MENU
Nasze ceny
Przeczytaj fragment on-line
-
nowość
Potęga i chwała. Nieznana historia mistrzostw świata - ebook
Potęga i chwała. Nieznana historia mistrzostw świata - ebook
Więcej niż futbol. Odkryj nieznaną historię mistrzostw świata!
Czy wiesz, że Alexandre Villaplane, kapitan reprezentacji Francji na mundialu w 1930 roku, stanął później na czele francuskiego Gestapo i zginął przed plutonem egzekucyjnym? Albo że piłkarze Zairu w 1974 roku wychodzili na boisko sparaliżowani groźbami dyktatora Mobutu Sese Seko, a ich absurdalne zachowanie w meczu z Brazylią było w rzeczywistości walką o życie? Takich wstrząsających faktów nie znajdziesz w zwykłych sportowych kronikach.
Jonathan Wilson, wielokrotnie nagradzany autor bestsellerów, takich jak Odwrócona piramida czy Aniołowie o brudnych twarzach, powraca w swojej najwyższej formie. To kompleksowa historia mundiali, pełna historycznych, politycznych i społecznych kontekstów. Dzięki nieznanym wcześniej źródłom autor przedstawia tu informacje niedostępne w innych publikacjach. Wilson łączy analizę z niezwykle wciągającą narracją, udowadniając przy tym, że za kulisami mundiali od zawsze kryły się wielka polityka i bezwzględne machinacje.
Ta książka to nie tylko fascynująca opowieść o legendarnych piłkarzach, fantastycznych golach i niesamowitych meczach. Dzięki tej lekturze zrozumiesz przede wszystkim, że futbol to potężne narzędzie, które służy państwom i narodom do kreowania własnego wizerunku i wywierania wpływu na cały świat. Przekonasz się, jak wielką rolę odegrał ten turniej w różnych krajach oraz jak politycy bezwzględnie wykorzystują go do walki o pozycję w zglobalizowanym świecie.
Ta publikacja spełnia wymagania dostępności zgodnie z dyrektywą EAA.
| Kategoria: | Sport i zabawa |
| Zabezpieczenie: |
Watermark
|
| ISBN: | 978-83-8330-771-8 |
| Rozmiar pliku: | 14 MB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
PROLOG
Końcowy gwizdek – Urugwaj zostaje pierwszym mistrzem świata! Dwie postacie w jasnych koszulkach obejmują się i upadają na ziemię. Jeden z piłkarzy podskakuje z radości i wznosi ręce nad głową. Na trybunach powiewają flagi, a wiwatujący fani wymachują czapkami. Mężczyźni w garniturach wbiegają na boisko i ściskają zawodników. Ludzie klepią się po plecach. Dwóch mężczyzn, między innymi umundurowany policjant, niesie kogoś na rękach – to kapitan drużyny, José Nasazzi. Kiedy piłkarze wykonują uroczyste okrążenie wokół boiska, z bukietem kwiatów i trofeum – mierzącą 36 centymetrów figurką Nike, bogini zwycięstwa – dołączają do nich chłopcy w szortach.
Żołnierze wznoszą szable, tworząc honorowy szpaler; gdy zawodnicy pod nim przechodzą, orkiestra gra Marsyliankę. Być może to hołd dla Jules’a Rimeta, francuskiego prezydenta FIFA i pomysłodawcy mistrzostw świata… ale przecież jeszcze kilka lat wcześniej był to oficjalny hymn Colorado, partii prezydenta Urugwaju, Juana Campisteguya. Kogo zatem chce uhonorować orkiestra? Piłkę nożną, FIFA, zwycięzców czy może polityków, którzy do tego doprowadzili i którzy zyskali na tym wizerunkowo? Ta niejednoznaczność istniała od początku piłkarskich mistrzostw świata i tak naprawdę nigdy nie zniknęła.
Już po czterech latach turniej „przejął” Mussolini, promując za jego pomocą swój ideał prężnych, odnoszących sukcesy Włoch. Argentyńska junta poniekąd odziedziczyła mistrzostwa świata w 1978 roku – były one dla niej ogromnym obciążeniem finansowym, ale wykorzystała je równie bezwzględnie jak Mussolini. Na długo zanim do powszechnego użycia wszedł termin sportswashing*, lata przed tym, jak Rosja i Katar pokazały, że nie trzeba wygrać mundialu, a wystarczy go zorganizować, żeby odnieść propagandowy sukces, turnieju używano do celów politycznych. Każdy kolejny gospodarz próbował zademonstrować za pośrednictwem mistrzostw własną siłę i pewność siebie, pokazać światu rozwój i nowoczesność kraju albo po prostu udowodnić, że jest ważnym członkiem szerszej międzynarodowej społeczności.
Ale nie chodzi tylko o organizację mundialu. Sportowe sukcesy dają przywódcom okazję do popisywania się i wygłaszania podniosłych przemówień o symbolicznych konsekwencjach zwycięstwa. Piłka nożna – jeśli wierzyć takim przemowom wygłaszanym w chwilach największej chwały – umieściła Urugwaj na mapie świata, ponownie zintegrowała powojenną Republikę Federalną Niemiec z globalną społecznością i położyła kres rasizmowi we Francji. To oczywiście kompletne bzdury – co nie znaczy, że z takich sformułowań nie można się czegoś dowiedzieć. Przy tym futbol rzeczywiście ma duże znaczenie: oferuje wgląd, często nieuświadomiony, w pragnienia i wątpliwości danej kultury – a nigdy nie jest to wyraźniejsze niż w czasie rozgrywanego raz na cztery lata Pucharu Świata. Turniej tworzy zbiorowe wspomnienia, które przenikają społeczeństwa głębiej niż niemal wszystko inne. Czy jakikolwiek cytat z lat 60. porusza Anglików bardziej niż słynne słowa: „Oni myślą, że to już koniec!”**? „Ręka Boga” Diego Maradony wpłynęła na uczucia Brytyjczyków wobec Argentyny tak samo jak wojna o Falklandy. Nie ma sugestywniejszego obrazu przejścia od pragmatycznego thatcheryzmu do bardziej sentymentalnych lat 90. (niezależnie od tego, jak bardzo były one uwarunkowane neoliberalizmem) niż łzy Gazzy. Podobne piłkarskie skojarzenia mają także inne narody – komentarz Herberta Zimmermanna z Republiki Federalnej Niemiec pod koniec finału mistrzostw świata w 1954 roku, taniec Papy Bouby Diopa po zdobyciu bramki dla Senegalu w meczu z Francją w 2002, słynny strzał Pelégo w 1958, niesamowity gol Saeeda al-Owairana strzelony Belgii w 1994, porażka Francji z RFN w Sewilli w 1982, nieprawdopodobne zwycięstwo Korei Północnej w Middlesbrough w 1966…
To, co Rimet rozpoczął w 1930 roku, rozwinęło się w ogromny spektakl o światowym zasięgu. Finał mundialu jest najczęściej oglądanym wydarzeniem sportowym na Ziemi. Być może najlepiej w piłkę gra się w Lidze Mistrzów, lecz to mundiale przyciągają uwagę, wzbudzają namiętności całych narodów i zapewniają wieczną chwałę. Ale – jak można było się przekonać już w pierwszej edycji, w czasie nieco dziwacznej rywalizacji 13 drużyn w Montevideo – to, co popularne, szybko staje się potężne, a to, co potężne, zawsze będzie przyciągać politykę i polityków, których zainteresowanie nie ogranicza się do samej gry.
Ta książka opowiada o mistrzostwach świata w piłce nożnej: o wielkich piłkarzach, fantastycznych golach i niesamowitych meczach – ale także o futbolu jako narzędziu służącym do tworzenia obrazu samego siebie oraz wywierania wpływu, o roli, jaką odegrał ten sport w tworzeniu narodów, i o tym, jak państwa wykorzystują go do walki o pozycję w zglobalizowanym świecie.
Od samego początku mundial służył nie tylko piłce nożnej…
------------------------------------------------------------------------
1.
* Sportswashing – praktyka polegająca na wykorzystywaniu wydarzeń sportowych do poprawy wizerunku państw, rządów czy wielkich korporacji, często poprzez odwracanie uwagi od poważnych problemów, takich jak łamanie praw człowieka, różnego rodzaju działania nieetyczne czy szkodliwe dla środowiska – przyp. tłum.
2.
**** They think it’s all over… – słowa wypowiedziane przez Kennetha Wolstenholme’a, brytyjskiego korespondenta sportowego, w ostatnich sekundach dogrywki finałowego meczu mundialu w 1966 roku (Anglia – RFN), kiedy Geoff Hurst strzelił gola na 4:2 dla Anglii, a na boisko zaczęli wbiegać brytyjscy kibice – przyp. tłum.Przypisy końcowe
1930. Marzyciele
1 S. Burnton, World Cup stunning moments: the Conte Verde’s trip to Uruguay in 1930, „Guardian”, 10 maja 2018.
2 F. Havekost, V. Stahl, Fußballweltmeisterschaft 1930 Uruguay, s. 42.
3 J. Spurling, Death or Glory, s. 5.
4 P. Aziz, Tu Trahiras Sans Vergogne.
5 M.-C. de Taillac, Marga, Comtesse de Palmyre.
6 P. Auclair, The Collaborator, „Blizzard”, nr 1, 2011.
7 F. Havekost, V. Stahl, Fußballweltmeisterschaft 1930 Uruguay, s. 43.
8 FIFA, One Hundred Years of Football, s. 59.
9 D. Goldblatt, The Ball is Round, s. 228.
10 D. Winner, Those Feet, s. 6–40; Goldblatt, The Ball is Round, s. 160–161.
11 M. Duggan, The Catholic visionary who founded the World Cup, „Catholic Herald”, 14 czerwca 2018.
12 Papież Leon XIII, encyklika Rerum Novarum, polska wersja dostępna na stronie: https://www.mop.pl/doc/html/encykliki/Rerum%20novarum.htm.
13 R. Leblond, Y. Rimet, Jules Rimet, le père du Mondial.
14 J. Lichfield, Jules Rimet: the man who kicked off the World Cup, „Independent”, 5 czerwca 2006.
15 D. Goldblatt, The Ball is Round, s. 244.
16 S. Mocchi-Radichi, R. Viqueira, Between Offside and Orsaí, s. 117.
17 A. Campomar, Golazo, s. 104.
18 M. da Cruz, From Beauty to Duty, s. 10.
19 Tamże, s. 18–19.
20 Więcej na temat „muskularnego chrześcijaństwa” i tego, jak kształtowało ono rozwój piłki nożnej w angielskich szkołach publicznych – zob. J. Wilson, Odwrócona piramida.
21 A. Mazzucchelli, Del Ferrocarril al Tango, s. 49.
22 M. da Cruz, From Beauty to Duty, s. 59.
23 Tamże, s. 38.
24 Tamże, s. 49.
25 Tamże, s. 202.
26 G. Reid Andrews, Blackness in the White Nation, s. 85–111.
27 A. Mazzucchelli, Del Ferrocarril al Tango, s. 273.
28 A. Campomar, Golazo, s. 98.
29 „Le Figaro”, 2 czerwca 1924.
30 H. de Montherlant, „Revue de l’Amerique Latine”, 2 lipca 1924.
31 A. Mazzucchelli, Del Ferrocarril al Tango, s. 17.
32 Tamże, s. 31.
33 Tamże, s. 367.
34 „Le Miroir des Sports”, 12 czerwca 1924.
35 A. Mazzucchelli, Del Ferrocarril al Tango, s. 348.
36 B. Oliver, The First Superstar, „Blizzard”, nr 29, 2018.
37 H.U. Gumbrecht, In Praise of Athletic Beauty, s. 249.
38 G. Reid Andrews, Rhythm Nation, „ReVista – Harvard Review of Latin America”, zima 2003.
39 „Le Matin”, 2 czerwca 1924.
40 „L’Auto”, czerwiec 1924.
41 S. Mocchi-Radichi, R. Viqueira, Between Offside and Orsaí, s. 122–123; wystawa w Orangerie w Paryżu w 2023 r. pokazała wpływ kolekcjonera Paula Guillaume’a, który był szkolony przez Apollinaire’a, na modę. Guillaume nie tylko wystawiał Picassa i Matisse’a, ale także promował Modiglianiego, Soutine’a, Laurencina i Déraina.
42 S. Lemke, Primitivist Modernism.
43 B. Oliver, Before Pelé there was Andrade, „Observer”, 24 maja 2014.
44 „Le Miroir des Sports”, 12 czerwca 1924.
45 L. Prats, Crónica celeste, s. 55.
46 A. Mazzucchelli, Del Ferrocarril al Tango, s. 362–363.
47 „Mundo Uruguayo”, 19 czerwca 1924.
48 A. Mejías-López, The Inverted Conquest, s. 9 (choć oczywiście autor odnosi się do Harolda Blooma i jego Lęku przed wpływem).
49 J. Wilson, Nazwiska dawno niesłyszane.
50 T. Mason, Passion of the People?, s. 36.
51 G. Brera, Storia critica del calcio italiano, s. 98.
52 A. Mazzucchelli, Del Ferrocarril al Tango, s. 518–520, 653 i nast.
53 Julio Bayce, 1928 Amsterdam, w: 100 años de fútbol, 11 i 12 lutego 1970.
54 https://www.youtube.com/watch?v=3gELBavbzWQ.
55 R. Keifu (red.), 1. Fußballweltmeisterschaft 1930 in Uruguay, s. 118.
56 „FIFA Bulletin”, 16 kwietnia 1929, s. 4.
57 MKOl, oficjalny raport z igrzysk olimpijskich w 1928 r., s. 81–83.
58 A. Mazzucchelli, Del Ferrocarril al Tango, s. 534 i nast.
59 „Negociaciones Internacionales: la organización de la Coupe du Monde”, marzec 1932, s. 125–129.
60 D. Ronzulli, Vittorio Pozzo, s 72.
61 „El Día”, 14 lipca 1930.
62 H. Jawad, Four Weeks in Montevideo, s. 94.
63 I. Chirilă, Finala se joacă azi, s. 43.
64 Tamże, s. 44.
65 J. Langenus, Fluitend door de wereld. W oficjalnym raporcie, złożonym przez trenera USA Wilfreda Cummingsa, napisano, że butelka została wytrącona mu z ręki przez argentyńskiego gracza. (C. José, The true story of Jock Coll and the 1930 World Cup chloroform incident, „Soccer History USA”, https://soccerhistoryusa.org/asha/colin.html).
66 Varallo, fifa.com, 5 lutego 2010.
67 „El Gráfico”, 2 sierpnia 1930.
68 Varallo, fifa.com, 5 lutego 2010.
69 Tamże.
70 „La Prensa”, 31 lipca 1930.
71 A. Rossi, „El Gráfico”, 2 sierpnia 1930.
72 A. Mazzucchelli, Del Ferrocarril al Tango, s. 637.
73 „El Gráfico”, 2 sierpnia 1930.
Końcowy gwizdek – Urugwaj zostaje pierwszym mistrzem świata! Dwie postacie w jasnych koszulkach obejmują się i upadają na ziemię. Jeden z piłkarzy podskakuje z radości i wznosi ręce nad głową. Na trybunach powiewają flagi, a wiwatujący fani wymachują czapkami. Mężczyźni w garniturach wbiegają na boisko i ściskają zawodników. Ludzie klepią się po plecach. Dwóch mężczyzn, między innymi umundurowany policjant, niesie kogoś na rękach – to kapitan drużyny, José Nasazzi. Kiedy piłkarze wykonują uroczyste okrążenie wokół boiska, z bukietem kwiatów i trofeum – mierzącą 36 centymetrów figurką Nike, bogini zwycięstwa – dołączają do nich chłopcy w szortach.
Żołnierze wznoszą szable, tworząc honorowy szpaler; gdy zawodnicy pod nim przechodzą, orkiestra gra Marsyliankę. Być może to hołd dla Jules’a Rimeta, francuskiego prezydenta FIFA i pomysłodawcy mistrzostw świata… ale przecież jeszcze kilka lat wcześniej był to oficjalny hymn Colorado, partii prezydenta Urugwaju, Juana Campisteguya. Kogo zatem chce uhonorować orkiestra? Piłkę nożną, FIFA, zwycięzców czy może polityków, którzy do tego doprowadzili i którzy zyskali na tym wizerunkowo? Ta niejednoznaczność istniała od początku piłkarskich mistrzostw świata i tak naprawdę nigdy nie zniknęła.
Już po czterech latach turniej „przejął” Mussolini, promując za jego pomocą swój ideał prężnych, odnoszących sukcesy Włoch. Argentyńska junta poniekąd odziedziczyła mistrzostwa świata w 1978 roku – były one dla niej ogromnym obciążeniem finansowym, ale wykorzystała je równie bezwzględnie jak Mussolini. Na długo zanim do powszechnego użycia wszedł termin sportswashing*, lata przed tym, jak Rosja i Katar pokazały, że nie trzeba wygrać mundialu, a wystarczy go zorganizować, żeby odnieść propagandowy sukces, turnieju używano do celów politycznych. Każdy kolejny gospodarz próbował zademonstrować za pośrednictwem mistrzostw własną siłę i pewność siebie, pokazać światu rozwój i nowoczesność kraju albo po prostu udowodnić, że jest ważnym członkiem szerszej międzynarodowej społeczności.
Ale nie chodzi tylko o organizację mundialu. Sportowe sukcesy dają przywódcom okazję do popisywania się i wygłaszania podniosłych przemówień o symbolicznych konsekwencjach zwycięstwa. Piłka nożna – jeśli wierzyć takim przemowom wygłaszanym w chwilach największej chwały – umieściła Urugwaj na mapie świata, ponownie zintegrowała powojenną Republikę Federalną Niemiec z globalną społecznością i położyła kres rasizmowi we Francji. To oczywiście kompletne bzdury – co nie znaczy, że z takich sformułowań nie można się czegoś dowiedzieć. Przy tym futbol rzeczywiście ma duże znaczenie: oferuje wgląd, często nieuświadomiony, w pragnienia i wątpliwości danej kultury – a nigdy nie jest to wyraźniejsze niż w czasie rozgrywanego raz na cztery lata Pucharu Świata. Turniej tworzy zbiorowe wspomnienia, które przenikają społeczeństwa głębiej niż niemal wszystko inne. Czy jakikolwiek cytat z lat 60. porusza Anglików bardziej niż słynne słowa: „Oni myślą, że to już koniec!”**? „Ręka Boga” Diego Maradony wpłynęła na uczucia Brytyjczyków wobec Argentyny tak samo jak wojna o Falklandy. Nie ma sugestywniejszego obrazu przejścia od pragmatycznego thatcheryzmu do bardziej sentymentalnych lat 90. (niezależnie od tego, jak bardzo były one uwarunkowane neoliberalizmem) niż łzy Gazzy. Podobne piłkarskie skojarzenia mają także inne narody – komentarz Herberta Zimmermanna z Republiki Federalnej Niemiec pod koniec finału mistrzostw świata w 1954 roku, taniec Papy Bouby Diopa po zdobyciu bramki dla Senegalu w meczu z Francją w 2002, słynny strzał Pelégo w 1958, niesamowity gol Saeeda al-Owairana strzelony Belgii w 1994, porażka Francji z RFN w Sewilli w 1982, nieprawdopodobne zwycięstwo Korei Północnej w Middlesbrough w 1966…
To, co Rimet rozpoczął w 1930 roku, rozwinęło się w ogromny spektakl o światowym zasięgu. Finał mundialu jest najczęściej oglądanym wydarzeniem sportowym na Ziemi. Być może najlepiej w piłkę gra się w Lidze Mistrzów, lecz to mundiale przyciągają uwagę, wzbudzają namiętności całych narodów i zapewniają wieczną chwałę. Ale – jak można było się przekonać już w pierwszej edycji, w czasie nieco dziwacznej rywalizacji 13 drużyn w Montevideo – to, co popularne, szybko staje się potężne, a to, co potężne, zawsze będzie przyciągać politykę i polityków, których zainteresowanie nie ogranicza się do samej gry.
Ta książka opowiada o mistrzostwach świata w piłce nożnej: o wielkich piłkarzach, fantastycznych golach i niesamowitych meczach – ale także o futbolu jako narzędziu służącym do tworzenia obrazu samego siebie oraz wywierania wpływu, o roli, jaką odegrał ten sport w tworzeniu narodów, i o tym, jak państwa wykorzystują go do walki o pozycję w zglobalizowanym świecie.
Od samego początku mundial służył nie tylko piłce nożnej…
------------------------------------------------------------------------
1.
* Sportswashing – praktyka polegająca na wykorzystywaniu wydarzeń sportowych do poprawy wizerunku państw, rządów czy wielkich korporacji, często poprzez odwracanie uwagi od poważnych problemów, takich jak łamanie praw człowieka, różnego rodzaju działania nieetyczne czy szkodliwe dla środowiska – przyp. tłum.
2.
**** They think it’s all over… – słowa wypowiedziane przez Kennetha Wolstenholme’a, brytyjskiego korespondenta sportowego, w ostatnich sekundach dogrywki finałowego meczu mundialu w 1966 roku (Anglia – RFN), kiedy Geoff Hurst strzelił gola na 4:2 dla Anglii, a na boisko zaczęli wbiegać brytyjscy kibice – przyp. tłum.Przypisy końcowe
1930. Marzyciele
1 S. Burnton, World Cup stunning moments: the Conte Verde’s trip to Uruguay in 1930, „Guardian”, 10 maja 2018.
2 F. Havekost, V. Stahl, Fußballweltmeisterschaft 1930 Uruguay, s. 42.
3 J. Spurling, Death or Glory, s. 5.
4 P. Aziz, Tu Trahiras Sans Vergogne.
5 M.-C. de Taillac, Marga, Comtesse de Palmyre.
6 P. Auclair, The Collaborator, „Blizzard”, nr 1, 2011.
7 F. Havekost, V. Stahl, Fußballweltmeisterschaft 1930 Uruguay, s. 43.
8 FIFA, One Hundred Years of Football, s. 59.
9 D. Goldblatt, The Ball is Round, s. 228.
10 D. Winner, Those Feet, s. 6–40; Goldblatt, The Ball is Round, s. 160–161.
11 M. Duggan, The Catholic visionary who founded the World Cup, „Catholic Herald”, 14 czerwca 2018.
12 Papież Leon XIII, encyklika Rerum Novarum, polska wersja dostępna na stronie: https://www.mop.pl/doc/html/encykliki/Rerum%20novarum.htm.
13 R. Leblond, Y. Rimet, Jules Rimet, le père du Mondial.
14 J. Lichfield, Jules Rimet: the man who kicked off the World Cup, „Independent”, 5 czerwca 2006.
15 D. Goldblatt, The Ball is Round, s. 244.
16 S. Mocchi-Radichi, R. Viqueira, Between Offside and Orsaí, s. 117.
17 A. Campomar, Golazo, s. 104.
18 M. da Cruz, From Beauty to Duty, s. 10.
19 Tamże, s. 18–19.
20 Więcej na temat „muskularnego chrześcijaństwa” i tego, jak kształtowało ono rozwój piłki nożnej w angielskich szkołach publicznych – zob. J. Wilson, Odwrócona piramida.
21 A. Mazzucchelli, Del Ferrocarril al Tango, s. 49.
22 M. da Cruz, From Beauty to Duty, s. 59.
23 Tamże, s. 38.
24 Tamże, s. 49.
25 Tamże, s. 202.
26 G. Reid Andrews, Blackness in the White Nation, s. 85–111.
27 A. Mazzucchelli, Del Ferrocarril al Tango, s. 273.
28 A. Campomar, Golazo, s. 98.
29 „Le Figaro”, 2 czerwca 1924.
30 H. de Montherlant, „Revue de l’Amerique Latine”, 2 lipca 1924.
31 A. Mazzucchelli, Del Ferrocarril al Tango, s. 17.
32 Tamże, s. 31.
33 Tamże, s. 367.
34 „Le Miroir des Sports”, 12 czerwca 1924.
35 A. Mazzucchelli, Del Ferrocarril al Tango, s. 348.
36 B. Oliver, The First Superstar, „Blizzard”, nr 29, 2018.
37 H.U. Gumbrecht, In Praise of Athletic Beauty, s. 249.
38 G. Reid Andrews, Rhythm Nation, „ReVista – Harvard Review of Latin America”, zima 2003.
39 „Le Matin”, 2 czerwca 1924.
40 „L’Auto”, czerwiec 1924.
41 S. Mocchi-Radichi, R. Viqueira, Between Offside and Orsaí, s. 122–123; wystawa w Orangerie w Paryżu w 2023 r. pokazała wpływ kolekcjonera Paula Guillaume’a, który był szkolony przez Apollinaire’a, na modę. Guillaume nie tylko wystawiał Picassa i Matisse’a, ale także promował Modiglianiego, Soutine’a, Laurencina i Déraina.
42 S. Lemke, Primitivist Modernism.
43 B. Oliver, Before Pelé there was Andrade, „Observer”, 24 maja 2014.
44 „Le Miroir des Sports”, 12 czerwca 1924.
45 L. Prats, Crónica celeste, s. 55.
46 A. Mazzucchelli, Del Ferrocarril al Tango, s. 362–363.
47 „Mundo Uruguayo”, 19 czerwca 1924.
48 A. Mejías-López, The Inverted Conquest, s. 9 (choć oczywiście autor odnosi się do Harolda Blooma i jego Lęku przed wpływem).
49 J. Wilson, Nazwiska dawno niesłyszane.
50 T. Mason, Passion of the People?, s. 36.
51 G. Brera, Storia critica del calcio italiano, s. 98.
52 A. Mazzucchelli, Del Ferrocarril al Tango, s. 518–520, 653 i nast.
53 Julio Bayce, 1928 Amsterdam, w: 100 años de fútbol, 11 i 12 lutego 1970.
54 https://www.youtube.com/watch?v=3gELBavbzWQ.
55 R. Keifu (red.), 1. Fußballweltmeisterschaft 1930 in Uruguay, s. 118.
56 „FIFA Bulletin”, 16 kwietnia 1929, s. 4.
57 MKOl, oficjalny raport z igrzysk olimpijskich w 1928 r., s. 81–83.
58 A. Mazzucchelli, Del Ferrocarril al Tango, s. 534 i nast.
59 „Negociaciones Internacionales: la organización de la Coupe du Monde”, marzec 1932, s. 125–129.
60 D. Ronzulli, Vittorio Pozzo, s 72.
61 „El Día”, 14 lipca 1930.
62 H. Jawad, Four Weeks in Montevideo, s. 94.
63 I. Chirilă, Finala se joacă azi, s. 43.
64 Tamże, s. 44.
65 J. Langenus, Fluitend door de wereld. W oficjalnym raporcie, złożonym przez trenera USA Wilfreda Cummingsa, napisano, że butelka została wytrącona mu z ręki przez argentyńskiego gracza. (C. José, The true story of Jock Coll and the 1930 World Cup chloroform incident, „Soccer History USA”, https://soccerhistoryusa.org/asha/colin.html).
66 Varallo, fifa.com, 5 lutego 2010.
67 „El Gráfico”, 2 sierpnia 1930.
68 Varallo, fifa.com, 5 lutego 2010.
69 Tamże.
70 „La Prensa”, 31 lipca 1930.
71 A. Rossi, „El Gráfico”, 2 sierpnia 1930.
72 A. Mazzucchelli, Del Ferrocarril al Tango, s. 637.
73 „El Gráfico”, 2 sierpnia 1930.
więcej..
