MENU
Nasze ceny
Przeczytaj fragment on-line
-
nowość
-
promocja
Paardeberg 1900 - ebook
Paardeberg 1900 - ebook
Wojna anglo-burska z lat 1899–1902, nazywana również drugą wojną burską, zdecydowała o losach najbogatszego regionu kontynentu afrykańskiego – Afryki Południowej. Jej stronami były: Wielka Brytania i jej dominia – Australia, Kanada i Nowa Zelandia, oraz republiki założone przez Burów, czyli osadników głównie pochodzenia holenderskiego – Republika Południowej Afryki zwana potocznie Transwalem i Wolne Państwo Oranii. Odkrycie w Transwalu i Oranii złóż złota i diamentów sprawiło, że pożądliwie patrzyły na nie władze brytyjskie, chcąc je dołączyć do swoich posiadłości południowoafrykańskich: Kolonii Przylądkowej, Natalu i Beczuany. Wojnę rozpoczęli Burowie, aby zająć punkty strategiczne w koloniach brytyjskich. Początkowo odnosili sukcesy, m.in. pod Colenso i Spion Kop. Oblegli miasto Kimberley w Kolonii Przylądkowej. Brytyjczycy wysłali mu na odsiecz siły dowodzone przez gen. Horatio Kitchenera, sławnego pogromcę sudańskich mahdystów. Oddziały Burów pod dowództwem gen. Pieta Cronje zostały osaczone pod Paardebergiem nad rzeką Modder. Po intensywnych walkach poddały się one 27 lutego 1900 roku. Ta klęska wydatnie osłabiła morale Burów, a Brytyjczycy kontynuowali ofensywę, zajmując Oranię.
Wydarzenia drugiej wojny burskiej oraz przebieg i skutki bitwy pod Paardebergiem przybliża historyk Tomasz Greniuch.
| Kategoria: | Biografie |
| Zabezpieczenie: |
Watermark
|
| ISBN: | 978-83-11-18047-5 |
| Rozmiar pliku: | 8,5 MB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
WSTĘP
Pewien gość w jednym z laagerów (obozów) w Natalu powiedział kiedyś o burskim mieszczaninie: „żołnierz”. Bur z dzielnicy Wakkerstroom przerwał mu i powiedział, że nie ma burskich żołnierzy. „Jeśli chcesz, abyśmy zrozumieli, o kim mówisz – kontynuował – musisz nazywać nas mieszczanami¹ lub farmerami. Tylko Anglicy mają żołnierzy”².
Ten krótki dialog najpełniej ukazuje przeciwnika, z którym imperium brytyjskie zmierzyło się w najkrwawszej wojnie na kontynencie afrykańskim. Wojna anglo-burska z lat 1899–1902 nazywana również drugą wojną burską³ była konfliktem, który zdecydował o losach najbogatszego regionu kontynentu – Afryki Południowej.
Stronami konfliktu była Wielka Brytania i jej dominia: Australia, Kanada i Nowa Zelandia, oraz republiki burskie: Republika Południowej Afryki (Zuid-Afrikaansche Republiek, ZAR) – potocznie Transwal (Transvaal), oraz Wolne Państwo Orania (Oranje-Vrystaat). Burgerzy byli wspierani przez rebeliantów z Kolonii Przylądkowej (Cape Colony)i cudzoziemskich ochotników, głównie z Holandii, Belgii, Francji, Niemiec, Irlandii, Włoch, ze Szwecji i z Rosji.
Wojna toczyła się na rozległym południowoafrykańskim płaskowyżu (_veld_) i obrzeżach kotliny Kalahari. Region charakteryzował się trawiastymi równinami i suchymi półpustyniami z izolowanymi pasmami wzgórz z płaskimi szczytami zazwyczaj pozbawionymi roślinności (_kopje_). Działania zbrojne rozpoczęli Burowie. Uderzyli na trzech kierunkach – na wschodzie, atakując kolonię Natal, na północy, wchodząc do Kolonii Przylądkowej, oraz na zachodzie, dokonując inwazji na pogranicze Protektoratu Beczuanaladu i Griqualandu Zachodniego. Na żadnym z tych kierunków nie osiągnęli zdecydowanego powodzenia. W Natalu nie zdobyli głównego miasta z brytyjskim garnizonem w Ladysmith, na południu nie zablokowali węzłowych stacji kolejowych, natomiast na zachodzie nie zajęli potencjalnych baz brytyjskiego oporu w Mafeking i Kimberley.
Wbrew strategii agresorów Burowie nie dążyli do pokonania wroga. W zamyśle głównodowodzących inwazja miała ograniczony zasięg, a jej celem było zajęcie dogodniejszych pozycji do obrony przed Brytyjczykami. Planowano oprzeć się na naturalnych barierach – rzekach. W Natalu Burowie okopali się wzdłuż Tugeli, natomiast na froncie zachodnim zajęli linię brzegową Modder i Riet. W obu przypadkach agresorzy stali się obrońcami przepraw i brodów (_drift_) przed armią brytyjską zmierzającą ze wszystkich stron imperium do Afryki Południowej.
Burom brakowało podstawowego doświadczenia militarnego. W ich izolowanym świecie jedynym przeciwnikiem były plemiona Bantu, a walki z nimi ukształtowały system militarny, którego podstawą były pospolite ruszenie i doświadczenie tubylców. Zgodnie z niepisaną doktryną przetrwania burska inicjatywa pierwszego miesiąca wojny miała zatem na celu zabezpieczenie własnej egzystencji. W końcu była to inwazja „mieszczan” i „farmerów”.
Wielka Brytania dysponowała armią zawodową o ugruntowanej pozycji niemal na wszystkich kontynentach i była zdeterminowana, by pokonać wroga oraz przywrócić równowagę w regionie, co oznaczało zniesienie niepodległości obu republik. Brytyjscy dowódcy zignorowali przeciwnika – ceną były tzw. czarny tydzień⁴ i stagnacja na frontach na ponad dwa miesiące. Ten czas wykorzystali Brytyjczycy, natomiast Burowie bezczynnie obserwowali przygotowania przeciwnika do ofensywy. Brytyjskie uderzenie okazało się skuteczne, doprowadzając w 134. dniu wojny do punktu zwrotnego tego konfliktu – bitwy pod Paardebergiem.
Brytyjscy dowódcy i publicyści nieco na wyrost nazwali starcie pod Paardebergiem Sedanem Cronjégo, czyniąc porównanie do przełomowej batalii wojny francusko-pruskiej z 1870 roku, w wyniku której cesarz Francuzów Napoleon III dostał się do pruskiej niewoli, a Drugie Cesarstwo Francuskie przestało istnieć. Brytyjski dyplomata Edgar Vincent D’Aberdon zaliczył bitwę pod Sedanem do jednej z 18 bitew decydujących o losach świata. Ponieważ Paardeberg leży na peryferiach świata, batalia zdecydowała „jedynie” o losach Afryki Południowej. I choć głównodowodzący w tej bitwie Pieter Arnoldus „Piet” Cronjé nie był Napoleonem III, to schwytanie przez Brytyjczyków przedstawiciela wodza naczelnego na froncie zachodnim i ponad 4 tys. burgerów doprowadziło do upadku morale w burskich szeregach i masowego poczucia, że ich sprawa została przegrana.
Uczucia towarzyszące Burom po bitwie dobitnie określił gen. Christiaan Rudolf de Wet: „Nie pomyślał , że burgerzy powiedzą sobie, iż daremną jest rzeczą przedłużać opór, jeżeli on, Cronjé, najsławniejszy i najmężniejszy z pomiędzy nas, pozwolił się wziąć do niewoli. Może być, że Bóg, kierujący losami wszystkich narodów, postanowił, ażebyśmy w Paardebergu wychylili do dna kielich goryczy”⁵. Co prawda ostatnia bitwa regularnej fazy wojny została stoczona 27 sierpnia 1900 roku na wzgórzach Bergendal, a sam konflikt zakończył się dopiero 31 maja 1902 roku, ale burski opór został złamany właśnie pod Paardebergiem. Wojna na południu Afryki była pierwszym konfliktem medialnym. Korespondenci na bieżąco relacjonowali przebieg działań zbrojnych, a ich doniesienia za sprawą telegrafu niemal natychmiast pojawiały się w gazetach całego świata. Prasa przyjęła opowieść o walce burskiego Dawida z brytyjskim Goliatem, przyczyniając się od wzrostu nastrojów proburskich w europejskich społeczeństwach. Do Afryki Południowej ściągali ochotnicy chcący czynnie zamanifestować swoje poparcie dla sprawy burskiej. Niewątpliwie najsłynniejszym kondotierem był Francuz, płk George Henri hrabia de Villebois-Mareuil. Odgrywał także rolę korespondenta wojennego; jako specjalny wysłannik paryskiego „La Liberté” pisał o Burach: „Do Europy należy zrozumienie, że pozwolenie na oderwanie tej umierającej gałęzi od jej starego i już zubożałego pnia oznaczałyby wyrzeczenie się własnego rodowodu i pełniejszy hołd poddaństwa dla Anglii niepoprawnej w swoich pretensjach”⁶.
* * *
Pragnę podziękować rodzinie, zwłaszcza siostrom, które w obliczu zła zachowały się dzielnie.
Podziękowania kieruję do Tinusa Le Rouxa, autora książki _The Boer War in colour_ za zgodę na opublikowanie kolorowych zdjęć.Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki
1. _Burgher_.
2. H.C. Hillegas, _With the boer forces_, London 1900, s. 61.
3. W odróżnieniu od pierwszej wojny burskiej lub wojny o niepodległość z lat 1880–1881, która doprowadziła do uznania niepodległości Transwalu przez Wielką Brytanię.
4. Na początku wojny w ciągu zaledwie siedmiu dni (10–17 grudnia 1899 roku) Brytyjczycy ponieśli klęski pod: Magersfontein, Stormbergiem i Colenso. „Czarny tydzień” wstrząsnął brytyjską opinią publiczną i poważnie nadszarpnął wizerunek armii imperium.
5. C. de Wet, _Trzy lata wojny o niepodległość_, Warszawa 1903, s. 56.
6. „La Liberté”, 22 lutego 1900.
7. P. Kruger, _Pamiętniki prezydenta Krügera_, Warszawa 1902, s. 33.
8. _Ibidem_, s. 35.
9. https://en.wikipedia.org/wiki/Sand_River_Convention .
10. Więcej: P. Fiszka-Borzyszkowski, _Wojna burska 1880–1881_, Warszawa 2012.
11. W dosłownym znaczeniu „burski wolny łowca”, odpowiednik flibustiera.
12. _Vierkleur_, dosłownie cztery kolory. Potoczne określenie flagi państwowej ZAR odnoszące się do umieszczonych na niej czterech barw: trzech poziomych pasów równej szerokości. Od góry były to: czerwień, biel i błękit, od strony drzewcowej znajdował się zielony, pionowy pas o szerokości równej 25 proc. dłuższego boku flagi.
13. Obecnie równowartość 32 mln funtów.
14. J. MacKenzie, _Austral Africa losing it or ruling it, being incidents and experiences in Bechuanaland, Cape Colony and England_, vol. II, London 1887, s. 328.
15. _Ibidem_, s. 95.
16. _Ibidem_, s. 299.
17. _Ibidem_, s. 218.
18. Zob. T. Greniuch, _Natal 1899–1900,_ Bellona, Warszawa 2017, s. 32–38.
19. Dosłownie „kapral mięsny”.
20. Szwedzcy ochotnicy odnotowali jako ciekawostkę, że w ciągu dnia Bur potrafił wypić 20–25 kubków kawy.
21. Szeroki pas noszony przez ramię (ukośnie w poprzek tułowia) służący do przenoszenia amunicji.
22. C. Sternberg, _My experience of the Boer war_, New York–Bombay 1901, s. 63.
23. Duży karabin maszynowy zasilany taśmą, strzelający pociskami wybuchowymi. Była to jedyna broń w Afryce Północnej wyposażona w żeliwną tarczę służącą do ochrony załogi.
24. Dane techniczne: kaliber – 155 mm, masa – 6500 kg, masa pocisku – 43 kg, długość – 7,5 m, efektywny zasięg – 9 tys. m, szybkostrzelność – 20 pocisków na godzinę, załoga – dowódca i sześciu strzelców.
25. Po nieudanym rajdzie Jamesona rząd zdecydował się zbudować cztery forty wokół Pretorii: Schanskop, Klapperkop, Daspoortrand i Wonderboompoort.
26. Korpus powstał w 1854 roku, kiedy Wolne Państwo Orania uzyskało niepodległość. Chociaż OVC brał udział w dwóch wojnach w latach sześćdziesiątych XIX wieku, dopiero po 1880 roku, kiedy na dowódcę mianowano odznaczonego pruskiego oficera artylerii kpt. Friedricha Albrechta, jednostka zaczęła nabierać kształtu. Pod kompetentnym dowództwem Albrechta korpus znacznie się rozrósł i do wybuchu wojny w 1899 roku składał się z: pięciu oficerów, 159 strzelców i podoficerów oraz 400 szeregowych. W korpusie były ponadto: 25-osobowa orkiestra wojskowa oraz sekcja sygnałowa i heliograficzna.
27. Działa ładowane od strony lufy, powszechnie używane do połowy XIX wieku, następnie wyparte przez systemy odtylcowe, czyli ładowane od wlotu lufy.
28. Kraal – wioska tubylców.
Pewien gość w jednym z laagerów (obozów) w Natalu powiedział kiedyś o burskim mieszczaninie: „żołnierz”. Bur z dzielnicy Wakkerstroom przerwał mu i powiedział, że nie ma burskich żołnierzy. „Jeśli chcesz, abyśmy zrozumieli, o kim mówisz – kontynuował – musisz nazywać nas mieszczanami¹ lub farmerami. Tylko Anglicy mają żołnierzy”².
Ten krótki dialog najpełniej ukazuje przeciwnika, z którym imperium brytyjskie zmierzyło się w najkrwawszej wojnie na kontynencie afrykańskim. Wojna anglo-burska z lat 1899–1902 nazywana również drugą wojną burską³ była konfliktem, który zdecydował o losach najbogatszego regionu kontynentu – Afryki Południowej.
Stronami konfliktu była Wielka Brytania i jej dominia: Australia, Kanada i Nowa Zelandia, oraz republiki burskie: Republika Południowej Afryki (Zuid-Afrikaansche Republiek, ZAR) – potocznie Transwal (Transvaal), oraz Wolne Państwo Orania (Oranje-Vrystaat). Burgerzy byli wspierani przez rebeliantów z Kolonii Przylądkowej (Cape Colony)i cudzoziemskich ochotników, głównie z Holandii, Belgii, Francji, Niemiec, Irlandii, Włoch, ze Szwecji i z Rosji.
Wojna toczyła się na rozległym południowoafrykańskim płaskowyżu (_veld_) i obrzeżach kotliny Kalahari. Region charakteryzował się trawiastymi równinami i suchymi półpustyniami z izolowanymi pasmami wzgórz z płaskimi szczytami zazwyczaj pozbawionymi roślinności (_kopje_). Działania zbrojne rozpoczęli Burowie. Uderzyli na trzech kierunkach – na wschodzie, atakując kolonię Natal, na północy, wchodząc do Kolonii Przylądkowej, oraz na zachodzie, dokonując inwazji na pogranicze Protektoratu Beczuanaladu i Griqualandu Zachodniego. Na żadnym z tych kierunków nie osiągnęli zdecydowanego powodzenia. W Natalu nie zdobyli głównego miasta z brytyjskim garnizonem w Ladysmith, na południu nie zablokowali węzłowych stacji kolejowych, natomiast na zachodzie nie zajęli potencjalnych baz brytyjskiego oporu w Mafeking i Kimberley.
Wbrew strategii agresorów Burowie nie dążyli do pokonania wroga. W zamyśle głównodowodzących inwazja miała ograniczony zasięg, a jej celem było zajęcie dogodniejszych pozycji do obrony przed Brytyjczykami. Planowano oprzeć się na naturalnych barierach – rzekach. W Natalu Burowie okopali się wzdłuż Tugeli, natomiast na froncie zachodnim zajęli linię brzegową Modder i Riet. W obu przypadkach agresorzy stali się obrońcami przepraw i brodów (_drift_) przed armią brytyjską zmierzającą ze wszystkich stron imperium do Afryki Południowej.
Burom brakowało podstawowego doświadczenia militarnego. W ich izolowanym świecie jedynym przeciwnikiem były plemiona Bantu, a walki z nimi ukształtowały system militarny, którego podstawą były pospolite ruszenie i doświadczenie tubylców. Zgodnie z niepisaną doktryną przetrwania burska inicjatywa pierwszego miesiąca wojny miała zatem na celu zabezpieczenie własnej egzystencji. W końcu była to inwazja „mieszczan” i „farmerów”.
Wielka Brytania dysponowała armią zawodową o ugruntowanej pozycji niemal na wszystkich kontynentach i była zdeterminowana, by pokonać wroga oraz przywrócić równowagę w regionie, co oznaczało zniesienie niepodległości obu republik. Brytyjscy dowódcy zignorowali przeciwnika – ceną były tzw. czarny tydzień⁴ i stagnacja na frontach na ponad dwa miesiące. Ten czas wykorzystali Brytyjczycy, natomiast Burowie bezczynnie obserwowali przygotowania przeciwnika do ofensywy. Brytyjskie uderzenie okazało się skuteczne, doprowadzając w 134. dniu wojny do punktu zwrotnego tego konfliktu – bitwy pod Paardebergiem.
Brytyjscy dowódcy i publicyści nieco na wyrost nazwali starcie pod Paardebergiem Sedanem Cronjégo, czyniąc porównanie do przełomowej batalii wojny francusko-pruskiej z 1870 roku, w wyniku której cesarz Francuzów Napoleon III dostał się do pruskiej niewoli, a Drugie Cesarstwo Francuskie przestało istnieć. Brytyjski dyplomata Edgar Vincent D’Aberdon zaliczył bitwę pod Sedanem do jednej z 18 bitew decydujących o losach świata. Ponieważ Paardeberg leży na peryferiach świata, batalia zdecydowała „jedynie” o losach Afryki Południowej. I choć głównodowodzący w tej bitwie Pieter Arnoldus „Piet” Cronjé nie był Napoleonem III, to schwytanie przez Brytyjczyków przedstawiciela wodza naczelnego na froncie zachodnim i ponad 4 tys. burgerów doprowadziło do upadku morale w burskich szeregach i masowego poczucia, że ich sprawa została przegrana.
Uczucia towarzyszące Burom po bitwie dobitnie określił gen. Christiaan Rudolf de Wet: „Nie pomyślał , że burgerzy powiedzą sobie, iż daremną jest rzeczą przedłużać opór, jeżeli on, Cronjé, najsławniejszy i najmężniejszy z pomiędzy nas, pozwolił się wziąć do niewoli. Może być, że Bóg, kierujący losami wszystkich narodów, postanowił, ażebyśmy w Paardebergu wychylili do dna kielich goryczy”⁵. Co prawda ostatnia bitwa regularnej fazy wojny została stoczona 27 sierpnia 1900 roku na wzgórzach Bergendal, a sam konflikt zakończył się dopiero 31 maja 1902 roku, ale burski opór został złamany właśnie pod Paardebergiem. Wojna na południu Afryki była pierwszym konfliktem medialnym. Korespondenci na bieżąco relacjonowali przebieg działań zbrojnych, a ich doniesienia za sprawą telegrafu niemal natychmiast pojawiały się w gazetach całego świata. Prasa przyjęła opowieść o walce burskiego Dawida z brytyjskim Goliatem, przyczyniając się od wzrostu nastrojów proburskich w europejskich społeczeństwach. Do Afryki Południowej ściągali ochotnicy chcący czynnie zamanifestować swoje poparcie dla sprawy burskiej. Niewątpliwie najsłynniejszym kondotierem był Francuz, płk George Henri hrabia de Villebois-Mareuil. Odgrywał także rolę korespondenta wojennego; jako specjalny wysłannik paryskiego „La Liberté” pisał o Burach: „Do Europy należy zrozumienie, że pozwolenie na oderwanie tej umierającej gałęzi od jej starego i już zubożałego pnia oznaczałyby wyrzeczenie się własnego rodowodu i pełniejszy hołd poddaństwa dla Anglii niepoprawnej w swoich pretensjach”⁶.
* * *
Pragnę podziękować rodzinie, zwłaszcza siostrom, które w obliczu zła zachowały się dzielnie.
Podziękowania kieruję do Tinusa Le Rouxa, autora książki _The Boer War in colour_ za zgodę na opublikowanie kolorowych zdjęć.Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki
1. _Burgher_.
2. H.C. Hillegas, _With the boer forces_, London 1900, s. 61.
3. W odróżnieniu od pierwszej wojny burskiej lub wojny o niepodległość z lat 1880–1881, która doprowadziła do uznania niepodległości Transwalu przez Wielką Brytanię.
4. Na początku wojny w ciągu zaledwie siedmiu dni (10–17 grudnia 1899 roku) Brytyjczycy ponieśli klęski pod: Magersfontein, Stormbergiem i Colenso. „Czarny tydzień” wstrząsnął brytyjską opinią publiczną i poważnie nadszarpnął wizerunek armii imperium.
5. C. de Wet, _Trzy lata wojny o niepodległość_, Warszawa 1903, s. 56.
6. „La Liberté”, 22 lutego 1900.
7. P. Kruger, _Pamiętniki prezydenta Krügera_, Warszawa 1902, s. 33.
8. _Ibidem_, s. 35.
9. https://en.wikipedia.org/wiki/Sand_River_Convention .
10. Więcej: P. Fiszka-Borzyszkowski, _Wojna burska 1880–1881_, Warszawa 2012.
11. W dosłownym znaczeniu „burski wolny łowca”, odpowiednik flibustiera.
12. _Vierkleur_, dosłownie cztery kolory. Potoczne określenie flagi państwowej ZAR odnoszące się do umieszczonych na niej czterech barw: trzech poziomych pasów równej szerokości. Od góry były to: czerwień, biel i błękit, od strony drzewcowej znajdował się zielony, pionowy pas o szerokości równej 25 proc. dłuższego boku flagi.
13. Obecnie równowartość 32 mln funtów.
14. J. MacKenzie, _Austral Africa losing it or ruling it, being incidents and experiences in Bechuanaland, Cape Colony and England_, vol. II, London 1887, s. 328.
15. _Ibidem_, s. 95.
16. _Ibidem_, s. 299.
17. _Ibidem_, s. 218.
18. Zob. T. Greniuch, _Natal 1899–1900,_ Bellona, Warszawa 2017, s. 32–38.
19. Dosłownie „kapral mięsny”.
20. Szwedzcy ochotnicy odnotowali jako ciekawostkę, że w ciągu dnia Bur potrafił wypić 20–25 kubków kawy.
21. Szeroki pas noszony przez ramię (ukośnie w poprzek tułowia) służący do przenoszenia amunicji.
22. C. Sternberg, _My experience of the Boer war_, New York–Bombay 1901, s. 63.
23. Duży karabin maszynowy zasilany taśmą, strzelający pociskami wybuchowymi. Była to jedyna broń w Afryce Północnej wyposażona w żeliwną tarczę służącą do ochrony załogi.
24. Dane techniczne: kaliber – 155 mm, masa – 6500 kg, masa pocisku – 43 kg, długość – 7,5 m, efektywny zasięg – 9 tys. m, szybkostrzelność – 20 pocisków na godzinę, załoga – dowódca i sześciu strzelców.
25. Po nieudanym rajdzie Jamesona rząd zdecydował się zbudować cztery forty wokół Pretorii: Schanskop, Klapperkop, Daspoortrand i Wonderboompoort.
26. Korpus powstał w 1854 roku, kiedy Wolne Państwo Orania uzyskało niepodległość. Chociaż OVC brał udział w dwóch wojnach w latach sześćdziesiątych XIX wieku, dopiero po 1880 roku, kiedy na dowódcę mianowano odznaczonego pruskiego oficera artylerii kpt. Friedricha Albrechta, jednostka zaczęła nabierać kształtu. Pod kompetentnym dowództwem Albrechta korpus znacznie się rozrósł i do wybuchu wojny w 1899 roku składał się z: pięciu oficerów, 159 strzelców i podoficerów oraz 400 szeregowych. W korpusie były ponadto: 25-osobowa orkiestra wojskowa oraz sekcja sygnałowa i heliograficzna.
27. Działa ładowane od strony lufy, powszechnie używane do połowy XIX wieku, następnie wyparte przez systemy odtylcowe, czyli ładowane od wlotu lufy.
28. Kraal – wioska tubylców.
więcej..
