MENU
Nasze ceny
Przeczytaj fragment on-line
Pierwsze polityczne zwycięstwo islamu. Bitwa pod Badrem (624) w Koranie i tradycji muzułmańskiej - ebook
Pierwsze polityczne zwycięstwo islamu. Bitwa pod Badrem (624) w Koranie i tradycji muzułmańskiej - ebook
Książka poświęcona jest analizie transdyscyplinarnej (obejmującej religioznawstwo, historię, nauki o polityce, translatologię, nauki o kulturze) bitwy pod Badrem z 624 roku oraz objawionej z tej okazji ósmej sury Koranu Zdobycze wojenne (Al-Anfāl). Była to pierwsza bitwa dowodzona przez proroka Muhammada, w której muzułmanie pokonali wrogie oddziały mekkańskie. Analizę tego starcia, mającego kluczowe znaczenie dla wczesnego rozwoju islamu, sporządzono na podstawie najważniejszych klasycznych arabskich dzieł historycznych i z uwzględnieniem najnowszych badań podejmowanych w zachodniej arabistyce i islamistyce. Dodatkowo równolegle przeanalizowano ósmą surę Koranu, opierając się na trzydziestu arabskojęzycznych komentarzach do Koranu powstałych od VIII do XXI wieku. Zarówno przebieg wydarzeń, jak i treść związanego z nimi tekstu koranicznego wywarły znaczny wpływ na dzieje islamu, a także na wiele aspektów religijnych, społecznych i politycznych w świecie muzułmańskim. Zagadnienia te zostały szczegółowo zbadane i skonfrontowane ze studiami zachodnimi, a także ze sposobem myślenia Zachodu. W wielu miejscach zostały też wzbogacone o analizy przekładów Koranu na kilkanaście języków. Ukazano, w jaki sposób problemy poruszone w surze i rozwinięte później w literaturze egzegetycznej nadal oddziałują na świat islamu. W monografii znajduje się również propozycja nowego przekładu sury Zdobycze wojenne na język polski.
Ta publikacja spełnia wymagania dostępności zgodnie z dyrektywą EAA.
Spis treści
Wstęp 11
Część I
Fundamenty 19
1. Między hiǧrą a Badrem 21
2. Badr – miejsce i jego historia 27
3. Klasyczne opisy bitwy pod Badrem 34
4. Sura Zdobycze wojenne / Al-Anfāl 41
Część II
Bitwa pod Badrem w historii i w Koranie 55
1. Przygotowanie do konfrontacji: Medyna 57
Dygresja: ḥaqq (ajat 7.) 67
2. Przygotowanie do konfrontacji: Mekka 71
Dygresja: Surāqa Ibn Mālik (ajat 48.) 74
Dygresja: ǧiwār (ajat 48.) 78
3. Wojownicy na polu bitwy 84
3.1. Medyńczycy szykują się do walki 84
3.2. Miejsce dowództwa: ʿarīš 94
3.3. Elementy taktyki: ṣufūf 98
Dygresja: ucieczka z pola bitwy (ajaty 15–16, 65–66) 103
4. Bitwa 113
4.1. Mubāraza 113
4.2. Oddziały wkraczają do walki 118
4.2.1. Interwencja Boga 121
4.2.1.1. Aniołowie w bitwie 121
Dygresja: naṣr – zwycięstwo czy pomoc? 131
4.2.1.2. Kto rzucił? Piasek, żwir i łuk 134
Dygresja: czasownik ramà w przekładach Koranu (ajat 17.) 148
4.3. Dalsze losy bitwy 150
Dygresja: „Dzień Zwycięstwa” – Yawm al-Furqān 154
4.4. Przyczyny zwycięstwa – podsumowanie analizy bitwy 172
5. Bezpośrednie następstwa bitwy 178
5.1. Medyna 178
5.1.1. Przybycie zwycięzców do miasta 178
5.1.2. Zdobycze wojenne 179
5.1.3. Jeńcy 183
Dygresja: jeńcy w surze Al-Anfāl 184
5.2. Mekka 193
6. Dziedzictwo zwycięstwa 196
6.1. Co po Badrze? 196
6.1.1. Chwała Badru i badrytów 199
6.2. Bitwa pod Badrem jako mit i symbol 205
6.2.1. Bitwa pod Badrem we współczesnej polityce. Fakty 208
6.2.2. Próba interpretacji mitu 213
Część III
„Werset gotowości” – Āyat Al-Istiʿdād (Ajat 60.) 221
1. „Werset gotowości” w komentarzach koranicznych 225
1.1. Komentarz Muqātila Ibn Sulaymāna 225
1.2. Komentarz Abū Ǧaʿfara aṭ-Ṭabarīego 225
1.3. Komentarz Abū ǎl-Layṯa as-Samarqandīego 229
1.4. Komentarz Faḫr ad-Dīna ar-Rāzīego 230
1.5. Komentarz Abū ʿAlego Faḍla Ibn Ḥasana aṭ-Ṭabarsīego 233
1.6. Komentarz Abū ʿAbd Allāha al-Qurṭubīego 234
1.7. Komentarz Ǧalāl ad-Dīna as-Suyūṭīego 239
1.8. Komentarz Maḥmūda Šihāb ad-Dīna al-Ālūsīego 253
1.9. Komentarz Muḥammada ʿAbduha i Muḥammada Rašīda Riḍy 256
1.10. Komentarz Sayyida Quṭba 266
1.11. Komentarz Muḥammada Mutawallego aš-Šaʿrāwīego 268
1.12. Komentarz Moḥammada Ḥoseyna aṭ-Ṭabāṭabā’īego 269
1.13. Komentarz Muḥammada ʿĀbida al-Ǧābirīego 272
2. „Werset gotowości” – podsumowanie 273
Dygresja: irhāb a terroryzm 277
2.1. «Bóg ich zna!» – wrogowie w kontekście sekurytyzacji 283
2.2. Teoria istiʿdād w perspektywie muzułmańskiej i transkulturowej 285
Część IV
Inne nauki Sury Al-Anfāl 293
1. „Portret” wierzącego (ajaty 1–4) 295
2. Fitna (ajaty 25, 28, 39, 73) 307
3. „Uciśnieni na tej ziemi” (ajat 26) 329
4. Amānāt (ajat 27.) 339
5. „Konstytucja wojny” (ajaty 45–47) 346
6. Konteksty zmiany (ajat 53) 357
7. Naruszanie układów (ajaty 55–59) 368
8. „Werset pokoju” (āyat as-silm) – ajat 61. 385
Zakończenie 395
Aneksy 399
1. Sura Zdobycze wojenne / Al-Anfāl – tekst arabski 401
2. Sura Łupy / Al-Anfāl – tłum. Józef Bielawski 405
3. Chronologiczna lista egzegetów Koranu 415
4. Chronologiczna lista historyków 422
Lista ilustracji 425
Bibliografia 427
Contents 459
| Kategoria: | Politologia |
| Zabezpieczenie: |
Watermark
|
| ISBN: | 978-83-8445-030-7 |
| Rozmiar pliku: | 2,2 MB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
Fundamenty
1. Między hiǧrą a Badrem
Nie ma konieczności udowadniania, że rok 622 był przełomowy w dziejach wspólnoty muzułmańskiej. Stał się on, już po śmierci Proroka, pierwszym rokiem nowej ery, a sama hiǧra, zarówno jako fakt historyczny, jak i swego rodzaju idea, zachowała swoje znaczenie do dziś1. Kolejnym takim punktem zwrotnym była bez wątpienia bitwa pod Badrem, która i przez badaczy zachodnich, i muzułmańskich traktowana jest jako wyjściowy moment historyczny w budowaniu czegoś, co często bywa nazywane państwem Proroka2. Kwestii tej poświęcę później więcej miejsca, tymczasem chciałbym zarysować sytuację, w jakiej znaleźli się Mekkańczycy – zarówno „pomocnicy” (Anṣār3), czyli mieszkańcy miasta, którzy przyjęli uciekających przed kurajszyckimi prześladowaniami zwolennikami Proroka Muḥammada, jak i uciekinierzy (Muhāǧirūn) z Mekki, wpłynęło to bowiem na przebieg i wynik tego wydarzenia.
Od momentu przejęcia kontroli nad Medyną4 Muḥammad dążył do objęcia nią także swojego rodzinnego miasta, czemu służyły kolejne kroki, jakie podejmował. Jak pisze Philip Hitti, „teraz jasnowidz ustąpił w nim na drugi plan, a na czoło wysunął się praktyczny polityk”5.
Jak wiadomo, w pierwszym etapie hiǧry wzięła udział niewielka grupa muzułmanów. Dopiero po kilku miesiącach Muḥammad i jego bliski przyjaciel Abū Bakr zdecydowali się na ściągnięcie do miasta również swoich rodzin, co powiększyło znacznie grupę Muhāǧirów6. Ich sytuacja ekonomiczna była trudna. Emigrując prawie cały swój majątek pozostawili w Mekce, musieli zatrudniać się zazwyczaj u Żydów, bo nie mieli własnej ziemi. Pragnęli jak najszybciej stać się samowystarczalni. Ta sytuacja oraz wcześniejsza, sprzed hiǧry, umowa Muḥammada z Medyńczykami była powodem stworzenia dokumentu, który regulował stosunki pomiędzy rozmaitymi grupami mieszkańców miasta. Dokument ten, który zachował się do naszych czasów, nazywany jest Konstytucją medyńską7. Jest to jednak tytuł nadany tekstowi dużo później przez orientalistów, oryginalnie nazywany jest w źródłach muzułmańskich „Kartą” lub „Pismem” – Saḥīfa albo też „Umową”, „Układem” – Mīṯāq, choć w najnowszych publikacjach arabskich pojawia się już czasem określenie dustūr8, co samo w sobie jest zresztą wyrazem wpływu badań zachodnich na naukowców muzułmańskich. Dokument, który kształtował się stopniowo od 623 r. reguluje zasady współpracy i współżycia rozmaitych społeczności plemiennych i religijnych w mieście: muzułmanów, żydów (Medyna była istotnym ośrodkiem osadnictwa żydowskiego), a nawet politeistów. Odzwierciedla on ówczesną strukturę społeczną Medyny, jeszcze na wskroś beduińską – zasady muzułmańskie nie zdołały się przecież jeszcze ukształtować i proces ten będzie trwał jeszcze długo. Warto jednak zwrócić uwagę na to, że Muḥammad w tej strukturze zajmuje miejsce szczególne, którego nie przewidywały zasady beduińskiego prawa zwyczajowego. Jest przywódcą Muhāǧirów, ale także arbitrem we wszystkich sporach we wspólnocie poza Żydami. Bez wątpienia „Konstytucja” umocniła rolę Proroka jako faktycznego przywódcy Medyny. W tym celu podejmowane były również inne działania, jednak w ich efekcie po ok. pół roku od przybycia do Medyny możemy mówić o uporządkowaniu sytuacji w mieście. Muḥammad mógł przejść na kolejny etap swojej działalności, czyli do konfrontacji ze swoimi największymi wrogami – mekkańskimi Kurajszytami9.
Jak twierdzi W. Montgomery Watt, w pierwszych latach po hiǧrze ekspedycje zbrojne przeciwko Mekkańczykom nie stanowiły jednak sedna działalności muzułmanów. Al-Wāqidī w Kitāb al-maġāzī wymienia osiem takich wypraw przed bitwą pod Badrem. W roku 1 od hiǧry: sirriyya Sīf al-Baḥr, sirriyya Rābiġ i sirriyya Al-Ḫarrār; w roku 2: ġazwat Al-Abwā’, ġazwat Buwāṭ, ġazwat Badr al-ūlà, ġazwat Ḏī ǎl-ʿAšīra i sirriyyat Naḫla10. Sirriyya to wyprawa bez udziału Proroka, ġazwa – z jego udziałem11. Tylko ten ostatni konflikt skończył się walką i śmiercią jednego z Mekkańczyków. Były to ataki na karawany mekkańskie, które poruszały się po handlowym szlaku z Syrii do Al-Ḥiǧāzu. Pierwsza wyprawa miała miejsce siedem miesięcy po hiǧrze, a pierwszą wyprawą dowodzoną przez Proroka była wyprawa na karawanę kurajszycką w miejscowości Al-Abwā’, zwana także ġazwat Waddān, o której historycy przekazują w zasadzie jedynie informacje o jej uczestnikach, a jej opis obejmuje zazwyczaj tylko kilka linijek12. Miała ona miejsce 11 miesięcy po hiǧrze13.
W sirriyyach brało udział od 20 do 80 ludzi, ġazwy dowodzone przez Muḥammada były liczniejsze i liczyły ok. 200 ludzi14. Akcje te nie przyniosły jednak żadnych skutków, ponieważ wróg był silniejszy. Nie warto było narażać się na straty, biorąc pod uwagę staroarabską zasadę wendety (ṯa’r). Śmierć jednego z członków plemienia wymagała krwawej pomsty, co rozpoczynało krwawy krąg, czy może lepiej łańcuch „krew za krew”15. To jednak mogło podkopywać autorytet Muḥammada, choć z drugiej strony – jak podkreśla Watt – z pewnością wrażenie wywierała na beduinach desperacja, z jaką Prorok usiłował walczyć o swoją sprawę. Konieczny był jakiś jednoznaczny sukces. Takim sukcesem skończył się najazd na kurajszycką karawanę handlową pod Naḫlą między Mekką a Ṭā’ifem w styczniu 624 r., czyli w raǧabie drugiego roku od hiǧry. Muzułmanie zdobyli łupy, jeden Mekkańczyk został zabity, a dwóch pojmanych16. W niewoli mekkańskiej znalazło się dwóch muzułmanów. Mekkańczycy musieli przeprowadzić rozmowy dotyczące wykupu jeńców, co z pewnością musiało podkopać ich morale. Pewnym problemem okazał się czas, w którym dokonano najazdu dowodzonego nie przez Proroka, lecz ʿAbd Allāha Ibn Ǧaḥša. Raǧab według beduińskiego prawa zwyczajowego był jednym z trzech miesięcy, w których należało wstrzymać się od przelewu krwi17. Przekazy na ten temat są rozbieżne. Wedle jednych Muḥammad był niezadowolony z tego, że konflikt zakończony śmiercią miał miejsce w tym właśnie miesiącu i odmówił należnych mu zdobyczy, podkreślając, że nie rozkazywał im zabijać w świętym miesiącu18. Inne przekazy sugerują, że Muḥammad celowo wysłał oddział właśnie w tym czasie, chcąc podkreślić, że przepisy dawnego, pogańskiego prawa w islamie nie obowiązują i traktował ten fakt na poziomie niszczenia pogańskich idoli19. Jednakże wobec pewnego oporu wśród ludzi20 konieczna była interwencja Boga. Politeiści wyraźnie zarzucali Prorokowi, że oto twierdzi on, iż otrzymuje objawienia od Boga, a pogwałcił świętość zakazanego miesiąca i zabił jednego z nich21. Przy okazji tych słów Ibn Hišām cytuje wypowiedź jednego z uczestników wyprawy, że stało się to już 1 šaʿbāna, czyli następnego miesiąca22, zaś u Aṭ-Ṭabarīego znajdujemy wypowiedź, że stało się to ostatniego ǧumādy23, a więc poprzedniego miesiąca24. Wypowiedzi te mogą świadczyć, że Arabowie byli bardzo przywiązani do tego prawa i widać tu starania, żeby jednak to naruszenie nastąpiło „nie całkiem w raǧabie”, co jednak nie do końca się udaje. Pomimo różnic w datach wszystkie źródła umieszczają wyprawę na Naḫlę właśnie w tym miesiącu, i to chyba jedyne, co na temat jej daty jest pewne.
W kontekście właśnie tego wydarzenia objawiony został następujący werset: «Będą ciebie pytać o miesiąc święty i walkę w tym miesiącu. Powiedz: „Walka w tym miesiącu jest sprawą poważną, lecz odsunięcie się od drogi Boga, niewiara w Niego i w święty Meczet, wypędzenie z niego jego ludu jest rzeczą jeszcze poważniejszą przed Bogiem; przecież prześladowanie jest gorsze od zabicia”» (2, 217)25. A zatem zakaz ten jest mniej istotny niż zejście z drogi Boga i powstrzymanie się od walki z niewiernymi w Jego imię. Objawienie to miało dotyczyć tylko wydarzeń spod Naḫli, a nie wydarzeń przyszłych, ale wśród muzułmańskich komentatorów nie ma co do tego zgody26. Ta kwestia okaże się bardzo istotna także w kontekście bitwy, która stanowi główny temat książki. Atak w Naḫli jest ważny również z innego powodu – to właśnie po tych wydarzeniach miało nastąpić Boże pozwolenie na walkę, jakiej muzułmanie nie mogli toczyć przed hiǧrą27, na co mają wskazywać rozmaite wersety koraniczne (5, 13; 23, 96; 73, 10; 88, 22). Muzułmanie dotąd mogli upowszechniać swoją religię wyłącznie metodami pokojowymi28, poddając się niejako prześladowaniom Kurajszytów.
Nie będę się w tym miejscu zatrzymywał nad pewnym dość istotnym zagadnieniem: czym były owe wyprawy? Jak należy je postrzegać pod względem etycznym? Orientaliści (np. Rodinson29 i Gaudefroy-Demombynes30, choć np. Watt pomija po prostu tę kwestię) zazwyczaj włączają te działania w kategorię typowego rozbójnictwa (qaṭʿ aṭ-ṭariq), podobnie zresztą jak bitwę pod Badrem. Inne spojrzenie na to mają autorzy arabscy, zarówno dawni, jak i współcześni, ale kwestii tej poświęcę nieco miejsca później, już w kontekście Badru.
Wydarzenia owe dały do myślenia Mekkańczykom, którzy zrozumieli zagrożenie, jakie zaczął stanowić Muḥammad, najpierw dla ich handlu, a w dalszej perspektywie dla ich funkcjonowania w Al-Ḥiǧāzie. Według rozumowania Mekkańczyków należało się go więc jak najszybciej pozbyć. Prorok nie stanowił już tylko wygnanego z rodzinnego miasta wieszczka, lecz zaczął budować znaczącą siłę, dziś powiedzielibyśmy polityczną, a jego ruch należało postrzegać jako zagrożenie militarne.------------------------------------------------------------------------
1 Por. np. Miloš Mendel, Hidžra. Náboženská emigrace v dějinách islámských zemí, Praha 2006.
2 Philip Hitti słusznie pisze, że bitwa ta „jako militarne starcie była bez większego znaczenia”; Philip Hitti, Dzieje Arabów, tłum. W. Dembski, M. Skuratowicz, E. Szymański, Warszawa 1969, s. 101.
3 W polskim piśmiennictwie przyjęło się używanie w liczbie mnogiej terminu Anṣārowie, jest to jednak w rzeczywistości „liczba mnoga od liczby mnogiej”, aby więc zachować logikę językową, terminu Anṣār nie będę odmieniał (podobnie jak stosuje się arabską liczbę mnogą Muhāǧirūn, choć w tym przypadku funkcjonuje także – logiczna językowo – wersja Muhāǧirowie). Liczba pojedyncza od Anṣār, nieużywana, to prawdopodobnie naṣīr, por. William Montgomery Watt, Anṣār, The Encyclopaedia of Islam, CD-ROM Edition v.1.1, Leiden 2001 (dalej w przypadku korzystania z tej edycji stosowany będzie skrót EI). W przypadku tych terminów, podobnie jak przy określeniu „Towarzysze Proroka”, wprowadzam świadomie wielkie litery.
4 Jak wiadomo, w tym czasie miasto nazywało się Yaṯrib, dopiero później zostało przemianowane na Medynę – być może od Madīnat an-Nabī – „Miasto Proroka”, dla uproszczenia jednak, podobnie jak większość badaczy, także dla tego okresu będę używał nazwy Medyna.
5 Hitti, Dzieje Arabów, s. 100.
6 Maxime Rodinson, Mahomet, tłum. E. Michalska-Novák, Warszawa 1994, s. 150–151.
7 Por. polski przekład: Janusz Danecki, Konstytucja medyneńska, „Przegląd Religioznawczy” 1993, nr 1, s. 37–45; przekład angielski z komentarzem por. np. Michael Lecker, Constitution of Medina, The Encyclopaedia of Islam Three 2012-2, Leiden–Boston 2012, s. 100–104.
8 Por. np. Ḥasan M.D. al-Qādirī, Dustūr al-Madīna al-Munawwara wa-ǎd-dustūr al-amrīkī wa-ǎl-brīṭānī wa-ǎl-ūrūbī. Dirāsa tawṯīqiyya, taḥlīliyya muqārana, Al-Kuwayt 2018.
9 Oleg Bol’šakov, Istoriya khalifata I. Islam w Aravii 570–633, Moskva 1989, s. 94–95.
10 Muḥammad al-Wāqidī, Kitāb al-maġāzī, t. I, London 1966, s. 9–19; interesujące zestawienie por. William Montgomery Watt, Muhammad at Medina, Oxford 1956, s. 339–340, także J M.B. Jones, The Chronology of the Maġāzī – a Textual Survey, The Life of Muḥammad, red. U. Rubin, Aldershot–Brookfield USA–Singapore–Sydney 1998, s. 194–195. Por. także: Muḥammad aš-Šaʿrāwī, Ġazawāt ar-Rasūl, Ṣaydā-Bayrūt 2016, s. 23–26; Bol’šakov, Istoriya, s. 95–96.
11 Russ Rodgers, The Generalship of Muhammad, Gaibesville 2012, s. 78; Muṣṭafà ǎs-Sibāʿī, As-Sīra ǎn-Nabawiyya. Durūs wa-ʿibar, Bayrūt–Dimašq 1985, s. 79, przekład pol.: Mustafa Al-ssybai, Droga życiowa Proroka, Białystok 1994, s. 71.
12 Ibn Hišām, As-Sīra ǎn-Nabawiyya, t. I, cz. 2, , s. 390; Ibn Isḥāq, The Life of Muḥammad, tłum. A. Guillaume, Oxford 1955, s. 281; Ibn Isḥâq, Mohammed. Das Leben des Propheten, tłum. G. Rotter, , s. 121 (nie jest to pełny przekład, brak odpowiedniego fragmentu oznaczam); Al-Wāqidī, Kitāb al-maġāzī, t. I, s. 11; szerzej o tej wyprawie pisze Haykal, The Life, s. 201–202.
13 Haykal, The Life, s. 201.
14 Watt, Muhammad at Medina, s. 2. Martin Hinds twierdzi, że pierwsze informacje o maġāzī Proroka należy traktować niekoniecznie jako wyprawy o charakterze wojennym, lecz po prostu jako przekazy o życiu Muḥammada, za Johannes Bork, Zum Konstrukt von dār al-islām und dār al-ḥarb. Die zeitgenössische Rezeption eines Konzepts des klassischen islamischen Rechts, Berlin 2020, s. 46.
15 Por. Marek M. Dziekan, Zew krwi: wendeta w kulturze staroarabskiej, „Albo albo” 2002, nr 1, s. 113–120.
16 Por. Al-Wāqidī, Kitāb al-maġāzī, t. I, s. 13–19; Ibn Hišām, As-Sīra, t. I, cz. 2, s. 397–400; Ibn Isḥāq, The Life, s. 286–289; Ibn Isḥâq, Mohammed, s. 122; Aṭ-Ṭabarī, Tārīḫ, t. II, s. 410–415; tenże, The History, t. VII, s. 18–23; Watt, Muhammad at Medina, s. 5–9; Bol’šakov, Istoriya, s. 95–96.
17 Raǧab po arabsku znaczy ‘wstrzymaj się’. W okresie staroarabskim funkcjonowały trzy lub cztery miesiące „zakazane” (al-ašhur al-ḥurum) – prawdopodobnie chodzi o to, że różne plemiona miały w tym względzie rozmaite zwyczaje. Watt podejrzewa, że w tym przypadku mogło dojść po prostu do nieporozumienia związanego z różnicami w tym względzie pomiędzy Mekką a Medyną, por. Watt, Muhammad at Medina, s. 8. Sądzę jednak, że Muḥammad, jako rodowity Mekkańczyk, powinien o tych zasadach wiedzieć i to wyjaśnienie wydaje mi się wątpliwe.
18 Ibn Hišām, As-Sīra, t. I, cz. 2, s. 398–399; Ibn Isḥāq, The Life, s. 289–290; Ibn Isḥâq, Mohammed, s. 122–123; Bol’šakov, Istoriya, s. 95; Watt, Muhammad at Medina, s. 5. W trakcie tej potyczki Wāqid Ibn ʿAbd Allāh at-Tamīmī zabił strzałem z łuku ʿAmra Ibn al-Ḥaḍramīego, uważanego za pierwszą śmiertelną ofiarę muzułmanów (por. Muḥammad Bā Šamīl, Ġazwat Badr al-Kubrà, 1974, s. 116). Ibn Hišām przytacza przy tej okazji ciekawy przekaz, że według Żydów Prorok kierował się tu wróżeniem z imion (fa’l), to zresztą niejedyny przypadek, gdy ten rodzaj przesądu przypisuje się Muḥammadowi: ʿAmr wskazuje, że „wojna długo żyje” – ʿamarat al-ḥarb; Al-Ḥaḍramī, że „wojna nadeszła” – ḥaḍarat al-ḥarb, a Wāqid, że „wojna rozgorzała” – waqadat al-ḥarb. Ibn Hišām, As-Sīra, t. I, cz. 2, s. 399; Ibn Isḥāq, The Life, s. 288.
19 Bol’šakov, Istoriya, s. 96; Watt, Muhammad at Medina, s. 8; Rodinson, Mahomet, s. 162.
20 Ibn Hišām, As-Sīra, t. I, cz. 2, s. 399; Ibn Isḥāq, The Life, s. 288; Ibn Isḥâq, Mohammed, s. 123.
21 Aṭ-Ṭabarī, Tārīḫ, t. II, s. 413; tenże, The History, t. VII, s. 20.
22 Ibn Hišām, As-Sīra, t. I, cz. 2, s. 399; Ibn Isḥāq, The Life, s. 288; Ibn Isḥâq, Mohammed, s. 123.
23 Aṭ-Ṭabarī, Tārīḫ, t. II, s. 414; tenże, The History, t. VII, s. 22.
24 Por. także Al-Wāqidī, Kitāb al-maġāzī, t. I, s. 14.
25 Ibn Hišām, As-Sīra, t. I, cz. 2, s. 399–400; Ibn Isḥāq, The Life, s. 288; Ibn Isḥâq, Mohammed, s. 123–124; Abū ǎl-Ḥasan al-Wāḥidī ǎn-Naysābūrī, Asbāb an-nuzūl, Ṣaydā-Bayrūt 2004, s. 38–39.
26 Watt, Muhammad at Medina, s. 9.
27 Bā Šamīl, Ġazwat Badr, s. 115–116.
28 Javier Albarrán, The Battles of the Umayyads. Remembering the War from West to East, „Der Islam” 2023, Vol. 100, No. 2, s. 137.
29 Rodinson, Mahomet, s. 161–162.
30 Maurice Gaudefroy-Demombynes, Narodziny islamu, tłum. H. Olędzka, Warszawa 1988, s. 89–90.
