Odpowiedzialność członków zarządu spółek kapitałowych za ich zaległości podatkowe jako ciężar publiczny w świetle zasady proporcjonalności z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP - ebook

WYKAZ WAŻNIEJSZYCH SKRÓTÓW

Akty prawne

------------ -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
k.c. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, Dz.U. z 2019 r., poz. 1145, t.j.
k.h. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 r. – Kodeks handlowy, Dz.U. z 1934 r. Nr 57, poz. 502
k.s.h. Ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych, Dz.U. z 2019 r., poz. 505, t.j. ze zm.
o.p. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, Dz.U. z 2019 r., poz. 900, t.j. ze zm.
p.o.p. Ustawa z dnia 15 marca 1934 r. – Ordynacja podatkowa, Dz.U. z 1934 r. Nr 39, poz. 346
u.z.p. Ustawa z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych, Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486, ze zm.
u.p.r. Ustawa z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne, t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 243
u.p.u. Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe, t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 498
u.p.u.i.n. Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze, Dz.U. Nr 60, poz. 535
------------ -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Czasopisma

------------- ---------------------------------------------------
Dor. Restr. Doradca Restrukturyzacyjny
GSP Gdańskie Studia Prawnicze
GSP-PO Gdańskie Studia Prawnicze – Przegląd Orzecznictwa
KPP Kwartalnik Prawa Podatkowego
NZS Nowe Zeszyty Samorządowe
OSP Orzecznictwo Sądów Polskich
PiP Państwo i Prawo
POP Przegląd Orzecznictwa Podatkowego
PP Przegląd Podatkowy
PPP Przegląd Prawa Publicznego
PPH Przegląd Prawa Handlowego
PS Przegląd Sądowy
SP Studia Prawnoustrojowe
SPE Studia Prawno-Ekonomiczne
SPP Studia Prawa Prywatnego
ST Samorząd Terytorialny
TRP Toruński Rocznik Podatkowy
RPEiS Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Społeczny
ZNSA Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego
------------- ---------------------------------------------------

Inne

------- --------------------------------------------------
Dz.U. Dziennik Ustaw
TK Trybunał Konstytucyjny
NTA Najwyższy Trybunał Administracyjny
NSA Naczelny Sąd Administracyjny
WSA Wojewódzki Sąd Administracyjny
SN Sąd Najwyższy
SA Sąd Apelacyjny
OTK-A Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – seria A
OSNC Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna
OSA Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych
LEX System Informacji Prawnej Lex
------- --------------------------------------------------WSTĘP

Monografia poświęcona jest odpowiedzialności członków zarządu za zaległości podatkowe spółek kapitałowych. Wskazane w tytule określenie tej odpowiedzialności przez powiązanie jej z pojęciem ciężaru publicznego determinuje treść i zakres rozprawy oraz przyjęte wstępnie zasadnicze tezy badawcze, których udowodnieniu poświęcono pracę.

Celem monografii jest analiza charakteru prawnego odpowiedzialności członka i członków zarządu za zaległości podatkowe spółek kapitałowych jako źródła zobowiązań publicznoprawnych. Tym samym chodzi o zdefiniowanie relacji między zobowiązaniem podatkowym spółki a zobowiązaniami członków zarządu. Te ostatnie ze swej natury są odrębne, ale mają nie samoistny, lecz pochodny charakter. Dotychczas w piśmiennictwie – pomimo licznych opracowań dotyczących zarówno odpowiedzialności osób trzecich w ogólności, jak i odpowiedzialności jednej z ich kategorii w osobach członków zarządu spółek kapitałowych – nie dokonywano oceny konstytucyjnoprawnego charakteru odpowiedzialności osób trzecich, w szczególności z punktu widzenia proporcjonalności, o której mowa w art. 31 ust. 3 Konstytucji.

Określanie reguł, według których następuje realizacja uprawnienia związku publicznoprawnego do świadczenia mającego charakter publiczny, nie jest pozostawione w całości swobodzie decyzyjnej ustawodawcy. Na tle rozróżnienia posz-
czególnych kategorii podmiotów prawa podatkowego daje się bowiem zauważyć – konstytucyjnie zdeterminowane – zróżnicowanie statusu podatnika, płatnika, inkasenta, czy wreszcie osób trzecich i następców prawnych. Wzajemne relacje między nimi powinny odpowiadać założeniu wyjściowemu, iż osobista odpowiedzialność podatnika pełni rolę podstawową, zaś inne rodzaje odpowiedzialności majątkowej statuowanej przepisami prawa podatkowego są względem niej nie tylko wtórne (bez osoby podatnika stawałyby się bezprzedmiotowe), ale i opierają się na odmiennych przesłankach ich ustanawiania. Owym odmiennym przesłankom odpowiadają częściowo wspólne, a częściowo odmienne wzorce konstytucyjnych standardów stanowienia prawa.

Podstawowa teza badawcza przyjęta na potrzeby prowadzonych rozważań jest w związku z tym następująca: odpowiedzialność członków zarządu jest szczególną postacią ciężaru publicznego, o którym mowa w art. 84 Konstytucji. Jest to różny od obowiązku podatkowego ciężar, którego nakładanie, z uwagi na jego wtórny charakter względem zobowiązania podatkowego spoczywającego na spółce-podatniku, podlega ocenie przez pryzmat zasady proporcjonalności, o której mowa w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Przyjęcie tej tezy wpłynęło na układ i budowę monografii.

Z tak wytyczonego celu książki wynika konieczność zbadania kilku sfer. Pierwsza sfera to porównanie regulacji prawa handlowego dotyczącej odpowiedzialności członków zarządu za zobowiązania spółki z odpowiedzialnością publicznoprawną. Mieści się w niej ocena wyboru modelu relacji pomiędzy rozwiązaniami prywatnoprawnymi a publicznoprawnymi, w tym wypadku zawartymi w szeroko rozumianym systemie prawa podatkowego (w książce nazywam je rozwiązaniami finansowoprawnymi).

Zachodziła także konieczność ustalenia, o jakie modele relacji może w tym zakresie chodzić. Przyjąłem dla potrzeb dalszej analizy, że możliwe są w tym zakresie wyłącznie 3 modele wysuwane w orzecznictwie i piśmiennictwie. Model pierwszy zakłada przyjęcie za podstawę odpowiedzialności członków zarządu przepisów prawa prywatnego, nawet gdyby miała być ona dochodzona w trybie publicznoprawnym. Drugi wariant zakładałby, że przepisy ordynacji podatkowej są przepisami szczególnymi względem przepisów kodeksu spółek handlowych. W trzecim wariancie obydwa reżimy – prywatnoprawny i publicznoprawny – są od siebie niezależne i istnieją równolegle. To założenie wpłynęło także na układ pracy.

Druga sfera badań dotyczy charakteru odpowiedzialności członków zarządu jako odpowiedzialności regulowanej przez Konstytucję RP. Ze względu na to, że odpowiedzialność ta ma publicznoprawną naturę, a jej źródłem jest art. 84 Konstytucji RP, zachodzi konieczność przedstawienia konstytucyjnoprawnego charakteru zobowiązań powstających wobec członków zarządu jako podmiotów odpowiedzialnych za zaległości podatkowe spółek kapitałowych. Wymagało to scharakteryzowania tych zobowiązań z punktu widzenia pojęcia ciężarów i świadczeń publicznych i ich stosunku do danin publicznych, zwłaszcza podatków ciążących na podatnikach.

Trzecia sfera zagadnień to sfera badania stosunków zobowiązaniowych powstających wobec członków zarządu z punktu widzenia proporcjonalności w nakładaniu ciężarów i świadczeń publicznych na poszczególne rodzaje podmiotów w rozumieniu art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, tj. zarówno z punktu widzenia konieczności wprowadzania tych obciążeń, jak i ich adekwatności i proporcjonalności w ścisłym sensie.

Czwarta sfera dotyczy wpływu zasady proporcjonalności na postępowanie w sprawie orzekania o odpowiedzialności członków zarządu za zaległości podatkowe spółek kapitałowych. Ta sfera badań ustanawiania i egzekwowania odpowiedzialności członków zarządu ma bardzo istotne znaczenie nie tylko z punktu widzenia konstytucyjnych gwarancji proceduralnych, ale także materialnoprawnego kształtu tej odpowiedzialności. Jeśli przepisy ogólnego prawa podatkowego czynią odpowiedzialnymi członka i członków zarządu, to tak zarysowany zakres podmiotowy odpowiedzialności wpływa na takie pojęcia, jak interes prawny w sprawie, granice sprawy i obowiązki organu podatkowego w zakresie skonkretyzowania nałożonych ustawą ciężarów.

Przedstawionym sferom został podporządkowany układ książki, która składa się z wprowadzenia, czterech rozdziałów i zakończenia. W rozdziale pierwszym przedstawiono ewolucję podstaw i zasad odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółek kapitałowych w prawie polskim. W rozwiązaniach przyjmowanych w okresie II Rzeczpospolitej odpowiedzialność członków zarządu nie została odrębnie uregulowana w przepisach prawa publicznego. Wymagało to opisania prywatnoprawnych podstaw odpowiedzialności za zobowiązania spółek z ograniczoną odpowiedzialnością, uznawanych w doktrynie za właściwą i dopuszczalną podstawę odpowiedzialności za podatki. Począwszy od 1946 r. zaczęły już obowiązywać przepisy prawa podatkowego statuujące odrębnie odpowiedzialność osób trzecich za zaległości podatkowe. W istocie jednak zmarginalizowanie roli prawa spółek w ustroju realnego socjalizmu zahamowało zarówno rozwój orzeczniczy, jak i doktrynalny w tym obszarze odpowiedzialności z zakresu prawa podatkowego. Rozdział zawiera także opis ewolucji rozwiązań ordynacji podatkowej, która jest w rzeczywistości pierwszym aktem ujmującym kompleksowo problematykę wtórnej wobec spółki odpowiedzialności za jej zaległości podatkowe.

W rozdziale drugim dokonano analizy charakteru odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółek kapitałowych w świetle Konstytucji RP. Punktem wyjścia dla tych rozważań stała się kwestia wieloznaczności pojęcia odpowiedzialności. O ile wąskie jej rozumienie, zrelatywizowane do struktury stosunku zobowiązaniowego, jest użyteczne dla potrzeb egzekwowania należności (tak publicznoprawnych, jak i prywatnoprawnych), o tyle przedmiot rozprawy wymaga odwołania się do szerokiego pojmowania odpowiedzialności jako zespołu przesłanek ustawowych składających się łącznie na konstrukcję danego ciężaru publicznego. W takim rozumieniu odpowiedzialność członków zarządu rozumiana jest jako instytucja, której istota polega na określeniu przesłanek i zasad powstawania zobowiązania do pokrycia zaległości podatkowych innego podmiotu, czyli spółki-podatnika. Zróżnicowanie kategorii ciężarów i świadczeń publicznych w art. 84 Konstytucji, jak również objęcie treścią art. 217 Konstytucji podatków i danin musi skłaniać do wyznaczenia odrębnych kryteriów ustanawiania podatków i niedaninowych ciężarów publicznych. O ile w świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego podatki – jako podstawowy rodzaj daniny zasilającej budżet państwowy i budżety jednostek samorządu terytorialnego – mogą być ustanawiane w bardzo szerokich granicach swobody politycznej parlamentu, o tyle inne ciężary są już objęte wynikającymi z art. 31 ust. 3 Konstytucji przesłankami ograniczania wolności i praw konstytucyjnych. W przypadku członków zarządu mamy niewątpliwie do czynienia z wkroczeniem przez normy statuujące ich odpowiedzialność za zaległości podatkowe spółek kapitałowych w sferę ich prawa własności. W tej części książki scharakteryzowano także szczególne uwarunkowania tej odpowiedzialności na tle innych kategorii osób trzecich.

W rozdziale trzecim zaprezentowano przesłanki odpowiedzialności członków zarządu i dokonano jej oceny przez pryzmat zasady proporcjonalności z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Wymagało to w pierwszej kolejności odwołania się do utrwalonej linii orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego i doktryny w zakresie właściwych wzorców kontroli konstytucyjności ciężarów publicznych o charakterze niepodatkowym. Art. 31 ust. 3 Konstytucji jako ogólna klauzula limitacyjna pełni podstawową rolę przy wyznaczaniu konieczności ingerencji w prawa konstytucyjne w celu ochrony interesu publicznego, a także adekwatności ingerencji z punktu widzenia możliwości osiągnięcia tego celu. Rozważania w tym względzie przesądziły o układzie rozdziału, w którym ocenie poddano zarówno przesłanki pozytywne odpowiedzialności członków zarządu (członkostwo w zarządzie, istnienie zaległości po stronie spółki, a także stanu jej niewypłacalności uzasadniającego zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości), jak i negatywne (złożenie we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości, wszczęcie postępowania restrukturyzacyjnego lub zatwierdzenie układu w postępowaniu o zatwierdzenie układu, wskazanie mienia spółki pozwalającego na pokrycie zaległości spółki w znacznej części). Z uwagi na objęcie odpowiedzialnością członków zarządu zaległości spółek kapitałowych, odrębnym zagadnieniem poddanym analizie jest też status byłego członka zarządu w postępowaniu wymiarowym prowadzonym w stosunku do samej spółki. Odmawianie mu statusu strony w tych postępowaniach jawi się bowiem jako daleko idące ograniczenie bezpieczeństwa prawnego osoby mającej ponieść ciężar podatku wynikającego z cudzego zobowiązania podatkowego.

W rozdziale czwartym poruszono proceduralne aspekty wdrażania odpowiedzialności członków zarządu. Dla oceny proporcjonalności każdego ciężaru publicznego konieczne jest sformułowanie minimalnych standardów proceduralnych, bez zachowania których nie sposób mówić zarówno o ustawowej reglamentacji ciężarów publicznych, jak i ich rzeczywistym zakresie. Tok postępowania prowadzonego wobec członków zarządu musi być badany z punktu widzenia jego adekwatności jako przesądzającej o skuteczności wprowadzonych ograniczeń prawa własności. Skłania to do podjęcia analizy postępowania już na etapie badania adekwatności wyznaczenia właściwości organów podatkowych, momentu wszczęcia postępowania, obowiązków dowodowych po stronie organu podatkowego i charakteru prawnego decyzji orzekającej o odpowiedzialności oraz granic czasowych na jej wydanie. Prowadzona w tej części pracy analiza aktualnego stanu orzecznictwa sądowoadministracyjnego nakazywała poddać badaniu znaczenie ustanowienia odpowiedzialności członka i członków zarządu dla podmiotowych granic pojęcia „sprawa w przedmiocie odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki kapitałowej”. W związku z tym należało zbadać, czy ze względu na solidarną odpowiedzialność członków zarządu mamy do czynienia ze „sprawą” w przedmiocie odpowiedzialności członków zarządu dotyczącą łącznie wszystkich członków zarządu, czy ze „sprawami” dotyczącymi wielu członków zarządu, czy wreszcie ze sprawami wprawdzie odrębnymi, lecz dotyczącymi wszystkich członków zarządu.

W pracy zastosowano następujące metody badawcze: historyczno-prawną (w zakresie oceny ewolucji i podstaw prawnych odpowiedzialności osób trzecich, w tym członków zarządu, za zaległości podatkowe podatników), dogmatyczną (w zakresie analizy materiału normatywnego odnoszącego się do sytuacji prawnej członków zarządu jako podmiotów odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółek kapitałowych), uzupełnioną o wykładnię i definiowanie pojęć autonomicznie używanych w Konstytucji, i teoretycznoprawną (w zakresie oceny modelu odpowiedzialności z perspektywy adekwatności tego modelu). Zastosowanie powyższych metod służyło zestawieniu cech odpowiedzialności podatnika z cechami odpowiedzialności osób trzecich i porównanie ich z wzorcowymi w rozumieniu konstytucyjnym modelami odpowiedzialności stanowi wyznacznik progowych cech odpowiedzialności osób trzecich. Pod pojęciem definiowania progowego kryje się taki opis zbioru norm prawnych połączonych celem i przedmiotem regulacji, który pozwala wyodrębniać w danej gałęzi prawa instytucje i ustalać ich wzajemne zależności – zwłaszcza przy badaniu, na ile funkcje wyróżnionych norm są równorzędne, a na ile niektóre z nich tylko uzupełniające.

W pracy nie posługiwano się zasadniczo metodą prawnoporównawczą wobec oryginalności polskich rozwiązań zawartych w art. 84 Konstytucji. Jedynie w zakresie kształtowania się modeli odpowiedzialności członków zarządu sięgnięto do rozwiązań prawa niemieckiego ze względu na to, że to na gruncie prawa niemieckiego opracowano model spółki z o.o., a także ze względu na to, że rozwiązania tego prawa są przykładowe dla jednego z modeli statuowania tej odpowiedzialności.

Praca uwzględnia stan prawny na dzień 23 września 2020 r.

***

Pragnę wyrazić podziękowania dla prof. dr hab. Teresy Dębowskiej-Romanowskiej za wieloletnią opiekę naukową oraz niezliczone godziny rozmów i wymiany poglądów. Prof. UŚ dr hab. Katarzynie Święch-Kujawskiej, prof. UZ dr. hab. Andrzejowi Gorgolowi oraz prof. KUL dr hab. Beacie Kuci-Guściorze dziękuję za szereg cennych uwag, które wpłynęły na ostateczny kształt książki.

Monografia ta nie powstałaby, gdyby nie dr Teresa Augustyniak-Górna. Jej życzliwość i wsparcie pozostaną w mojej pamięci. To właśnie Pani Doktor dedykuję tę książkę.ROZDZIAŁ 1 EWOLUCJA PODSTAW I ZASAD ODPOWIEDZIALNOŚCI ZA ZALEGŁOŚCI PODATKOWE SPÓŁEK KAPITAŁOWYCH W PRAWIE POLSKIM

1. Kształtowanie się przepisów prawa handlowych spółek kapitałowych

Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 r. zapoczątkowało okres dynamicznego rozwoju prawodawstwa we wszystkich dziedzinach życia społeczno-gospodarczego odradzającej się państwowości. Pomimo niesprzyjających warunków ekonomicznych i trudnej sytuacji politycznej już w pierwszym okresie istnienia II Rzeczypospolitej przystąpiono do opracowania regulacji prawa handlowego umożliwiających powoływanie do życia podmiotów gospodarczych opartych na strukturze kapitałowej odrębnej z prawnego punktu widzenia od majątku i podmiotowości tworzących je osób fizycznych. Dekret Naczelnika Państwa z dnia 24 grudnia 1918 r. o zatwierdzaniu i zmianie statutów spółek akcyjnych odnosił się jeszcze do spółek akcyjnych powołanych na podstawie ustawodawstw państw zaborczych i wprowadzał jedynie administracyjny tryb zatwierdzania ich statutów, podobnie jak uchwalona pod tożsamym tytułem ustawa z dnia 29 kwietnia 1919 r. Dopiero wraz z wydaniem rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 22 marca 1928 r. – Prawo o spółkach akcyjnych doszło w prawie polskim do unifikacji zasad powoływania i organizacji spółek akcyjnych. W przypadku spółek z ograniczoną odpowiedzialnością proces ten przebiegał znacznie szybciej, bowiem już w dekrecie Naczelnika Państwa z dnia 8 lutego 1919 r. o spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością określono zasady i tryb tworzenia spółek, ich strukturę majątkową i organy. Istotne kwestie z punktu widzenia działalności spółek dopełniały przepisy dekretu Naczelnika Państwa z dnia 7 lutego 1919 r. o rejestrze handlowym – na czele z wyrażoną w art. 11 zasadą, zgodnie z którą spółka z ograniczoną odpowiedzialnością i spółka akcyjna powstają z chwilą zarejestrowania.

W ukształtowanym w tym okresie modelu spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością definiowano jako spółkę zawartą przez dwie lub więcej osób celem prowadzenia handlu pod firmą spółkową z ograniczeniem odpowiedzialności wspólników do udziałów i z ograniczeniem prawnym zbywalności i zastawu udziałów (art. 2 prawa o spółkach z o.o.). Cechą wyróżniającą spółki było zatem wyznaczenie granic odpowiedzialności wspólników za jej zobowiązania maksymalnie do wartości rzeczywiście wniesionych wkładów. Realizował się w ten sposób podstawowy cel spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, polegający na zapewnieniu jej kapitału przez wspólników i wyłączeniu ich prawnej odpowiedzialności za zobowiązania spółki w związku z powierzeniem prowadzenia jej spraw zarządowi (zasada rozdziału kapitału od zarządzania). Wzorowano się w tym względzie na ustawodawstwie niemieckim, wypracowanym w toku szerokiej debaty doktrynalnej. Prawo o spółkach z o.o. w rygorystyczny sposób ujmowało potrzebę zapewnienia spółce minimalnego kapitału, określonego wówczas na kwotę 25 000 marek polskich – po pierwsze poprzez uzależnienie wpisu spółki do rejestru od zaświadczenia o pokryciu co najmniej połowy wpłat na każdy udział, po drugie poprzez wyłączenie dopuszczalności potrącenia jako formy pokrycia wkładów, a po trzecie poprzez obowiązek określenia terminów dokonywania wpłat na kapitał zakładowy i ustalenie trybu egzekucji nieopłaconych udziałów – łącznie ze sprzedażą udziału zalegającego wspólnika w drodze przetargu bądź z wolnej ręki – co skutkowało wyłączeniem go z grona wspólników. Ochronie kapitału zakładowego służyły normy nakazujące jego uzupełnienie w razie strat uszczuplających kapitał ustalony w umowie spółki do połowy. Istotne ograniczenia wiązały się z limitami zaangażowania kapitałowego poszczególnych osób uczestniczących w spółce – jeden wspólnik uprawniony był do posiadania udziałów składających się na nie więcej niż 75% kapitału zakładowego. W ten sposób wykluczono możliwość powoływania spółek jednoosobowych.

Sprawy spółki prowadził wybierany przez zgromadzenie wspólników zarząd. Pierwszy jego skład wskazany w umowie spółki mógł być w każdym czasie odwołany. Późniejsze powołania mogły następować terminowo, jak również bezterminowo, a prawo objęcia funkcji przysługiwało także samym wspólnikom. Występowanie wspólnika jednocześnie w charakterze zarządcy pozostawało bez wpływu na jego pozycję w poszczególnych rolach pełnionych w spółce. Jedynym skutkiem ich łączenia było wygaśnięcie mandatu w zarządzie osoby, która obejmowała funkcję będąc wspólnikiem, a następnie utraciła ten status w razie wystąpienia ze spółki (art. 9 prawa o spółkach z o.o.). Model reprezentacji przyjęty w prawie o spółkach z o.o. nie zmienił się w prawie polskim do dnia dzisiejszego – obejmowała ona sprawy sądowe i pozasądowe w ramach reprezentacji łącznej albo rozdzielnej.

W prawie o spółkach z o.o. nie uregulowano kwestii odpowiedzialności za zobowiązania związane z czynnościami podejmowanymi przed rejestracją spółki. Odpowiednie postanowienia zawarto w prawie o rejestrze handlowym, którego art. 11 stanowił, że osoby działające we własnym imieniu przed zarejestrowaniem ponoszą osobistą i solidarną odpowiedzialność z tego tytułu. Zasadniczo zakres ten obejmował więc wspólników albo ustanowionego przez nich pełnomocnika.

Pełną odpowiedzialność za własne zobowiązania spółka ponosiła od dnia rejestracji i nabycia osobowości prawnej. Miała ona charakter nieograniczony, ale nie wyłączny. W przypadku wspólników i pełnomocnika mogła obejmować jedynie skutki nieprawidłowego zgłoszenia spółki do rejestru. W istotnych punktach została więc utrzymana zasada oddzielenia majątków spółki i jej uczestników z perspektywy odpowiedzialności za zobowiązania każdego z podmiotów. Odmiennie przedstawiała się sytuacja osób zasiadających w zarządzie. W myśl art. 10 prawa o spółkach z o.o. zarządcy wobec spółki i osób trzecich odpowiedzialni byli solidarnie z całego swego majątku za straty wynikłe z powodu nieprawidłowego prowadzenia ksiąg, niewypełniania przepisów ustawy i warunków umowy, wreszcie z powodu nierzetelności składanych sędziemu rejestrowemu oświadczeń. Zakres odpowiedzialności był w tym wypadku szeroki, jeśli wziąć pod uwagę to, że na zarządzie spoczywał obowiązek zaświadczenia o pokryciu kapitału zakładowego spółki (art. 4 prawa o spółkach z o.o.), egzekwowania wpłat na udziały (art. 7 prawa o spółkach z o.o.), sporządzania bilansu i sprawozdania z uwzględnieniem rzeczywistej wartości majątku spółki (art. 11 prawa o spółkach z o.o.), dokonywania zgłoszeń do rejestru (art. 1 i 3 prawa o rejestrze handlowym). W tym ostatnim przypadku odrębną podstawę odpowiedzialności zarządców stanowił także art. 13 prawa o rejestrze handlowym, zgodnie z którym osoby obowiązane do zgłoszenia w sprawach rejestru są odpowiedzialne za szkody wynikłe z niewykonania lub zwłoki w wykonaniu tej czynności.

Ustrój spółki akcyjnej przyjęty w prawie o spółkach akcyjnych odpowiadał w pełni jej „najbardziej kapitałowemu” charakterowi spośród wszystkich spółek handlowych. Leżąca u podstaw konstrukcyjnych spółki zasada trwałości kapitału zakładowego i rozproszenia składu osobowego znajdowała swój wyraz już w art. 1 prawa o spółkach akcyjnych, który stanowił, że: 1) kapitał akcyjny spółki zostaje oznaczony w statucie i dzieli się na akcje o równej wartości nominalnej; 2) akcjonariusze są obowiązani jedynie do świadczeń oznaczonych statutem; spółka akcyjna jest osobą prawną; 3) akcjonariusze nie odpowiadają osobiście za zobowiązania spółki. Podobnie jak w przypadku spółek z ograniczoną odpowiedzialnością, wyłączone było powołanie jednoosobowej spółki akcyjnej. Minimalny kapitał akcyjny, ustalony na kwotę co najmniej 250 000 złotych, mógł być pokrywany w gotówce albo wkładami niepieniężnymi z zastrzeżeniem, iż akcje, które wydaje się za wkłady niepieniężne, powinny być pokryte w całości przed zarejestrowaniem spółki, zaś opłacone gotówką przynajmniej w jednej czwartej ich wartości nominalnej. Dla zagwarantowania realnego pokrycia kapitału akcyjnego wprowadzono szereg obostrzeń dotyczących aportów, a zwłaszcza obowiązek sporządzenia przez założycieli spółki sprawozdania i poddania go badaniu przez biegłego rewidenta (art. 6 i 7 prawa o spółkach akcyjnych). Jeżeli kapitał akcyjny miał być zebrany przy pomocy ogłoszeń publicznych (subskrypcji), to statut spółki powinien być uprzednio ogłoszony w Monitorze Polskim ze wskazaniem, kiedy został sporządzony i przed jakim notariuszem (art. 10 prawa o spółkach akcyjnych). Możliwie szerokiemu rozproszeniu akcjonariatu służyły rozwiązania dotyczące praw udziałowych – akcje mogły być imienne lub na okaziciela, zamiana akcji imiennych na akcje na okaziciela lub odwrotnie mogła być dokonana na żądanie akcjonariusza, wreszcie akcje mogły być wydawane w odcinkach zbiorowych. Obrót akcjami na okaziciela odbywał się poprzez przeniesienie posiadania, a akcji imiennych – przez oświadczenie na akcji albo w osobnym dokumencie i przeniesienie posiadania (art. 34 prawa o spółkach akcyjnych).

Sprawy spółki prowadził zarząd składający się z jednego lub wielu członków, wybranych przez walne zgromadzenie spośród akcjonariuszy lub spoza ich grona. Zróżnicowaniu uległy – w stosunku do prawa o spółkach z o.o. – pojęcia mandatu i kadencji. Pierwszy zarząd mógł być powołany na okres maksymalnie dwóch, a kolejne trzech lat. Mandaty członków zarządu wygasały z dniem odbycia walnego zgromadzenia zatwierdzającego sprawozdanie, bilans oraz rachunek zysków i strat za ostatni rok ich urzędowania (art. 79 prawa o spółkach akcyjnych). Pojawiało się tu więc po raz pierwszy w prawie polskim zagadnienie wygaśnięcia mandatu po upływie kadencji.

Dla określenia uprawnień zarządu przyjęto formułę „zastępstwa” spółki „w sądzie i poza sądem”. Oznaczało to pełną i nieograniczoną reprezentację we wszystkich sprawach z ograniczeniem do przypadków, w których działanie spółki wymaga uprzedniej uchwały walnego zgromadzenia. Wszelkie ograniczenia zarządu w prawie reprezentacji spółki były w stosunku do osób trzecich nieważne.

W prawie o spółkach akcyjnych uregulowano problematykę odpowiedzialności za zobowiązania sprzed rejestracji spółki. Zgodnie z art. 24 osoby działające w imieniu spółki przed jej zarejestrowaniem odpowiadały osobiście i solidarnie. W tym wypadku oprócz założycieli w grę mógł już wchodzić zarząd, bowiem formowanie się spółki obejmowało także etap jej zawiązania, tj. przyjęcia statutu i objęcia akcji (por art. 23 prawa o spółkach akcyjnych).

Z chwilą rejestracji spółka nabywała osobowość prawną i od tej pory stawała się podmiotem wyłącznie odpowiedzialnym za swoje zobowiązania. Akcjonariusze nie tylko nie mogli ponosić ujemnych konsekwencji działania spółki (poza ryzykiem ekonomicznym), ale i obowiązek świadczenia z ich strony na rzecz samej spółki mógł wynikać tylko ze statutu. Członkowie zarządu spółki akcyjnej ponosili odpowiedzialność za należyte prowadzenie ksiąg i rachunkowości spółki. W pierwszych aktach prawa handlowego nie zdecydowano się na ustanowienie szerszej podstawy odpowiedzialności za wszelkie zobowiązania tak spółek z o.o., jak i spółek akcyjnych, ani na ustanowienie szczególnego z punktu widzenia reguł dowodowych systemu domniemań wzmacniających pozycję wierzycieli obu typów podmiotów.

Okres formowania się ustawodawstwa z zakresu prawa spółek handlowych w II Rzeczypospolitej został zwieńczony wydaniem rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 czerwca 1934 r. – Kodeks handlowy. Akt ten dokonywał kodyfikacji norm prawa gospodarczego i ustanawiał reżim prawa spółek w zdecydowanie szerszym zakresie niż poprzedzające go dekrety. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością i spółka akcyjna zostały zaliczone do kategorii kupców rejestrowych, co wiązało się z utrwaloną już zasadą, że ich powstanie uzależnione jest od dokonania wpisu w odpowiednim rejestrze. W k.h. zawarto jednocześnie pełną regulację rejestru i skutków tak dokonania wpisów, jak i ich wykreślenia albo zaniechania. Znaczenie kodyfikacji było tym większe, że formalnie obowiązywała ona aż do wejścia w życie obecnie obowiązującej ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych.

Zgodnie z art. 258 k.h. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością mogły być zawiązywane w celach gospodarczych, o ile ustawy nie zawierały ograniczeń. Kapitał zakładowy dzielił się na udziały o równej lub nierównej wysokości. Umowa spółki winna była określać, czy wspólnik może mieć jeden tylko, czy większą liczbę udziałów. Jeżeli wspólnik był uprawniony do posiadania większej liczby udziałów, to wszystkie udziały w kapitale zakładowym były równe i niepodzielne. W art. 159 k.h. w sposób wyraźny zastrzeżono, że wspólnicy nie odpowiadają osobiście za zobowiązania spółki. Udział w spółce był dla nich zatem związany wyłącznie z ekonomicznym ryzykiem utraty wkładu w razie strat ponoszonych przez spółkę. K.h. nie wprowadził zmian w zakresie reprezentacji spółki, przejął jednak pojęcia kadencji i mandatu na potrzeby wyznaczenia czasowych granic umocowania członków zarządu do działania w jej imieniu. Mandaty członków zarządu wygasały z dniem odbycia zgromadzenia wspólników, zatwierdzającego sprawozdanie, bilans oraz rachunek zysków i strat za ostatni rok ich urzędowania. Prawo członka zarządu do reprezentowania spółki rozciągało się na wszystkie czynności sądowe i pozasądowe związane z prowadzeniem jakiegokolwiek przedsiębiorstwa handlowego, nie wyłączając zbywania i obciążania nieruchomości, ustanawiania i odwoływania prokury. W braku odmiennych postanowień umowy do składania oświadczeń i podpisywania w imieniu spółki wymagane było współdziałanie dwóch członków zarządu albo też jednego członka zarządu łącznie z prokurentem.

O ile k.h. w odniesieniu do okresu sprzed rejestracji utrzymał zasadę, w myśl której osoby, które działały w imieniu spółki w tym czasie, odpowiadają osobiście i solidarnie (art. 171 § 2), o tyle w odniesieniu do okresu po zarejestrowaniu kształtował odmiennie pozycję członków zarządu. Zgodnie z art. 298 § 1 k.h. jeżeli egzekucja przeciwko spółce okazała się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadali osobiście i solidarnie za jej zobowiązania. Jednocześnie członek zarządu mógł się uwolnić od powyższej odpowiedzialności, jeżeli wykazał, że: 1) we właściwym czasie zgłoszono upadłość lub wszczęto postępowanie zapobiegające upadłości (postępowanie układowe); 2) niezgłoszenie upadłości oraz niewszczęcie postępowania zapobiegającego upadłości nastąpiło nie z jego winy; 3) pomimo niezgłoszenia upadłości oraz niewszczęcia postępowania zapobiegającego upadłości wierzyciel nie poniósł szkody. Art. 298 k.h. stanowił jednoznaczną podstawę odpowiedzialności członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, wyznaczając jej przesłanki: pozytywną (brak starannego działania, tj. złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w odpowiednim terminie) i negatywną (brak szkody po stronie wierzyciela spółki). W orzecznictwie przedwojennym przyjmowano, że mamy w tym wypadku do czynienia z odpowiedzialnością typu odszkodowawczego. Kontrowersje wokół charakteru odpowiedzialności członków zarządu trwały przez cały okres obowiązywania k.h., którego przepisy formalnie utraciły moc obowiązującą z dniem 31 grudnia 2000 r. W uchwale z dnia 19 stycznia 1993 r. Sąd Najwyższy wskazał, że „ze sformułowania art. 298 k.h. wynika, że członkowie zarządu odpowiadają nie za swoje zobowiązania, lecz za zobowiązania spółki. Jest to więc ustanowione ex lege zabezpieczenie za cudzy dług. Odpowiedzialność członków zarządu jest z punktu widzenia wierzyciela odpowiedzialnością subsydiarną, istniejącą obok odpowiedzialności spółki. Odpowiedzialność członków zarządu nie mogłaby istnieć bez tego wyraźnego przepisu ustawy. Jak trafnie podkreśla się w literaturze, ratio legis takiego unormowania kodeksu handlowego jest wprowadzenie dodatkowego zabezpieczenia wierzycieli, gdy członkowie zarządu zbywają majątek spółki bez przeprowadzenia jej likwidacji (bez zgłoszenia upadłości spółki), co prowadzi do bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce. (…) Członkowie zarządu odpowiadają tu za szkodę będącą wynikiem obniżenia potencjału majątkowego spółki. Dla tak rozumianej odpowiedzialności odszkodowawczej członków zarządu spółki z o.o. ustawa wprowadza domniemanie „szkody”, winy oraz swoisty związek przyczynowy między zachowaniem zarządu a ową „szkodą”, inne niż dla nienależytego wykonania zobowiązania głównego. Z tych względów owa pomocnicza (subsydiarna) odpowiedzialność członków zarządu na podstawie art. 298 k.h. jest zawsze odpowiedzialnością prywatnoprawną (odszkodowawczą)”. W uchwale z dnia 4 lipca 1997 r. Sąd Najwyższy opowiedział się po stronie „jednolitego w judykaturze zapatrywania, gdyż – niezależnie od sporu, jaki zawisł w doktrynie – przekonywający jest pogląd, że podstawą odpowiedzialności członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, wynikającej z art. 298 k.h., jest szkoda, którą należy tutaj pojmować nie jako uszczerbek w majątku wierzyciela, lecz jako obniżenie potencjału majątkowego spółki. Przy tak rozumianej szkodzie swoistego znaczenia nabiera również pojęcie winy oraz związku przyczynowego między szkodą a zachowaniem członków zarządu; przesłanki te są przedmiotem domniemania ustawowego, wzruszalnego w trybie określonym w § 2 art. 298 k.h. Z tych względów odpowiedzialności członków zarządu – posiłkowej w stosunku do odpowiedzialności samej spółki i opartej na odrębnej podstawie – należy przypisać cechy odpowiedzialności odszkodowawczej, którą w przytoczonych uchwałach Sąd Najwyższy, zważywszy na szczególne pojmowanie jej przesłanek, nazwał trafnie odpowiedzialnością odszkodowawczą sui generis. Przyjętej oceny nie może oczywiście zmienić fakt, że omawiana odpowiedzialność spełnia także swego rodzaju funkcję zabezpieczeniową za długi spółki na wypadek bezskuteczności prowadzonej przeciwko niej egzekucji”.PRZYPISY

Rozdział 1

Na temat zakresu prac i ich organizacji – por. L. Górnicki, Prace Komisji Kodyfikacyjnej RP nad kodeksem handlowym z 1934 r. – organizacja i koncepcja kodyfikacyjna, PPH 2015, nr 8, s. 50 i nast.

Dz.Pr. z 1919 r. Nr 1, poz. 78.

Por. A. Kidyba, Kultura legislacyjna w kodeksach handlowych, PPH 2015, nr 7, s. 4.

Dz.Pr. z 1919 r. Nr 39, poz. 282.

Dz.Pr. z 1928 r. Nr 39, poz. 383, dalej: prawo o spółkach akcyjnych. Wydane wcześniej akty – tj. rozporządzenie Ministrów Przemysłu i Handlu oraz Skarbu z dnia 31 maja 1922 r. w przedmiocie spółek akcyjnych mających znaczenie państwowe lub użyteczności publicznej (Dz.Pr. z 1922 r. Nr 51, poz. 459) oraz rozporządzenie Prezydenta RP z 20.10.1926 r. o uzupełnieniu przepisów normujących ustrój władz spółek akcyjnych (Dz.Pr. z 1926 r. Nr 103, poz. 598) – nie dotyczyły regulacji powoływania i ustroju spó-
łek akcyjnych, a jedynie wprowadzały szczególne wymagania dotyczące działalności niektórych spółek oraz ograniczały możliwość powoływania do ich organów osób zajmujących stanowiska publiczne.

Dz.Pr. z 1919 r. Nr 15, poz. 201, dalej: prawo o spółkach z o.o.

Dz.Pr. z 1919 r. Nr 14, poz. 164, dalej: prawo o rejestrze handlowym.

Ograniczenie to należy pojmować w sensie ekonomicznym, bowiem z chwilą wniesienia wkładów tworzą one majątek spółki jako osoby prawnej odrębny od majątków wspólników.

Por. I. Weiss, Prawo spółek, W. Pyzioł, A. Szumański, I. Weiss, Warszawa 2014, s. 250.

Prace nad niemiecką ustawą z dnia 20 kwietnia 1892 r. o spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością (Das Gesetz über die Gesellschaften mit beschränkter Haftung) omawia K. Kruczalak, Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, Gdańsk 1997, s. 12 i nast.

Prawo o spółkach z o.o., przyjmując, że organami spółki są zarząd i zgromadzenie wspólników, dopuszczało w art. 20 ustanowienie dodatkowego organu w postaci rady nadzorczej z tym zastrzeżeniem, że na radę nie można przenieść uprawnienia do wyłaniania członków zarządu.

Dekret nie posługiwał się pojęciem członka zarządu, określając osoby powołane w skład organu jako zarządców – por. art. 9 i 10.

Zgodnie z art. 9 prawa o spółkach z o.o. w stosunku do osób trzecich zarządcy uprawnieni byli zastępować spółkę nieograniczenie, w szczególności rozporządzać jej majątkiem i prowadzić w jej imieniu sprawy sądowe, każdy z osobna lub łącznie, stosownie do wpisu w rejestrze.

Art. 7 prawa o rejestrze handlowym dopuszczał działanie osób zainteresowanych przez pełnomocnika. Jego odpowiedzialność obejmowała, podobnie jak w przypadku wspólników, nie tylko zobowiązania związane z samą rejestracją, ale także – z uwagi na lapidarne, ale szerokie granice art. 11 prawa o rejestrze handlowym – wszystkie czynności przygotowawcze.

W tym zakresie zainteresowani mogli ponieść odpowiedzialność zarówno cywilną, jak i karną. Zgodnie z art. 13 prawa o rejestrze handlowym osoby obowiązane do zgłoszenia w sprawach rejestru były odpowiedzialne za szkody wynikłe z niewykonania lub zwłoki w wykonaniu tej czynności, natomiast art. 68 stanowił, że ten, kto uzyskał świadomie fałszywy wpis do rejestru handlowego, ulegnie karze więzienia do roku jednego, o ile czyn jego nie podpada pod surowszy przepis kodeksu karnego.

Szeroko na ten temat S. Sołtysiński, Istota spółki akcyjnej, S. Sołtysiński (red.), System Prawa Prywatnego, t. 17A, Warszawa 2015, s. 1–30.

A. Szumański, Prawo spółek, W. Pyzioł, A. Szumański, I. Weiss, Warszawa 2014, s. 634.

Grono założycieli spółki nie mogło liczyć mniej niż 3 osoby. Wyjątki od tej zasady dotyczyły jedynie spółek akcyjnych tworzonych przez Państwo lub związki samorządu terytorialnego (por. art. 2 prawa o spółkach akcyjnych).

Art. 28 prawa o spółkach akcyjnych przewidywał ponadto, że akcje są niepodzielne.

W przeciwieństwie do prawa o spółkach z o.o., w art. 78 prawa o spółkach akcyjnych dopuszczono możliwość powoływania zarządu w inny sposób.

Kwestia ta ma doniosłe znaczenie we wszystkich przypadkach odpowiedzialności piastunów organu z perspektywy jej granic czasowych. Jest bowiem jasne, że czasowo to nie kadencja samoistnie, ale mandat określa, choć nie wyłącznie, możliwość przypisania osobom zasiadającym w organie wszelkiej odpowiedzialności. Regulacja mandatu w relacji do kadencji członka zarządu była na tle obecnie obowiązującego stanu prawnego przedmiotem szeregu wypowiedzi – zarówno w orzecznictwie (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 20 marca 2013 r., VI ACa 1228/12, LEX nr 1322810; wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 31 lipca 2013 r., III AUa 2181/12, LEX nr 1403672; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 lipca 2010 r., III CZP 23/10, LEX nr 585107), jak i w doktrynie (M. Chomiuk, Wygaśnięcie mandatów organów spółek kapitałowych po upływie kadencji – spojrzenie praktyczne. Uwagi de lege lata i de lege ferenda, Monitor Prawniczy 2010, nr 22, s. 1259 i nast.; A. Opalski, Kontrowersje wokół kadencji i mandatu w spółkach kapitałowych, Monitor Prawniczy 2011, nr 17, s. 909 i nast.; tenże, Jeszcze o kadencji i mandacie w spółkach kapitałowych, PPH 2014, nr 12, s. 11–12; A. Nowacki, Wygaśnięcie mandatu wskutek upływu okresu powołania, PPH 2013, nr 2, s. 16 i nast.).

Zgodnie z art. 52 pkt 2, 3 i 4 prawa o spółkach akcyjnych uchwały walnego zgromadzenia wymagały uprzednio zbycie lub wydzierżawienie przedsiębior­stwa na okres dłuższy niż jeden rok, zbycie nieruchomości fabrycznych spółki oraz emisja obligacji.

Mogło to dotyczyć akcji imiennych, do których możliwe było przypisanie obowiązku powtarzających się świadczeń niepieniężnych.

Dz.U. z 1934 r. Nr 57, poz. 502, dalej: k.h.

Dz.U. z 2000 r. Nr 94, poz. 1037, dalej: k.s.h. Utrata mocy obowiązującej przepisów k.h. następowała etapami. Zgodnie z art. VI § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. Nr 16, poz. 94) uchyla się kodeks handlowy – rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 r. (Dz.U. Nr 57, poz. 502) oraz przepisy wprowadzające kodeks handlowy – rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 r. (Dz.U. Nr 57, poz. 503), z wyjątkiem przepisów obu rozporządzeń dotyczących spółek jawnych, spółek z ograniczoną odpowiedzialnością i spółek akcyjnych, przy czym w stosunku do tych spółek pozostają również w mocy przepisy powołanych rozporządzeń o firmie, prokurze i rejestrze handlowym. Formalnie rzecz biorąc, k.h., w części dotyczącej regulacji spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i spółki akcyjnej, obowiązywał do dnia 1 stycznia 2001 r. Dopiero bowiem na podstawie art. 631 k.s.h. doszło do utraty mocy obowiązującej przez k.h. i przepisy go wprowadzające.

Zasady odpowiedzialności stanowią jeden z głównych wyznaczników charakteru prawnego spółki z o.o. Jak wskazywano w piśmiennictwie w ślad za rozwiązaniami niemieckimi i austriackimi, w spółce tej zasadniczo za zobowiązania „odpowiada wierzycielom tylko jej majątek” (J. Tomkiewicz, J. Bloch, Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Kodeks handlowy. Art. 158–306 i 491–497. Komentarz wraz z uzasadnieniem Komisji Kodyfikacyjnej i orzecznictwem, Warszawa 1934, s. 8). Na wspólnikach mogły jednak ciążyć obowiązki powtarzalnych świadczeń niepieniężnych na rzecz spółki, co stanowi element osobowy w spółce kapitałowej – por. art. 177 § 1 k.h.

W piśmiennictwie słusznie akcentowano, że art. 298 k.h. stanowi istotne novum normatywne w regulacji odpowiedzialności – por. J. Tomkiewicz, J. Bloch, op. cit., s. 252.

Jak wskazuje A. Kappes, w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 3 listopada 1938 r. (I C 1683/1937, PPH 1939, poz. 1839) kwalifikacja taka została przyjęta bez szerszego uzasadnienia, a jedyne odniesienie się przez Sąd do problemu charakteru odpowiedzialności polegało na określeniu jej mianem odszkodowawczej – A. Kappes, Odpowiedzialność członków zarządu za zobowiązania spółki z o.o., Warszawa 2009, s. 163.

III CZP 162/92, OSNC 1993/6/103.

Stanowisko o odszkodowawczym charakterze odpowiedzialności Sąd Najwyższy podtrzymywał także w innych orzeczeniach z tożsamą argumentacją wskazującą na szczególny, swoisty charakter szkody – por. uchwała SN z dnia 9 sierpnia 1993 r., III CZP 116/93, LEX nr 3967; wyrok SN z dnia 19 stycznia 2000 r., II CKN 682/98, LEX nr 51055.

III CZP 24/97, OSNC 1997/11/165.