Obecne nieobecne. Granice fantomowe w polskiej literaturze i kulturze (XIX-XXI wiek) - ebook

Granice fantomowe
Wstęp

Temat przestrzennych i mentalnych śladów dawnych podziałów terytorialnych naszego kraju coraz silniej zaznacza się w badaniach, literaturze i debacie publicznej. W ostatnich latach granice zaborów są na przykład wykorzystywane do interpretowania rozkładu preferencji wyborczych w Polsce. Równocześnie władze samorządowe niektórych dawnych miejscowości granicznych – jak Nowe Skalmierzyce w Wielkopolsce – rekonstruują przejścia graniczne, oznaczają elementy dawnej infrastruktury granicznej i eksponują zachowane relikty, traktując je zarówno jako lokalną atrakcję turystyczną, jak i jako narzędzie wzmacniania tożsamości.

Katalogiem śladów i świadectwem trwałości pamięci o dawnej granicy stały się książki, między innymi Tomasza Padły (Koniec świata, 2014), Karoliny Kuszyk (Poniemieckie, 2019), Agnieszki Pajączkowskiej (Wędrowny Zakład Fotograficzny, 2019), Andrzeja Stasiuka (Przewóz, 2021), Tomasza Grzywaczewskiego (Wymazana granica. Śladami II Rzeczpospolitej, 2022), Zbigniewa Rokity (Kajś, 2020; Odrzania, 2023). Odkrywając ślady dawnych granic, książki te nie tylko przypominają burzliwe dzieje Polski, której granice przesuwały się, znikały i pojawiały się na nowo, ale także uświadamiają, jak trwale te administracyjne podziały wpłynęły na mieszkańców dawnych terenów przygranicznych, a w szerszej perspektywie – w jak istotnym stopniu określiły odrębność poszczególnych regionów Polski.

Trwałe piętno odcisnęły zwłaszcza granice ustanowione przez zaborców. Wprawdzie już ponad sto lat temu zniknęły one z map politycznych, lecz w realnej przestrzeni nadal są widoczne pozostałości dawnej infrastruktury, a pamięć o nich wpływa na obecne społeczne dyskursy i praktyki. O tym, że tak jest, świadczą choćby odmienne formy zagospodarowania przestrzeni (na przykład charakterystyczna architektura budynków dworcowych i pocztowych), stopień ekonomicznego rozwoju (czego dowodem mogą być mapy sieci kolejowej), różnice obyczajowe, w sposobie myślenia i pracy (nadal mówi się na przykład o wielkopolskiej gospodarności), zróżnicowanie preferencji politycznych czy odmienność dialektalna. Pozostałością po dawnych granicach są również współczesne animozje dzielące mieszkańców dawnych zaborów i towarzyszące im stereotypy.

Zjawiska te w ramach interdyscyplinarnych badań prowadzonych w Niemczech nad granicami Europy Środkowo-Wschodniej (między innymi przez Béatrice von Hirschhausen, Hannesa Granditsa, Claudię Kraft, Dietmara Müllera i Thomasa Serriera w latach 2011–2017) określono mianem granic fantomowych. W tym ujęciu nie sprowadzają się one wyłącznie do materialnych pozostałości nieistniejących już demarkacji politycznych. Odwołując się do koncepcji przestrzeni francuskiego socjologa Henriego Lefebvre’a, rozumianej jako całość obejmująca przestrzeń postrzeganą, przeżywaną i pojmowaną, badacze przyjmują, że granice fantomowe funkcjonują jako doświadczenie, wyobrażenie i działanie. Ujawniają się w aktywności jednostek, która wyraża nie tylko „szacunek do przeszłości, lecz także do przyszłych oczekiwań”1. Nie stanowią więc stałej właściwości terytorium determinującej zachowania mieszkańców i określającej jego specyficzne cechy, przeciwnie – regionalna odrębność ma charakter konstruktywistyczny i powstaje na przecięciu doświadczeń, wyobrażeń oraz praktyk.

Mówiąc o granicach fantomowych, warto pamiętać, że już od lat międzywojennych w naukach geograficznych funkcjonuje zbliżone znaczeniowo pojęcie granicy reliktowej, rozwijane współcześnie między innymi w pracach Jerzego Bańskiego, Gerarda Kosmali i Marka Sobczyńskiego. Niezależnie od konkurencyjnego charakteru obu tych terminów, pojęcie granicy reliktowej częściej odnosi się do materialnych i przestrzennych pozostałości dawnych podziałów, podczas gdy w pojęciu granicy fantomowej kluczowe jest założenie jej aktywnego oddziaływania i praktykowania. Oba odnoszą się do stanu rzeczy polegającego na tym, że mimo formalnej likwidacji historyczne granice nadal kształtują przestrzeń kulturową regionów oraz wpływają na postawy i zachowania ich mieszkańców.

Koncepcja granic fantomowych uzupełnia i poszerza sposoby analizowania problematyki rozwijanej po przełomie 1989 roku w badaniach regionalistycznych, skoncentrowanych na społecznych mechanizmach wytwarzania i doświadczania przestrzeni. Pozwala ponownie spojrzeć na relacje centro-peryferyjne i ich historyczną względność, a w zjawisku pograniczności – dostrzec różnicującą i performatywną siłę granicy, sprzyjającą mobilności i transgranicznym formom aktywności społecznej. Stanowi zarazem narzędzie niezwykle trafnie i na wielu płaszczyznach opisujące polskie doświadczenia historyczno-kulturowe. W Polsce istnieją bowiem regiony silnie naznaczone zmiennością przebiegu granic, takie jak Górny Śląsk, o który w XX wieku sąsiadujące państwa toczyły spory polityczne, ekonomiczne i militarne. Mieszkaniec regionu, nie zmieniając miejsca zamieszkania, mógł w swoim życiu kilkakrotnie zmieniać przynależność państwową: urodzić się w Cesarstwie Niemieckim, po pierwszej wojnie światowej stać się obywatelem Republiki Weimarskiej lub odrodzonej Rzeczypospolitej, po 1933 roku żyć w Trzeciej Rzeszy, a po drugiej wojnie światowej w Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Taka niestabilność granic trwale wpisała się w świadomość mieszkańców, sprzyjając częstszemu odwoływaniu się do identyfikacji regionalnej niż państwowej czy narodowej.

Zadziwiająca trwałość granic fantomowych wiąże się z kategoriami pamięci i zapomnienia. Autorzy niniejszego tomu podejmują zatem pytanie o sposoby podtrzymywania pamięci dawnych granic. Obejmuje ono szeroki zakres zjawisk – od dokumentowania po wytwarzanie obrazów przeszłości w regionach. Narzędzi ich opisu dostarczają zarówno nurty współczesnych badań nad pamięcią, w tym koncepcje pamięci komunikacyjnej i kulturowej Jana Assmanna, jak i nowe kierunki historiografii: mikrohistoria, historia antropologiczna czy historia ratownicza. Granice bywają także ujmowane jako szczególne miejsca pamięci (koncepcja Pierre’a Nory). Przestrzenie upamiętnień stają się niekiedy obiektami nostalgii, czego przykładem może być ożywienie mitu habsburskiego lub wyidealizowanego obrazu Mitteleuropy. Fakt, że ślady dawnych granic budzą dziś zainteresowanie jako ważny czynnik wpływający na międzyregionalne różnice i tożsamość lokalną, można uznać za konsekwencję ich przemilczania w okresie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, sprzyjającego utrwalaniu przekonania o kulturowo-etnicznej homogeniczności kraju.

Do celów przyświecających tekstom zebranym w niniejszym tomie należy próba odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób koncepcja granic fantomowych pozwala ujawnić i opisać kulturową specyfikę terenów rozdzielonych granicami zaborów, a także prześledzić długotrwałe oddziaływanie granic wytyczonych przez państwa zaborcze na świadomość Polaków. Z tej perspektywy autorzy przyglądają się wielorakim konsekwencjom ponadstuletniego istnienia granic wewnętrznych, przebiegających przez terytorium Pierwszej Rzeczypospolitej. Z problematyką tą wiąże się przerwanie ciągłości kulturowej obszarów wcześniej jednorodnych, a następnie przedzielonych granicami państwowymi. Regiony położone centralnie zostały w wyniku rozbiorów zdegradowane do roli peryferii, omijanych przez procesy rozwojowe. Z czasem granice ustanowione przez zaborców utrwaliły się w świadomości mieszkańców jako granice cywilizacyjno-kulturowe, oddzielające obszary postrzegane jako nierównomiernie rozwinięte. Przekonanie o niższym poziomie cywilizacyjnym ziem wcielonych do zaboru rosyjskiego zderzało się przy tym ze stereotypem Wielkopolski czy Śląska jako „kulturalnej Beocji”.

Interdyscyplinarne badania nad liminalnością ukazują dynamiczną naturę granic i zjawisk z nimi związanych. Ich autorzy, między innymi Hastings Donnan i Thomas M. Wilson, zwracają uwagę na procesualny i performatywny charakter zjawisk towarzyszących granicom. Takie ujęcie okazuje się użyteczne także w refleksji nad granicami zaborowymi. Interesuje nas zatem dynamiczny charakter tych podziałów, w tym zmienna siła granicy rozumianej jako różnica. Możemy dziś powiedzieć, że wprawdzie granice zniknęły, lecz różnice pozostały. Jesteśmy więc głęboko przekonani o tym, że nie da się wyjaśnić wielu zjawisk współczesnej polskiej kultury, a także życia społecznego, ekonomicznego i politycznego, bez uwzględnienia różnicującej siły granic ustanowionych przez zaborców. Oddawana do rąk czytelników książka zwiera refleksje nad fenomenem obecności i trwałości granic fantomowych w polskiej literaturze i kulturze.

Autorzy poszczególnych tekstów podjęli próbę wyjaśnienia problematyki granic fantomowych zarówno w szerszym, konceptualnym ujęciu, jak i w empirycznych studiach przypadku, najczęściej zaś łącząc obie perspektywy badawcze. Teksty zebrano w trzy bloki tematyczne – ŚLADY, DZIAŁANIA, LINIE – nawiązujące do teorii przestrzeni Henriego Lefebvre’a.

Pierwszy z nich otwiera artykuł Elżbiety Rybickiej Życie po życiu. Widmowe powidoki i pre-widoki granic i pograniczy, który wprowadza w problematykę tomu. Autorka podejmuje kwestię widmowych powidoków dawnych terenów przygranicznych, ze szczególnym uwzględnieniem ich wymiaru psychospołecznego i emocjonalnego. Narracje o nawiedzającej przeszłości bywają często, zdaniem badaczki, artykulacjami bólów fantomowych. Przedmiotem analizy są reportaże, między innymi Tomasza Grzywaczewskiego i Agnieszki Pajączkowskiej, rozpatrywane z wykorzystaniem zaczerpniętej od Larry’ego Wolffa kategorii „życia po życiu”.

Dwa kolejne teksty odnoszą się do problematyki Górnego Śląska. Ilona Copik w artykule „Górny Śląsk jest jak stromy uskok między dwiema stromymi górami”. Granice i pogranicza w twórczości Kazimierza Kutza omawia zagadnienia związane z granicami regionu na podstawie filmowej i literackiej twórczości Kazimierza Kutza (Sól ziemi czarnej, 1969; Perła w koronie, 1971; Paciorki jednego różańca, 1979; Piąta strona świata, 2010), w której Górny Śląsk zajmuje szczególne, centralne miejsce. Elżbieta Dutka w opracowaniu „Adres: ulica Graniczna, nie mogło być inaczej”. Mikrotopografia Katowic, czyli splot niewidzialnych granic – refleksja na kanwie wiersza „Instytut” Marka Pacukiewicza podejmuje refleksję nad tym, co określa mianem splotu niewidzialnych granic w przestrzeni Katowic.

Małgorzata Mikołajczak w tekście Wędrujące granice. Poetyckie odpominanie w „Wilkach” Marzanny Bogumiły Kielar rozpatruje problematykę granic na płaszczyźnie języka poetyckiego. Badaczka podejmuje namysł nad fenomenem translokacji, związanym z przedstawionymi w wierszach Marzanny Bogumiły Kielar losami wielonarodowej i wielokulturowej społeczności zamieszkującej Warmię i Mazury. Utwory poetki są analizowane przez pryzmat doświadczenia migracyjnego oraz sytuacji transkulturowych.

Kategoria ruchomych, „wędrujących” granic pojawia się również w tekście Justyny Szczęsnej Wędrowne opowieści o granicach, w którym poddano analizie tomy reportaży Agnieszki Pajączkowskiej Wędrowny Zakład Fotograficzny oraz Ewy Pluty Rubież. Reportaż wędrowny. Granica – w tym tytułowa rubież, rozumiana jako wschodnia granica Polski, a zarazem Unii Europejskiej – jawi się tu jako przestrzeń szczególnego nagromadzenia historii, a tym samym skomplikowania losów miejsc i ludzi. Staje się ona klamrą spinającą oba teksty, ukazującą granicę jako kategorię centralną.

Z kolei Kornelia Ćwiklak w opracowaniu Narracje o granicy. Literackie świadectwa granicy niemiecko-rosyjskiej w południowej Wielkopolsce analizuje ślady obecności granicy zaborowej w tekstach polskich i niemieckich. Siła jej oddziaływania zmieniała się wraz z upływem czasu oraz procesem uwewnętrzniania: od granicy postrzeganej jako „mocna” różnica w relacji Paula Harringa z początku XIX wieku, przez granicę „słabą” w książce Edzarda Schapera, poświęconej dzieciństwu spędzonemu w Ostrowie przed pierwszą wojną światową, aż po powojenne, trwałe powidoki granicy obecne w listach Jarosława Iwaszkiewicza i we wspomnieniach Jadwigi Żylińskiej.

Drugi blok tematyczny, zatytułowany DZIAŁANIA, obejmuje trzy teksty. W pierwszym z nich – „Borders always smell like memory”. Żelazna kurtyna jako granica fantomowa – Jan Galant podejmuje temat nieistniejącej już bariery, która przez kilkadziesiąt powojennych lat stanowiła nie tylko granicę wewnątrzniemiecką, ale także „mocny” limes dzielący Europę i świat na część wschodnią i zachodnią, determinując losy między innymi pisarzy, takich jak Witold Gombrowicz. Fantomowy charakter tej granicy ujawnia się dziś zarówno w turystyce granicznej, jak i w tematyce tekstów literackich (na przykład Magdaleny Parys) oraz filmów (na przykład Królik po berlińsku Bartosza Konopki).

Transkulturowe homonimy Zoltána Németha ukazują z kolei performatywny potencjał języka poetyckiego. Tekst zawiera analizę tomu Cumi-cumi (2016) Józsefa R. Juhásza, węgierskiego autora pochodzącego ze Słowacji. Słowa obecne w analizowanych wierszach stają się miejscami translokacji i przekraczania granic – nomadami w sytuacji, gdy znaczenia opuszczają jeden język, a nowe sensy zasilają leksykon innego języka narodowego. W wierszach pojawiają się wyrazy pochodzące z różnych języków, tworząc nowe punkty połączenia i ponadnarodową sieć relacji.

Ostatni tekst w tym bloku – Działanie „ponad granicami”. Funkcjonowanie zespołów folklorystycznych we wschodniej Wielkopolsce Zuzanny Majerowicz – ukazuje oddziaływanie dawnych granic oraz zróżnicowanej przynależności politycznej i regionalnej na lokalną kulturę tradycyjną. Autorka podkreśla, że regiony etnograficzne odznaczają się nieostrymi konturami, wyznaczanymi przez zjawiska kulturowe. Żadna z reform administracyjnych przeprowadzonych w Polsce nie uwzględniała ich rzeczywistego zasięgu kulturowego, w konsekwencji województwa składają się z obszarów o zróżnicowanej tożsamości kulturowej. Tworzą one neoregiony, definiowane przede wszystkim przez kryteria administracyjno-gospodarcze, a nie kulturowe. Analizowany obszar wschodniej Wielkopolski – obejmujący powiaty koniński, kolski i turecki – w okresie zaborów został włączony do Królestwa Kongresowego, co skutkowało jego długotrwałą separacją od terenów historycznie należących do Wielkopolski.

Trzeci blok tematyczny niniejszego tomu – LINIE – obejmuje teksty koncentrujące się na zmiennym przebiegu granic, kryteriach (nierzadko przypadkowych) ich wytyczania oraz fantazmatycznej obecności we współczesnym świecie. Autor pierwszego z nich, Daniel Kalinowski, w opracowaniu Gdzie są granice Kaszub? Oznakowanie materialne i symboliczne dokonuje przeglądu historycznego przebiegu granic Kaszub, ujawniając ich daleko idącą zmienność: od dzisiejszego Pomorza Zachodniego po Pomorze Wschodnie. Źródłami wiedzy o ich zasięgu są nie tylko mapy, lecz także literatura kaszubskojęzyczna. Innego rodzaju – symboliczne – granice regionu wyznaczają związki z katolicyzmem oraz obszar używania języka kaszubskiego.

Arkadiusz Kalin w opracowaniu Fantazmatyczna Babimojszczyzna – kulturowa trwałość zachodniej granicy wersalskiej po drugiej wojnie światowej przedstawia historyczną ewolucję granicy ziemi babimojskiej, sąsiadującej z Wielkopolską. Powojenny obszar Babimojszczyzny obejmował około jednej czwartej terytorium właściwej ziemi babimojskiej, która przed rozbiorami w całości należała do Wielkopolski. Oznaczało to ukształtowanie się obszaru „odzyskanego”, utożsamianego następnie z nowo wykreowaną ziemią lubuską, a nie z Wielkopolską.

Dwa kolejne teksty poświęcono ziemiom Dolnego Śląska. Wojciech Browarny i Magdalena Mądra w opracowaniu Szum w Kraju Rychtalskim. Głosy znad rzeki i płynne granice regionu omawiają – oraz prezentują w cyklu fotografii – założenia interdyscyplinarnego projektu badawczego „Prze-Wodnik dolnośląski. Wody regionu jako miejsca pamięci i dziedzictwo przyrodniczo-kulturowe”, realizowanego od 2024 roku. Projekt łączy humanistyczne studia regionalne i środowiskowe z praktyką artystycznej hydrofotografii. Jego przedmiotem są reliktowe granice Śląska, związane z rzekami, ze strumieniami i zbiornikami wodnymi, a także ich reprezentacje w kulturze, sztuce, literaturze i pamięci zbiorowej.

Karol Maliszewski w tekście Granica Polski, granica ziemi kłodzkiej – w świetle wybranych utworów literackich podejmuje problem trudności ustalania powojennej granicy Polski na odcinku Sudetów. Analizuje zjawisko spornej granicy na przykładzie ziemi kłodzkiej, a następnie omawia literackie ewokacje tej granicy, obecne między innymi w utworach Henryka Worcella, Henryka Wańka, Rafała Różewicza i Ziemowita Szczerka.

Bohaterem kolejnego tekstu jest miasto. Piotr Łuszczykiewicz, Michał Szczyszek i Karol Walczak w opracowaniu Pogranicza kaliskie: izotropy językowe, kulturowe i literackie (w literaturze pięknej i popularnej) analizują różne aspekty pograniczności Kalisza. Na podstawie wybranych utworów oraz różnego typu tekstów i wypowiedzi rekonstruują literackie, kulturowe i językowe pogranicza, w obrębie których funkcjonuje Kalisz jako „obecny nieobecny” fenomen czasoprzestrzenny. Tekst stanowi próbę interdyscyplinarnego ujęcia miejskiego fenomenu, jakim jest Kalisz, rozpiętego na liniach – „strunach istnienia”, „izotropach”.

Tom zamyka opracowanie historyka Michała Jarneckiego O granicach fantomowych z szerszej – politycznej – perspektywy na nie tylko polskich przykładach. Tekst zawiera szczegółowy przegląd współczesnych granic fantomowych w Europie Środkowo-Wschodniej, korespondujący z ustaleniami wspomnianego wcześniej niemieckiego projektu badawczego, a zarazem wskazuje uniwersalny charakter tego zjawiska, obecnego także poza Europą, między innymi na Dalekim Wschodzie.

Niniejszy tom jest pokłosiem konferencji, która odbyła się 28 i 29 października 2024 roku na Wydziale Pedagogiczno-Artystycznym w Kaliszu Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Kaliska konferencja noworegionalistyczna przyniosła niezwykle ciekawe wystąpienia badaczy oraz ożywione dyskusje, stając się okazją do owocnej wymiany poglądów. Organizująca dyskusję kategoria granic fantomowych ujawniła swój znaczny potencjał analityczny, który z pewnością nie został jeszcze wyczerpany.

Redaktorzy

1 B. von Hirschhausen, H. Grandits, C. Kraft, D. Müller, T. Serrier, Phantom Borders in Eastern
Europe: A New Concept for Regional Research, „Slavic Review” 2019, t. 78, nr 2, s. 387.Spis treści

Granice fantomowe. Wstęp

ŚLADY

Elżbieta Rybicka

Życie po życiu. Widmowe powidoki i pre-widoki granic i pograniczy

Ilona Copik

„Górny Śląsk jest jak stromy uskok pomiędzy dwiema stromymi górami”. Granice i pogranicza w twórczości Kazimierza Kutza

Elżbieta Dutka

„Adres: ulica Graniczna, nie mogło być inaczej”. Mikrotopografia Katowic, czyli splot niewidzialnych granic – refleksja na kanwie wiersza Instytut Marka Pacukiewicza

Małgorzata Mikołajczak

Wędrujące granice. Poetyckie odpominanie w Wilkach Marzanny Bogumiły Kielar

Justyna Szczęsna

Wędrowne opowieści o granicach

Kornelia Ćwiklak

Narracje o granicy. Literackie świadectwa granicy niemiecko-rosyjskiej w południowej Wielkopolsce

DZIAŁANIA

Jan Galant

„Borders always smell like memory”. Żelazna kurtyna jako granica fantomowa

Zoltán Németh

Transkulturowe homonimy

Zuzanna Majerowicz

Działanie „ponad granicami”. Funkcjonowanie zespołów folklorystycznych we wschodniej Wielkopolsce

LINIE

Daniel Kalinowski

Gdzie są granice Kaszub? Oznakowanie materialne
i symboliczne

Arkadiusz Kalin

Fantazmatyczna Babimojszczyzna – kulturowa trwałość zachodniej granicy wersalskiej po drugiej wojnie światowej

Wojciech Browarny, Magdalena Mądra

Szum w Kraju Rychtalskim. Głosy znad rzeki i płynne granice
regionu

Karol Maliszewski

Granica Polski, granica ziemi kłodzkiej – w świetle wybranych utworów literackich

Piotr Łuszczykiewicz, Michał Szczyszek, Karol Walczak

Pogranicza kaliskie: izotropy językowe, kulturowe i literackie (w literaturze pięknej i popularnej)

Michał Jarnecki

O granicach fantomowych z szerszej – politycznej – perspektywy na nie tylko polskich przykładach

Noty biograficzne

Indeks osób