
29 Rousseau zaczerpnął to pojęcie od Hobbesa: (ang. _state of nature_) – przyp. red R.P.
30 Umowa społeczna – przyp. R.P.
31 Raczej myśliciela politycznego; takim „korektorem” był względem filozofii Rousseau sam Kant, o którym zresztą wspomina niżej Koneczny – przyp. R.P.
32 _Idea historii powszechnej z światowego punktu widzenia_ I. Kant, _Dzieła zebrane_, t. 6, Toruń 2011], przyp. R.P.
33 Pomysły do filozofii historii ludzkości , _Prawa podstawowe i plan działania całej nauki_ – przyp. R.P.
47 _Wykłady z filozofii_ _dziejów_ – przyp. R.P.
48 G.W.F. Hegel: _Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte_, wyd. F. Brunstaeda, Leipzig 1907 (Reclam), s. 42, 46, 47, 117, 435, 439, 555, i sam koniec książki.
49 Tamże, s. 439–441.
50 _Wprowadzenie do historiozofii_ – przyp. R.P.
51 Czyli wyjściowo-normatywnym; antytetyczny – temu przeciwstawianym – przyp. R.P.
52 August Cieszkowski, _Prolegomena do historiozofii_, przeł. z niemieckiego syn autora, Poznań 1908, s. 19–20, 63.
53 _Historia ludzkości w jej rozwoju od 1115 roku do czasów najnowszych_ – przyp. R.P.
54 _Ewolucja historii_ świata _na półkulach pogańskich_ – przyp. R.P.
55 C.L. Michelet, _Die Geschichte der Menschheit in ihrem Entwickelungsgange seit dem Jahre 1775 bis auf die neuesten Zeiten._ (Drugi tytuł:) _Der Entwickelungs-gang der Weltgeschichte in beiden Halbkugeln,_ I. Teil, Berlin 1859; II. Teil, 1860. Vorwort III-VI, s. 355–359, 365.
56 _Philosophie der Geschichte in 18 Vorlesungen, gehalten zu Wien tnn J. 1828_ – przyp. R.P.
57 Friedrich von Schlegel, _Philosophie der Geschichte in 18 Vorlesungen gehalten zu Wien i. J. 1828_, _ Saemmtliche Werke_, zweite Original – Ausgabe, Wien 1846. Band 13. Vorrede V, VI, VII, IX, potem s. 11, 94, 196–198.
58 _Filozofia w relacji do życia całych narodów i jednostek_ – przyp. R.P.
59 Obszerniej w _Uwadze o Józefie Gołuchowskim_ w Księdze Pamiątkowej Uniwersytetu Wileńskiego, 1929.
60 _Philosophie absolue de l’Histoire ou Genèse de l’humanité_, (1852) – Absolutna filozofia historii lub geneza ludzkości, tłum. z j. franc. – przyp. R.P.
61 Rodzaj prawa postępu, zasada filozofii – przyp_._ R.P.
62 Tabela genetyczna stopniowego tworzenia rządów w różnych okresach historycznych (zgodnie z prawem stworzenia) – przyp. R.P.
63 Przygotowanie filozoficzne – Melchisedeka? – przygotowanie społeczne – tłum. z j. franc. – przyp. R.P. Melchizedek (hebr. י־ָצֶדקכַּמְלִ) – postać biblijna pojawiająca się w Księdze Rodzaju 14, 18–20, przedstawiona jako kapłan El-Eljona („Boga Najwyższego”) i król Szalemu (Salemu, prawdopodobnie obecnej Jerozolimy). Zob. https://pl.wikipedia.org/wiki/Melchizedek – przyp. R.P.
64 _Stopniowy rozwój i ostateczny cel ludzkości_ – przyp. R.P.
65 Józef M. Hoene-Wroński, _Développement progressif et but final de l’humanité_, Paris 1861, s. 403–407.
66 Zob. https://pl.wikipedia.org/wiki/Henri_de_Saint-Simon.
67 Zob. https://pl.wikipedia.org/wiki/Émile_Littré – przyp. R.P.
68 P. Barth, _Die Philosophie der Geschichte ais Soziologie. Erster Teil: Grundlegung und kritische Ueber-sicht. Zweite, durchgesehene und sehr erweiterte Auflage_. Leipzig 1915. Barth, najlepszy obecnie znawca St.-Simona, w obszernym o nim rozdziale zajmuje się szczegółowo stosunkiem jego a Comte’a. Barth przestudiował 40-tomowe wydanie pism Simona i jego bezpośrednich uczniów.
69 Z j. franc. _Kurs filozofii pozytywnej_ – przyp. R.P.
70 Chorobę tę opisałem w rozprawie: _Oświata a dobrobyt w Galicji_ (Biblioteka Warszawska 1903).
71 August Comte, _Cours de la philosophie positive. Quatrième_ éd. par E. Littré, tomy IV, V, VI. Paris 1877 sq. t. IV s. 6, 12, 162, 185, 205–207, 274, 275, 292, 504, 506, 508, 510.
72 Tom. V, s. 6–9.
73 J.B. Vico, _Nowa nauka_, przedmową i komentarzem opatrzył F. Nicolini, przeł. Antoni Lange, t. I, Warszawa 1916., s. 573, 589, 590, 621, 670, 760.
74 Wszystkie trzy wydania Comte’a mają tę samą paginację.
75 J. Supiński, _Myśl ogólna_ _fizjologii_ _powszechnej_, Warszawa 1860, przedmowa i dalej, s. 14, 18, 37, 125, 162–165, 281.
76 _Histoire générale de la civilisation en Europe depuis la chute de l’Empire romain jusqu’à la Révolution française_ (1838) – – przyp. R.P.
77 _Historia cywilizacji w Anglii_ – przyp. R.P.
78 _Historia literatury angielskiej_ – przyp. R.P.
79 _Początki współczesnej Francji_ – przyp. R.P.
80 https://en.wikipedia.org/wiki/François_Victor_Alphonse_Aulard.
81 _Antropologia z pragmatycznego punktu widzenia_ – przyp. R.P. Polski przekład jako _Antropologia w ujęciu pragmatycznym_, tłum. P. Sosnowska, E. Drzazgowska, wyd. IFiS PAN, Warszawa 2005.
82 I. Kant, _Anthropologie in pragmatischer Hinsicht, hragg. und erlautert von J. H. v. Kirchmann_ (Philosophische Bibliothek, Band XIV), Berlin 1869. Rozdz. 1, 3, i przyp. na s. 4.
83 _Essai sur l’inégalité des races humaines – Esej o nierówności ras ludzkich_ – przyp. R.P.
84 https://fr.wikipedia.org/wiki/Georges_Vacher_de_Lapouge – przyp. R.P.
85 _Der Völkergedanke im Aufbau einer Wissenschaft vom Menschen_ (Berlin, 1881) – _Idea ludowości w budowaniu nauki o człowieku_ – przyp. R.P.
86 _Völkergedanke –_ tłum. z j. niem. myśl ludowa – przyp. R.P.
87 Z j. niem. światopogląd – przyp. R.P.
88 Cyt. za L. Krzywicki, _Ludy. Zarys antropologii etnicznej_, Warszawa 1893, s. IV.
89 Krzywicki, _Ludy_..., _op. cit._, s. 429.
90 Walka ras – przyp. R.P.
91 _Anthropologie. Unter Leitung von S. Schwalbe und E. Fischer_, bearbeitet von E. Fischer, R.F. Graebner, M. Hoernes, Th. Mollison, A. Ploetz, G. Schwalbe. Teubner, Leipzig und Berlin 1923. (W księgozbiorze: _Die Kultur der Gegenwart, ihre Entwicklung und ihre Ziele, herausgegeben von Paul Hinneberg. Dritter Teil: Mathematik, Naturwissen schaften, Medizin. Puenfte Abteilung: Anthropologie_); s. 655, 656: _Grundriss der menschlichen Erblichkeitslehre u. Rassenhygiene_, von Erwin Bauer, Eugen Fischer und Fritz Lenz. Band I. _Menschliche Erblichkeitslehre_. Band II. _Menschliche Auslesc und Rassenhygiene. München_ 1921. s. 293, 298.
92 Pełny tytuł: _Der Untergang des Abendlandes_. _Umrisse einer Morphologie der Weltgeschichte ist das kulturphilosophische_ – Upadek Zachodu. Zarys morfologii historii świata jako filozofii kultury. Polski przekład: _Zmierzch Zachodu. Zarys morfologii historii powszechnej_, wybrał, oprac. H. Werner, tłum. J. Marzęcki, wyd. Aletheia, Warszawa 2014.
93 Synteza w historii – przyp. R.P.
94 E. Psichari, _Głosy wołające na puszczy. Wspomnienia z Afryki_, przeł. Z. Morstinowa, Poznań 1925, V, XVII.
95 Z j. franc. _Pierwsze cywilizacje_ – przyp. R.P.
96 Z j. franc. po omacku – przyp. R.P.
97 J. Morgan, _Les premières civilisations_, Paris 1909, s. 15.
98 J. Czekanowski, _Wstęp do historii Słowian. Perspektywy antropologiczne, prehistoryczne i językoznawcze_, Lwów 1927, s. 14.
99 J. Czekanowski, _Wstęp_…, _op. cit._, s. 59. Ma też Czekanowski nader szczęśliwą rękę do antropologii jako nauki stosowanej; o wiele bardziej od Pittarda, nie mówiąc już o uczonych niemieckich. Np. takie spostrzeżenie: Im większe gdzie gospodarstwa chłopskie, tym wyższy wzrost popisowych, chociaż ich tym mniej pochodzi z właścicieli gruntów. Tamże s. 40.
100 Z j. franc. _Historia uważana za naukę_ – przyp. R.P.
101 Z j. niem. _Granice historii_ – przyp. R.P.
102 Z j. niem. _Filozofia dziejów_ – przyp. R.P.
103 Z j. niem. _Budowanie historycznego świata w humanistyce_ – przyp. R.P.
104 Z j. niem. _Filozofia historii jako socjologia, część 1, podstawa i przegląd krytyczny_ – przyp. R.P.
105 P. Barth, _Die Philosophie der Geschichte ais Soziologie. Erster Teil: Grundlegung und kritische Uebersicht_. _Zweite, durchgesehene und sehr erweiterte Auflage_, Leipzig 1915, s. 63.
106 Zob. https://en.wikipedia.org/wiki/Henri_de_Tourville – przyp. R.P.
107 _La nomenclature ou classification des faits sociaux 25 grandes classes de faits qui composent tout l’ordre d’une société_ – przyp. R.P.
108 Zob. https://en.wikipedia.org/wiki/Edmond_Demolins – przyp. R.P.
109 E. Demolins, _Szlaki dziejowe a typy społeczne_, spolszczył L. Krzywicki, Warszawa 1902.
110 Zob. https://pl.wikipedia.org/wiki/Paul_Barth/ – przyp. R.P.
111 E. Majewski, _Nauka o cywilizacji_, cztery tomy, Warszawa 1908–1923, t. I, s. 17.
112 Zob. https://www.biografie-niemieckie.pl/m/8313-eduard-meyer ) – przyp. R.P.
113 Z j. niem. Na temat teorii i metodologii historii: studia historyczno-filozoficzne – przyp. R.P.
114 E. Meyer, _Zur Theorie und Methodik der Geschichte. Geschichtsphilosophische – Untersuchungen_. Halle a/S 1902. s. 5, 6, 26, 36, 38.
115 F. Znaniecki, _Wstęp do socjologii_, Poznań 1922, s. 25, 253, 267, 304.
116 Zob. https://pl.wikipedia.org/wiki/Karl_Lamprecht – przyp. R.P.
117 Z j. niem. _Czym jest historia kultury?_ (1896), _Metoda historii kultury_ (1900) i _O tworzeniu metody uniwersalno-historycznej_ – przyp. R.P.
118 Z j. niem. „Nauka o zmianach duszy wspólnot ludzkich”, z wyróżnieniem „więzi duszy” – przyp. R.P.
119 Z j. niem. przeznaczenie, los – przyp. R.P.
120 O. Spengler, _Der Untergang des Abendlandes. Umrisse einer Morphologie der Weltgeschichte_. I. Band, _Gestalt und Wirklichkeit_. 15–22 unveranenderte Auflage, München 1920, Bd. II, _Welthistorische Perspektiven_, 15–30 Auflage, München 1922, t. I, s. 29, 39, 133, 152.
121 Z j. niem. w tym samym czasie – przyp. R.P.
122 T. I, s. 159–160.
123 T. I, s. 159–161 i n. 237.
124 T. I, s. 37, 287, 289; t. II, s. 50, 68.
125 Na podwyższeniu – przyp. R.P.
126 T. I, s. 51, 52, 209.
127 T. I, s. 153; t. II, s. 234, 236.
128 T. II, s. 623.
129 _Tabele porównawczej morfologii historii świata_, z j. niem. – przyp. R.P.
130 Czytelnik dziwi się zapewne, że pominąłem dziesięciotomową _Völkerpsychologie_ Wilhelma Wundta (ukończona 1920 r.). Aż żal przeogromnej tej pracy, budzącej najgłębszy szacunek dla osoby autora, lecz niedostarczającej żadnych wyników naukowych. Jego trychotomia: mowa, mity (tu sztuka i religia) i obyczaj (tu cała socjologia, historiozofia i filozofia prawa) – to schemat urojony za młodu, któremu składało się potem w ofierze życie całe. Wundt kręci się wśród sprzeczności i do żadnej syntezy nie dochodzi.
131 Obecny stan badań bierze pod uwagę roszczenia do starszeństwa innych cywilizacji, jak sumeryjska czy egipska – przyp. R.P.
132 Zob. https://pl.wikipedia.org/wiki/Erazm_Majewski; i por. monografię Grażyny Szumery, _Cywilizacja w myśli polskiej. Poglądy filozoficzno-społeczne Erazma Majewskiego_, Wyd. Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2007_._
133 E. Majewski, _Nauka o cywilizacji.._., op. cit., t. I, s. 308.
134 Tamże, s. 304.
135 E. Majewski, _Nauka o cywilizacji.._., _op. cit._, t. II, s. 304 i I s. 232.
136 E. Majewski, _Nauka o cywilizacji.._., _op. cit._, t. I, s. 11 i 331.
137 Z łac. – _Nic, co ludzkie, nie jest obce myśleniu_ – przyp. red.
138 _Rozbiór krytyczny zasad historii o początkach rodu ludzkiego_. Dzieło to zostało wydane w trzech tomach, jednak dopiero w 1842 r., i było znakomitym na ówczesne czasy systemem geografii ogólnej, pełnym świeżych i twórczych myśli. Zob. https://pl.wikipedia.org/wiki/Hugo_Kołłątaj#Bibliografia – przyp. R.P.
139 Nie udało się ustalić źródła – przyp. R.P.
140 H. Kołłątaj, _Rozbiór krytyczny zasad historii o początkach rodu ludzkiego_. Z rękopisu wydał F. Kojsiewicz, trzy tomy, Kraków 1842, t. III, s. 375, 378, 379.
141 Są to „Spostrzeżenia” nad niektórymi twierdzeniami Kluweryusza i Cellarjusza, ujęte następnie w 9 rozdziałów. Tamże, t. III, s. 377 do końca.
142 Tamże, t. I, s. 90.
143 Tamże, s. 103.
144 Tamże, s. 88.
145 _Esquisse d’un tableau historique des progrès de l’esprit humain_.
146 Sam datę zapisał, _op. cit._, t. II, s. 73, t. II, s. 75.
147 H. Kołłątaj, _Rozbiór..._, _op. cit._, t. II, s. 75.
148 Skoro pod koniec listopada 1806 r. Śniadecki pisywał jeszcze do Kołłątaja w sprawach tyczących rękopisu (list z 22 XI 1806 cytuje sam Kołłątaj. II. 75), a więc ostateczne przygotowanie dzieła do druku mogło nastąpić dopiero w roku 1807. Mylna więc jest wiadomość wydawcy, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego F. Kojsiewicza, jakoby to nastąpiło w roku 1805. Zob. t. I w Przedmowie VI.
149 S. Pawłowski i E. Romer, _Geografia i podróżnictwo_ – __ _Polska w kulturze powszechnej_, t. II, s. 192.
150 H. Kołłątaj, _Rozbiór..._, _op. cit._, t. III, s. 139, 146, 147.
151 Tamże, s. 347.
152 Tamże, t. I, s. 55.
153 Tamże, s. 57–59.
154 Tamże, s. 60.
155 Tamże, s. 63–64.
156 Tamże, s. 85.
157 Tamże, t. II, s. 285.
158 Tamże, s. 263, 285–291 i niektóre miejsca w następnym ustępie V, s. 292–317.
159 Tamże, s. 177.
160 Za środek mierniczy służyło mi między innymi także zebranie cytowanych autorów. Otóż prócz pisarzy starożytnych i zwykłych opisów podróży cytuje Kołłątaj następujących autorów: Przyrodnicy (w tym połowa niemal astronomów): d’Alembert, Bailly, Bernouille, Blaff, Bomare, Boyle, Brosse, Buffon, Burmet, Chardin, Condillac, Condamine, Deluc, Freret, Goguet, Hamilton, Helvetius, Jundziłł, Kepler, Kirwan, Lalande, Laplace, de Lille, Montealergi, Newton, Niebur, Pallas, Pluche, Ray, Riccioli, Scheuchzer, Jan i Jędrzej Śniadeccy, Symonowicz Roman, Veidlern, Vossius Izaak, Werner, Whiston, Woodeart – razem nazwisk 40.
Humaniści: Anguetil, d’Anville, Bannier, Beccaria, Boulanger, Brun, Calmet, Cassini, Esour-Vedan, Gentil, Gibelin, Hugo Grotius, Herbelot, Hyde, Kempfer, Kircher, Lafiteau, Leibnitz, Linde, Mallet, Martinice, Montelle, Pinkerton, Rabaud, Roussier, Sperlingius, Synlell, Thevenat, Tiraboschi, Varennius, Volney – razem nazwisk 40.
Wszystkich nazwisk autorów w _Rozbiorze krytycznym zasad historii o początkach rodu ludzkiego_ – 71. Oczywiście nie stanowi to dowodu właściwego, lecz tylko niejako ilustrację.
161 _Ideen zur Philosophie der Geschichte_.
⸻■⸻
Przygotowanie poprawionego wydania głównego dzieła Feliksa Konecznego z zakresu teorii cywilizacji zostało podjęte w ramach projektu1 wydania krytycznego _Dzieł wybranych_ z filozofii i teorii cywilizacji Feliksa Konecznego2. Projekt stający do konkursu w 2020 roku uzyskał wprawdzie w recenzjach ocenę pozytywną, lecz nie został zakwalifikowany do finansowania. Przedstawiane tutaj wydanie stanowi wykończoną wersję wówczas opracowanego tekstu.
Dotychczasowe wydania książki _O wielości cywilizacji_ (jak i innych dzieł Konecznego) nie zostały na nowo zredagowane, z uwzględnieniem takich spraw jak „bariera nieco staroświeckiego języka i stylu, którą trzeba przekroczyć, zanim zacznie się dostrzegać oryginalną konstrukcję myślową”3; inną barierą czy przeszkodą jest charakter przypisów, pozostawienie bez objaśnień wielu niejasnych uwag czy wywodów Autora, którego pierwsze wydanie niniejszej książki ukazało się w 1935 roku w Krakowie, a jego reprint w 1997.
W uzasadnieniu tego projektu napisałem: „Jestem przekonany, że nie jest jeszcze za późno, aby dzięki krytycznej recepcji tego dorobku Feliks Koneczny stanął pośród sobie równych myślicieli, takich jak: Oswald Spengler, Arnold Toynbee, Samuel Huntington czy (ostatnio obszernie tłumaczony na język polski) Fernand Braudel. Myśl Feliksa Konecznego może odzyskać blask i ukazać się na nowo jako dziedzictwo nauki polskiej o światowej randze. Powstało niemało ciekawych i wnikliwych komentarzy4, ocen tej twórczości, lecz do nowych pokoleń można dotrzeć chyba tylko za pośrednictwem pełnowartościowego przekazu oryginalnej myśli polskiego filozofa cywilizacji”.
W międzyczasie wydawnictwo Milec (Fundacja Kwartalnika „Wyklęci”) rozpoczęło wydawanie _Dzieł zebranych_ Feliksa Konecznego. Obecnie jest to już sześć tomów. To godna uwagi inicjatywa, aby dzieła te udostępnić w ich pierwotnej wersji. Jednak nie zastępuje ona wydania krytycznego i poprawionego, które potrzebne jest, aby teoria cywilizacji Konecznego znalazła się w pełnowartościowym, naukowym obiegu.
Niniejsza edycja obejmuje pracę polegającą na wykorzystaniu aparatu krytycznego – tekstualnego oraz merytorycznego – po to, aby oryginalne dzieło Konecznego stało się lepiej zrozumiałe i czytelne w swych najistotniejszych treściach. Dokonano tłumaczenia fragmentów tekstów obcojęzycznych, w tym tytułów publikacji (niekiedy zniekształconych w dotychczasowych wydaniach); poczyniono szereg wyjaśnień fragmentów oryginalnego tekstu, które współczesnemu czytelnikowi mogły nastręczać trudności w lekturze i zrozumieniu; sporządzono przypisy od redakcji, ułatwiające konfrontację myśli Konecznego z innymi (także współczesnymi) teoretykami cywilizacji.
_Romuald Piekarski_
Gdańsk, 16.10.2022PRZYPISY
1 Kierownik projektu: dr hab. Romuald M. Piekarski, prof. UG. Podtyp: Program Rozwoju Humanistyki – Dziedzictwo narodowe”. Wnioskodawca: Uniwersytet Gdański; Wydział Nauk Społecznych; Instytut Filozofii.
2 Miały to być: _Polskie Logos i Ethos, O wielości cywilizacji, Rozwój moralności, Państwo i prawo w cywilizacji łacińskiej_, _Prawa dziejowe, O ład w historii, Pisma rozproszone_ – razem w ośmiu tomach.
3 Jan Skoczyński, _Koneczny dzisiaj_, __ _Ludzie i idee. Szkice historyczno-filozoficzne_, wyd. Księgarnia Akademicka, Kraków 1999, s. 29.
4 „Kierunki” nr 19/101, 1958, artykuł Antoniego Hilckmana o F.K. (tłum. z franc.), Diec J., _Teoria wielości cywilizacyj Feliksa Konecznego_ Diec Joachim, _Cywilizacje bez okien_, Wyd. UJ, Kraków 2002, s. 165–179; Skoczyński J., _Idee historiozoficzne Feliksa Konecznego_, Wyd. Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1991, s. 141. Seria: Rozprawy Habilitacyjne nr 217, Skoczyński Jan, red., _Feliks Koneczny dzisiaj_, Wyd. Księgarnia Akademicka, Kraków 2000, s. 280; Skoczyński J., _Koneczny. Teoria cywilizacji_, IFiS PAN, Warszawa 2003, s. 356. Seria: Filozofia polska XX wieku. Filozofia Społeczna; Skrzydlewski Paweł, _Polityka w cywilizacji łacińskiej. Aktualność nauki Feliksa Konecznego_, Wyd. Fundacja Rozwoju Kultury Polskiej, Lublin 2002, s. 164; Grabowiec Piotr, _Model społeczeństwa obywatelskiego w historiozofii F. Konecznego_, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2000, s. 228. Seria: Politologia nr 31. Acta Universitatis Wratislaviensis; Marian Kuriański, _Cywilizacja turańska w ujęciu Feliksa Konecznego (1862–1949). Studium historyczno-teologiczne_, Biblioteka Diecezji Legnickiej, Legnica 2013; Por. także http://perspectiva.pl/pdf/p31/04-kurianski.pdf.
5 W nawiasach kwadratowych – uzupełnienia Romualda Piekarskiego jako redaktora naukowego tomu. Jego przypisy oznaczono jako „przyp. R.P.”.
6 C_złowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce_ (Terencjusz) – _przyp_. R.P.
7 Myślicielem, którego Koneczny może tu mieć na myśli, wydaje się Monteskiusz jako autor _O duchu praw_ – przyp. R.P.
8 _Niech to (to, co napisałeś) zostanie zachowane do dziewiątego roku_ – przyp. R.P.
9 Metoda indukcyjna – dla historii najwłaściwsza – jest dziełem historyka Bacona Werulamskiego (1561–1626), który długo opracowywał dzieje Anglii od pojednania obu Róż do zjednoczenia królestwa za Jakuba I, lecz nie zdążył i wydał tylko historię Henryka VII (1621 r.). Nie zdążył, pochłonięty ogromem swej _Instauratio magna_ (prawdopodobnie chodzi o tzw. _Dzieło większe_ tego autora. W naszej ocenie jednak Koneczny myląco identyfikuje własne rozumienie indukcji oraz to baconowskie. O wiele trafniejsze jest dostrzeganie przezeń swego poprzednika w Monteskiuszu – przyp. R.P.), której również ledwie fragmenty zdołał ukończyć. Interesował się zagadnieniem syntez jako historyk i od historii wychodząc, ogarnął obszerne rozłogi wiedzy. Metoda jego miała służyć jednakowo naukom humanistycznym i przyrodniczym.
10 Jako autor pracy _La géométrie_ (1637), która zapoczątkowała rozwój geometrii analitycznej. W pracy tej Kartezjusz wprowadził do geometrii metody algebraiczne – przyp. R.P.
11 René Descartes, _Rozprawa o metodzie_, przeł. T. Boy, Kraków 1918, s. 16, 24.
12 Z j. franc. poszukiwanie prawdy, przyp. R.P.
13 J.A. Condorcet, _L’Esquisse d’un tableau historique des progrès de l’esprit humain_ . W wydaniu Bibliotheque national, wyd. trzecie (z listopada 1867), s. 78. J.M. Hoene-Wroński, _Développement progressif et but final de l’humanité_ , Paris 1861, s. 403. _Le savoir, considere en lui meme, est a abord, purement contemplatif ou speculative_ – Wiedza, rozpatrywana sama w sobie, jest wpierw czysto kontemplacyjna lub spekulatywna, przyp. R.P.
14 Przypis red. R.P. : Przemówienie na temat historii powszechnej aż do Imperium Karola Wielkiego.
15 Por. _Geneza judeocentryzmu_ w „Myśli Narodowej”, nr 1 z roku 1929.
16 Przyp. R.P. : _Pięć ksiąg o zasadzie nowej nauki_. Objaśnienie: „Dzieło to miało trzy wydania, różniące się od siebie wskutek zmian i uzupełnień dokonywanych przez autora – w 1725, 1730 i 1744 r. Pełny tytuł pierwszego wydania brzmiał: _Principi di una scienza nuova d’intorno alla natura delle nazioni per la quale si ritrouvano i principi di altro sistema del diritto naturale delle_ genti (dosłownie: _Zasady nowej nauki o naturze narodów, z której odnajdują się zasady odmiennego systemu prawa natury narodów_), trzeciego zaś: _Principi di Scienza Nuova d’intorno alla comune natura delle nazioni_ (_Zasady nowej nauki o wspólnej naturze narodów_). Por. Piotr Szymaniec, _Państwo i prawo w filozofii dziejów Giambattisty Vico_, http://www.bibliotekacyfrowa.pl/Content/34497/002.pdf/.
17 Przyp. R.P. ; z łac.: w centrum.
18 J.B. Vico: _Nowa nauka. Przedmową i komentarzem opatrzył Fausto Nicolini_, przeł. Antoni Lange, t. I, Warszawa 1916, s. 23, 137, 206, 209, 77, tablica po 60.
19 A. Sorel: _Montesquieu_, Paris 1887, s. 9, 10, 20, 41. _Le Temple de Gnide_ (1725), poemat Monteskiusza.
20 _Rozważania na temat wielkości i dekadencji Rzymian, znane także jako wielkość i dekadencja Rzymian_ – przyp. R.P.
21 _O duchu praw_ – przyp. R.P.
22 Tamże s. 49, 50, 56, 76, 77, 133, 140. Aż 19 lat po wyjściu oryginału pojawiło się streszczenie polskie, oprac. przez Bogusławskiego, w _Monitorze_ 1767 r.
23 Barbarzyństwo zrównuje wszystkich ludzi .
24 _Ouvres du Turgot_, nouvelle édition, avec les notes do Dupont Nemours... par Eugene Daire et Hippolite Dussard, Paris 1844, dwa tomy. J. Vendryes: _Le langage. Introduction linguistique a l’histoire. Paris 1921_. (_L’évolution de l’humanité. Synthèse collective, dirigé par Henri Berr_, vol. 3), II s. 586–599, 642–667.
25 Prawdopodobnie w znaczeniu „panoszyli się” – przyp. R.P.
26 Filozofii historii – przypis. red. R.P.
27 Voltaire, _La philosophie de l’histoire_, w wydaniu Geneve 1765, s. 18–20. Ciekawe są bibliograficzno-literackie dzieje tej książki.
28 _Rozprawa o naukach i sztukach_ – przyp. R.P.
29 Rousseau zaczerpnął to pojęcie od Hobbesa: (ang. _state of nature_) – przyp. red R.P.
30 Umowa społeczna – przyp. R.P.
31 Raczej myśliciela politycznego; takim „korektorem” był względem filozofii Rousseau sam Kant, o którym zresztą wspomina niżej Koneczny – przyp. R.P.
32 _Idea historii powszechnej z światowego punktu widzenia_ I. Kant, _Dzieła zebrane_, t. 6, Toruń 2011], przyp. R.P.
33 Pomysły do filozofii historii ludzkości , _Prawa podstawowe i plan działania całej nauki_ – przyp. R.P.
47 _Wykłady z filozofii_ _dziejów_ – przyp. R.P.
48 G.W.F. Hegel: _Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte_, wyd. F. Brunstaeda, Leipzig 1907 (Reclam), s. 42, 46, 47, 117, 435, 439, 555, i sam koniec książki.
49 Tamże, s. 439–441.
50 _Wprowadzenie do historiozofii_ – przyp. R.P.
51 Czyli wyjściowo-normatywnym; antytetyczny – temu przeciwstawianym – przyp. R.P.
52 August Cieszkowski, _Prolegomena do historiozofii_, przeł. z niemieckiego syn autora, Poznań 1908, s. 19–20, 63.
53 _Historia ludzkości w jej rozwoju od 1115 roku do czasów najnowszych_ – przyp. R.P.
54 _Ewolucja historii_ świata _na półkulach pogańskich_ – przyp. R.P.
55 C.L. Michelet, _Die Geschichte der Menschheit in ihrem Entwickelungsgange seit dem Jahre 1775 bis auf die neuesten Zeiten._ (Drugi tytuł:) _Der Entwickelungs-gang der Weltgeschichte in beiden Halbkugeln,_ I. Teil, Berlin 1859; II. Teil, 1860. Vorwort III-VI, s. 355–359, 365.
56 _Philosophie der Geschichte in 18 Vorlesungen, gehalten zu Wien tnn J. 1828_ – przyp. R.P.
57 Friedrich von Schlegel, _Philosophie der Geschichte in 18 Vorlesungen gehalten zu Wien i. J. 1828_, _ Saemmtliche Werke_, zweite Original – Ausgabe, Wien 1846. Band 13. Vorrede V, VI, VII, IX, potem s. 11, 94, 196–198.
58 _Filozofia w relacji do życia całych narodów i jednostek_ – przyp. R.P.
59 Obszerniej w _Uwadze o Józefie Gołuchowskim_ w Księdze Pamiątkowej Uniwersytetu Wileńskiego, 1929.
60 _Philosophie absolue de l’Histoire ou Genèse de l’humanité_, (1852) – Absolutna filozofia historii lub geneza ludzkości, tłum. z j. franc. – przyp. R.P.
61 Rodzaj prawa postępu, zasada filozofii – przyp_._ R.P.
62 Tabela genetyczna stopniowego tworzenia rządów w różnych okresach historycznych (zgodnie z prawem stworzenia) – przyp. R.P.
63 Przygotowanie filozoficzne – Melchisedeka? – przygotowanie społeczne – tłum. z j. franc. – przyp. R.P. Melchizedek (hebr. י־ָצֶדקכַּמְלִ) – postać biblijna pojawiająca się w Księdze Rodzaju 14, 18–20, przedstawiona jako kapłan El-Eljona („Boga Najwyższego”) i król Szalemu (Salemu, prawdopodobnie obecnej Jerozolimy). Zob. https://pl.wikipedia.org/wiki/Melchizedek – przyp. R.P.
64 _Stopniowy rozwój i ostateczny cel ludzkości_ – przyp. R.P.
65 Józef M. Hoene-Wroński, _Développement progressif et but final de l’humanité_, Paris 1861, s. 403–407.
66 Zob. https://pl.wikipedia.org/wiki/Henri_de_Saint-Simon.
67 Zob. https://pl.wikipedia.org/wiki/Émile_Littré – przyp. R.P.
68 P. Barth, _Die Philosophie der Geschichte ais Soziologie. Erster Teil: Grundlegung und kritische Ueber-sicht. Zweite, durchgesehene und sehr erweiterte Auflage_. Leipzig 1915. Barth, najlepszy obecnie znawca St.-Simona, w obszernym o nim rozdziale zajmuje się szczegółowo stosunkiem jego a Comte’a. Barth przestudiował 40-tomowe wydanie pism Simona i jego bezpośrednich uczniów.
69 Z j. franc. _Kurs filozofii pozytywnej_ – przyp. R.P.
70 Chorobę tę opisałem w rozprawie: _Oświata a dobrobyt w Galicji_ (Biblioteka Warszawska 1903).
71 August Comte, _Cours de la philosophie positive. Quatrième_ éd. par E. Littré, tomy IV, V, VI. Paris 1877 sq. t. IV s. 6, 12, 162, 185, 205–207, 274, 275, 292, 504, 506, 508, 510.
72 Tom. V, s. 6–9.
73 J.B. Vico, _Nowa nauka_, przedmową i komentarzem opatrzył F. Nicolini, przeł. Antoni Lange, t. I, Warszawa 1916., s. 573, 589, 590, 621, 670, 760.
74 Wszystkie trzy wydania Comte’a mają tę samą paginację.
75 J. Supiński, _Myśl ogólna_ _fizjologii_ _powszechnej_, Warszawa 1860, przedmowa i dalej, s. 14, 18, 37, 125, 162–165, 281.
76 _Histoire générale de la civilisation en Europe depuis la chute de l’Empire romain jusqu’à la Révolution française_ (1838) – – przyp. R.P.
77 _Historia cywilizacji w Anglii_ – przyp. R.P.
78 _Historia literatury angielskiej_ – przyp. R.P.
79 _Początki współczesnej Francji_ – przyp. R.P.
80 https://en.wikipedia.org/wiki/François_Victor_Alphonse_Aulard.
81 _Antropologia z pragmatycznego punktu widzenia_ – przyp. R.P. Polski przekład jako _Antropologia w ujęciu pragmatycznym_, tłum. P. Sosnowska, E. Drzazgowska, wyd. IFiS PAN, Warszawa 2005.
82 I. Kant, _Anthropologie in pragmatischer Hinsicht, hragg. und erlautert von J. H. v. Kirchmann_ (Philosophische Bibliothek, Band XIV), Berlin 1869. Rozdz. 1, 3, i przyp. na s. 4.
83 _Essai sur l’inégalité des races humaines – Esej o nierówności ras ludzkich_ – przyp. R.P.
84 https://fr.wikipedia.org/wiki/Georges_Vacher_de_Lapouge – przyp. R.P.
85 _Der Völkergedanke im Aufbau einer Wissenschaft vom Menschen_ (Berlin, 1881) – _Idea ludowości w budowaniu nauki o człowieku_ – przyp. R.P.
86 _Völkergedanke –_ tłum. z j. niem. myśl ludowa – przyp. R.P.
87 Z j. niem. światopogląd – przyp. R.P.
88 Cyt. za L. Krzywicki, _Ludy. Zarys antropologii etnicznej_, Warszawa 1893, s. IV.
89 Krzywicki, _Ludy_..., _op. cit._, s. 429.
90 Walka ras – przyp. R.P.
91 _Anthropologie. Unter Leitung von S. Schwalbe und E. Fischer_, bearbeitet von E. Fischer, R.F. Graebner, M. Hoernes, Th. Mollison, A. Ploetz, G. Schwalbe. Teubner, Leipzig und Berlin 1923. (W księgozbiorze: _Die Kultur der Gegenwart, ihre Entwicklung und ihre Ziele, herausgegeben von Paul Hinneberg. Dritter Teil: Mathematik, Naturwissen schaften, Medizin. Puenfte Abteilung: Anthropologie_); s. 655, 656: _Grundriss der menschlichen Erblichkeitslehre u. Rassenhygiene_, von Erwin Bauer, Eugen Fischer und Fritz Lenz. Band I. _Menschliche Erblichkeitslehre_. Band II. _Menschliche Auslesc und Rassenhygiene. München_ 1921. s. 293, 298.
92 Pełny tytuł: _Der Untergang des Abendlandes_. _Umrisse einer Morphologie der Weltgeschichte ist das kulturphilosophische_ – Upadek Zachodu. Zarys morfologii historii świata jako filozofii kultury. Polski przekład: _Zmierzch Zachodu. Zarys morfologii historii powszechnej_, wybrał, oprac. H. Werner, tłum. J. Marzęcki, wyd. Aletheia, Warszawa 2014.
93 Synteza w historii – przyp. R.P.
94 E. Psichari, _Głosy wołające na puszczy. Wspomnienia z Afryki_, przeł. Z. Morstinowa, Poznań 1925, V, XVII.
95 Z j. franc. _Pierwsze cywilizacje_ – przyp. R.P.
96 Z j. franc. po omacku – przyp. R.P.
97 J. Morgan, _Les premières civilisations_, Paris 1909, s. 15.
98 J. Czekanowski, _Wstęp do historii Słowian. Perspektywy antropologiczne, prehistoryczne i językoznawcze_, Lwów 1927, s. 14.
99 J. Czekanowski, _Wstęp_…, _op. cit._, s. 59. Ma też Czekanowski nader szczęśliwą rękę do antropologii jako nauki stosowanej; o wiele bardziej od Pittarda, nie mówiąc już o uczonych niemieckich. Np. takie spostrzeżenie: Im większe gdzie gospodarstwa chłopskie, tym wyższy wzrost popisowych, chociaż ich tym mniej pochodzi z właścicieli gruntów. Tamże s. 40.
100 Z j. franc. _Historia uważana za naukę_ – przyp. R.P.
101 Z j. niem. _Granice historii_ – przyp. R.P.
102 Z j. niem. _Filozofia dziejów_ – przyp. R.P.
103 Z j. niem. _Budowanie historycznego świata w humanistyce_ – przyp. R.P.
104 Z j. niem. _Filozofia historii jako socjologia, część 1, podstawa i przegląd krytyczny_ – przyp. R.P.
105 P. Barth, _Die Philosophie der Geschichte ais Soziologie. Erster Teil: Grundlegung und kritische Uebersicht_. _Zweite, durchgesehene und sehr erweiterte Auflage_, Leipzig 1915, s. 63.
106 Zob. https://en.wikipedia.org/wiki/Henri_de_Tourville – przyp. R.P.
107 _La nomenclature ou classification des faits sociaux 25 grandes classes de faits qui composent tout l’ordre d’une société_ – przyp. R.P.
108 Zob. https://en.wikipedia.org/wiki/Edmond_Demolins – przyp. R.P.
109 E. Demolins, _Szlaki dziejowe a typy społeczne_, spolszczył L. Krzywicki, Warszawa 1902.
110 Zob. https://pl.wikipedia.org/wiki/Paul_Barth/ – przyp. R.P.
111 E. Majewski, _Nauka o cywilizacji_, cztery tomy, Warszawa 1908–1923, t. I, s. 17.
112 Zob. https://www.biografie-niemieckie.pl/m/8313-eduard-meyer ) – przyp. R.P.
113 Z j. niem. Na temat teorii i metodologii historii: studia historyczno-filozoficzne – przyp. R.P.
114 E. Meyer, _Zur Theorie und Methodik der Geschichte. Geschichtsphilosophische – Untersuchungen_. Halle a/S 1902. s. 5, 6, 26, 36, 38.
115 F. Znaniecki, _Wstęp do socjologii_, Poznań 1922, s. 25, 253, 267, 304.
116 Zob. https://pl.wikipedia.org/wiki/Karl_Lamprecht – przyp. R.P.
117 Z j. niem. _Czym jest historia kultury?_ (1896), _Metoda historii kultury_ (1900) i _O tworzeniu metody uniwersalno-historycznej_ – przyp. R.P.
118 Z j. niem. „Nauka o zmianach duszy wspólnot ludzkich”, z wyróżnieniem „więzi duszy” – przyp. R.P.
119 Z j. niem. przeznaczenie, los – przyp. R.P.
120 O. Spengler, _Der Untergang des Abendlandes. Umrisse einer Morphologie der Weltgeschichte_. I. Band, _Gestalt und Wirklichkeit_. 15–22 unveranenderte Auflage, München 1920, Bd. II, _Welthistorische Perspektiven_, 15–30 Auflage, München 1922, t. I, s. 29, 39, 133, 152.
121 Z j. niem. w tym samym czasie – przyp. R.P.
122 T. I, s. 159–160.
123 T. I, s. 159–161 i n. 237.
124 T. I, s. 37, 287, 289; t. II, s. 50, 68.
125 Na podwyższeniu – przyp. R.P.
126 T. I, s. 51, 52, 209.
127 T. I, s. 153; t. II, s. 234, 236.
128 T. II, s. 623.
129 _Tabele porównawczej morfologii historii świata_, z j. niem. – przyp. R.P.
130 Czytelnik dziwi się zapewne, że pominąłem dziesięciotomową _Völkerpsychologie_ Wilhelma Wundta (ukończona 1920 r.). Aż żal przeogromnej tej pracy, budzącej najgłębszy szacunek dla osoby autora, lecz niedostarczającej żadnych wyników naukowych. Jego trychotomia: mowa, mity (tu sztuka i religia) i obyczaj (tu cała socjologia, historiozofia i filozofia prawa) – to schemat urojony za młodu, któremu składało się potem w ofierze życie całe. Wundt kręci się wśród sprzeczności i do żadnej syntezy nie dochodzi.
131 Obecny stan badań bierze pod uwagę roszczenia do starszeństwa innych cywilizacji, jak sumeryjska czy egipska – przyp. R.P.
132 Zob. https://pl.wikipedia.org/wiki/Erazm_Majewski; i por. monografię Grażyny Szumery, _Cywilizacja w myśli polskiej. Poglądy filozoficzno-społeczne Erazma Majewskiego_, Wyd. Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2007_._
133 E. Majewski, _Nauka o cywilizacji.._., op. cit., t. I, s. 308.
134 Tamże, s. 304.
135 E. Majewski, _Nauka o cywilizacji.._., _op. cit._, t. II, s. 304 i I s. 232.
136 E. Majewski, _Nauka o cywilizacji.._., _op. cit._, t. I, s. 11 i 331.
137 Z łac. – _Nic, co ludzkie, nie jest obce myśleniu_ – przyp. red.
138 _Rozbiór krytyczny zasad historii o początkach rodu ludzkiego_. Dzieło to zostało wydane w trzech tomach, jednak dopiero w 1842 r., i było znakomitym na ówczesne czasy systemem geografii ogólnej, pełnym świeżych i twórczych myśli. Zob. https://pl.wikipedia.org/wiki/Hugo_Kołłątaj#Bibliografia – przyp. R.P.
139 Nie udało się ustalić źródła – przyp. R.P.
140 H. Kołłątaj, _Rozbiór krytyczny zasad historii o początkach rodu ludzkiego_. Z rękopisu wydał F. Kojsiewicz, trzy tomy, Kraków 1842, t. III, s. 375, 378, 379.
141 Są to „Spostrzeżenia” nad niektórymi twierdzeniami Kluweryusza i Cellarjusza, ujęte następnie w 9 rozdziałów. Tamże, t. III, s. 377 do końca.
142 Tamże, t. I, s. 90.
143 Tamże, s. 103.
144 Tamże, s. 88.
145 _Esquisse d’un tableau historique des progrès de l’esprit humain_.
146 Sam datę zapisał, _op. cit._, t. II, s. 73, t. II, s. 75.
147 H. Kołłątaj, _Rozbiór..._, _op. cit._, t. II, s. 75.
148 Skoro pod koniec listopada 1806 r. Śniadecki pisywał jeszcze do Kołłątaja w sprawach tyczących rękopisu (list z 22 XI 1806 cytuje sam Kołłątaj. II. 75), a więc ostateczne przygotowanie dzieła do druku mogło nastąpić dopiero w roku 1807. Mylna więc jest wiadomość wydawcy, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego F. Kojsiewicza, jakoby to nastąpiło w roku 1805. Zob. t. I w Przedmowie VI.
149 S. Pawłowski i E. Romer, _Geografia i podróżnictwo_ – __ _Polska w kulturze powszechnej_, t. II, s. 192.
150 H. Kołłątaj, _Rozbiór..._, _op. cit._, t. III, s. 139, 146, 147.
151 Tamże, s. 347.
152 Tamże, t. I, s. 55.
153 Tamże, s. 57–59.
154 Tamże, s. 60.
155 Tamże, s. 63–64.
156 Tamże, s. 85.
157 Tamże, t. II, s. 285.
158 Tamże, s. 263, 285–291 i niektóre miejsca w następnym ustępie V, s. 292–317.
159 Tamże, s. 177.
160 Za środek mierniczy służyło mi między innymi także zebranie cytowanych autorów. Otóż prócz pisarzy starożytnych i zwykłych opisów podróży cytuje Kołłątaj następujących autorów: Przyrodnicy (w tym połowa niemal astronomów): d’Alembert, Bailly, Bernouille, Blaff, Bomare, Boyle, Brosse, Buffon, Burmet, Chardin, Condillac, Condamine, Deluc, Freret, Goguet, Hamilton, Helvetius, Jundziłł, Kepler, Kirwan, Lalande, Laplace, de Lille, Montealergi, Newton, Niebur, Pallas, Pluche, Ray, Riccioli, Scheuchzer, Jan i Jędrzej Śniadeccy, Symonowicz Roman, Veidlern, Vossius Izaak, Werner, Whiston, Woodeart – razem nazwisk 40.
Humaniści: Anguetil, d’Anville, Bannier, Beccaria, Boulanger, Brun, Calmet, Cassini, Esour-Vedan, Gentil, Gibelin, Hugo Grotius, Herbelot, Hyde, Kempfer, Kircher, Lafiteau, Leibnitz, Linde, Mallet, Martinice, Montelle, Pinkerton, Rabaud, Roussier, Sperlingius, Synlell, Thevenat, Tiraboschi, Varennius, Volney – razem nazwisk 40.
Wszystkich nazwisk autorów w _Rozbiorze krytycznym zasad historii o początkach rodu ludzkiego_ – 71. Oczywiście nie stanowi to dowodu właściwego, lecz tylko niejako ilustrację.
161 _Ideen zur Philosophie der Geschichte_.
więcej..
