Prawo, literatura i egzystencjalizm — studium nad twórczością Alberta Camusa i Franza Kafki - ebook

WPROWADZENIE

W niniejszej monografii przyjęto perspektywę badawczą charakterystyczną dla nurtu nazwanego prawo i literatura (Law and Literature), łączącą filozofię prawa, estetykę prawa oraz narracyjne badanie literackich reprezentacji prawa. Prawo i literatura to obszar refleksji szerzej określany mianem estetyki prawa, w którym literatura traktowana jest jako równorzędne źródło poznania prawnego, etycznego i społecznego. Odwołuje się też do koncepcji zakładającej, że dzieło literackie może być determinantą ogólnej refleksji nad prawem.

Przyjęta metodologia, która zostanie rozwinięta w dalszej części pracy, obejmuje dwa główne poziomy analizy.

W literaturze przedmiotu utrwaliły się co najmniej trzy nurty: (a) Law as Literature (analiza dyskursu prawniczego narzędziami teorii literatury), (b) Law in Literature (rekonstrukcja idei prawnych z dzieł literackich), (c) podejścia etyczno-humanistyczne (literatura jako źródło wrażliwości prawniczej i rozumienia krzywdy). Będzie o tym mowa dalej, niemniej już w tym momencie warto się do tego odnieść, antycypując szczegółowe uwagi.

W polu tym dyskutuje się o statusie poznawczym przykładów literackich, ryzyku uogólnień oraz o tym, czy literatura służy raczej krytyce instytucji, czy ich legitymizacji. Niniejsza praca lokuje się przede wszystkim w nurcie Law in Literature, lecz korzysta z narzędzi innych podejść, co bliżej zostanie omówione w rozdziale dotyczącym metodologii. Franz Kafka pozostaje poza „egzystencjalizmem oczywistym”, niemniej badania nad Kafką rozpięte są między lekturami teologicznymi, modernistyczno-formalistycznymi, biurokratycznymi (władza i procedura) a projektami „odczarowującymi” (prawo jako praktyka językowa). Spór dotyczy m.in. tego, czy Proces i Zamek opisują niepoznawalność prawa (metafizyka winy), czy raczej hiperproceduralność i komunikacyjne deficyty instytucji. W tym pejzażu ujęcie egzystencjalne bywa traktowane jako zbyt szerokie, dlatego przyjmuje się je operacyjnie, tj. jako ramę do badania doświadczenia jednostki wobec reguł i decyzji, a nie tezę o „istocie” dzieła. Albert Camus ujmuje w swej twórczości trzy elementy z naszego punktu widzenia doniosłe, tj. prawo, absurd i odpowiedzialność. W piśmiennictwie camusologicznym dominują linie interpretacyjne: absurd i bunt (Mit Syzyfa, Człowiek zbuntowany); odpowiedzialność i kara (Obcy, Dżuma, Upadek) oraz namysł nad miarą i granicą władzy. Debaty toczą się wokół pytania, czy Camus proponuje normatywny projekt etyczny, czy jedynie opis ludzkiej kondycji. Niniejsza książka odczytuje w zamiarze te teksty wprost „pod prawo”. Absurd ujmowany jest jako doświadczenie graniczne oskarżonego, miara jako korekta penalnego (prawnego czy stricte procesowego) rygoryzmu, odpowiedzialność jako oś praktyki orzeczniczej. Camus–Kafka pasują do siebie (pisząc potocznie). Choć komparatystyka co do obu autorów pojawia się rzadziej i zwykle fragmentarycznie (motywy winy, obcości, „maszyny” prawa). Proponowane tu zbliżenie ma charakter modelowy: wykorzystuje wspólne motywy do zbudowania pojęciowego rusztowania egzystencjalnej filozofii prawa, obejmującego trzy węzły: sens i absurd, regułę czy procedurę oraz uznanie i odpowiedzialność.

Prawo i literatura są tu rozumiane nie metaforycznie, lecz operacyjnie: jako dwie praktyki wytwarzania sensu, które spotykają się w doświadczeniu egzystencji. Literatura nie ilustruje prawa, tj. ona powołuje do życia mikronomosy pojmowane jako porządki obowiązywania, w których gest, formuła i milczenie znaczą tyle co norma. W tym sensie monografia jest propozycją lektury hermeneutycznej, która przyjmuje język opowieści za równorzędny wobec języka doktryny i jest warunkiem zrozumienia prawa w jego ludzkim wymiarze.

Postegzystencja i współczesne dyskusje o algorytmizacji znajdują także odzwierciedlenie w tekście książki. W nowszych pracach nad prawem i technologią ścierają się ujęcia pragmatyczne (kompatybilność ADM z due process) z krytycznymi (nietransparentność modeli, bias, deficyt uzasadnień). Wkład niniejszej monografii nie polega na analizie technicznej, lecz na propozycji ramy hermeneutycznej. Zatem proponuje się pojęcie postegzystencji jako nazwy doświadczenia jednostki wobec nieprzejrzystych decyzji systemów i instytucji. Dzięki temu wątki kafkowskie (procedura, dostęp do „prawa” i in.) oraz camusowskie (jak miara, odpowiedzialność) zyskują kontynuację w debacie o współczesnych praktykach decyzyjnych. Co do miejsca pracy na tle literatury będzie mowa dalej. Antycypując, można powiedzieć, że w porównaniu z dotychczasowymi ujęciami praca łączy dwa kanoniczne korpusy w jednym modelu, explicite formułuje metodę (lektura hermeneutyczna i narratologia prawa), a co więcej, rozciąga wyniki na spór o algorytmizację decyzji publicznych i przedstawia operacyjną definicję „egzystencjalnej filozofii prawa” wraz z konsekwencjami dla praktyki prawniczej
sensu largo.

Dzieła Alberta Camusa i Franza Kafki oraz obrane jako pomocnicze traktowane są jako literackie modele struktur prawnych i instytucjonalnych (państwa, władzy). Analiza literacka skupia się więc na języku, narracji, konstrukcji świata przedstawionego w badanych dziełach i sposobach ukazywania władzy, przymusu oraz alienacji w formie artystycznej. Praca interpretuje teksty literackie jako przestrzenie produkcji i dekonstrukcji porządków normatywnych, owego ordo iuris, będącego przecież także przedmiotem filozofii prawa. Dzieła Camusa i Kafki odczytywane są tutaj jako egzystencjalne książki o prawie, zatem jako teksty, które stawiają pytania o jego sens, granice, skutki społeczne i wymiar moralny. Są to więc książki prawnicze w szerokim sensie, ujmowane tu jako formy literackiej refleksji nad kondycją ludzką w zetknięciu z prawem, czy szerzej, normatywnością, przymusem czy państwem. Niniejsza monografia sytuowana być może na przecięciu filozofii prawa, estetyki prawa i literackiej antropologii.

Analiza filozoficzna to drugi poziom badań, a odnosi się do egzystencjalnych i absurdystycznych kategorii filozoficznych obecnych w omawianych tekstach. Literatura jest traktowana jako ilustracja pewnych idei, a przede wszystkim jako samodzielne źródło wiedzy o naturze prawa czy o prawie.

Analiza dzieł literackich została przeprowadzona w duchu hermeneutyki egzystencjalnej, z wykorzystaniem koncepcji świata życia i narracyjnej filozofii prawa. Szczególny nacisk położono zaś na rolę języka, stylu narracyjnego oraz metaforyki w konstruowaniu literackich obrazów prawa i władzy. Literatura, traktowana jako przestrzeń, w której jawi się kondycja ludzka w zetknięciu z prawem, służy jako medium refleksji nad normatywnością i aksjologią prawa w perspektywie egzystencjalnej.

Antycypując dalsze rozważania, trzeba zaznaczyć, że egzystencjalna wizja prawa nie kończy się, w jej literackim obrazie, na Camusie czy Kafce, współczesnym – o czym będzie mowa – jej wyrazem jest chociażby proza Olgi Tokarczuk, co przedstawimy na przykładzie tej autorki Prowadź swój pług przez kości umarłych i bohaterki Janiny Duszejko.

W jakiej relacji pozostajemy do refleksji filozoficznej? Zacznijmy od ogólnej konstatacji, że literatura powinna być wykorzystywana jako źródło rozważań prawnych oraz moralnych. Współcześnie taki pogląd nie budzi wątpliwości (odwołajmy się choćby do koncepcji Marthy Nussbaum). W 2011 roku ukazała się antologia tekstów o Kafce pod redakcją Łukasza Musiała i Arkadiusza Żychlińskiego pt. Nienasycenie. Filozofowie o Kafce. Można zatem podejść do dzieł literackich tak, jakby były one podręcznikami filozofii. Dzieła literackie nie są jedynie ilustracją, refleksem, słabszym wariantem koncepcji filozoficznych, ale przez swój udział w kształtowaniu wrażliwości moralnej i prawniczej, społecznej i moralnej, mogą być brane za punkt odniesienia w tworzeniu filozofii prawa. Teksty literackie są więc traktowane jako źródło namysłu nad człowiekiem w relacji z prawem i systemami, z którymi prawo jest powiązane lub od których zależy czy z którymi się przenika.

Analizowane dzieła literackie wpisują się w nurt szeroko pojętej filozofii egzystencjalnej. Wrażliwości Camusa i Kafki różnią się od siebie, ale ich dzieła łączy znacznie więcej niż krytyka prawa jako struktury opresyjnej. Nie jest to jednak klasyczna krytyka autorytaryzmu, jak choćby w przypadku Roku 1984 George’a Orwella. Tak też prace i myśl Kafki dotyczą życia w jego filozoficznym sensie, jednostki wrzuconej w tryby państwowej machiny i fałszywej ideologii, a nie samej tej maszyny i ideologii. Ale jego świat nie jest mniej przesiąknięty pozorami i martwotą niż ten, o którym myślał Orwell; nie inaczej niż społeczna tkanka utkana przez Camusa.

W pracach Camusa i Kafki dostrzec można znaczny potencjał krytyczny, tak pożądany w ogólnej refleksji nad prawem. Jak czytamy w Stanford Encyclopedia of Philosophy: „Powieści i opowiadania Dostojewskiego, Camusa i Kafki oddają mieszczańską pustkę i nudę klasy menedżerskiej oraz paranoję i nieufność, które pojawiają się, gdy życie jest regulowane i kontrolowane przez anonimowych biurokratów”1. Ważne jest to, że autorzy ci zostali w tym niebagatelnym źródle zaliczeni do egzystencjalistów. Nie inaczej zresztą czyni Matthias Freise, gdy w jednym szeregu zestawia Fryderyka Nietzschego, Franza Kafkę,
Jeana-Paula Sartre’a czy Fiodora Dostojewskiego jako egzystencjalistów, bo podejmujących tematy egzystencjalne; pisarzy zajmujących się osamotnieniem i znikomością człowieka oraz kwestią jego relacji ze światem (tak czy inaczej pojmowanym)2. Ważnym zbiorem, stanowiącym o selekcji i przypisaniu badanej twórczości do egzystencjalizmu, jest antologia Waltera Kaufmanna Existentialism from Dostoevsky to Sartre – obejmująca Camusa i Kafkę jako pisarzy egzystencjalnych (nie jest to podejście odosobnione)3. Także Manuel Suances Marcos oraz Alicia Villar Ezcurra traktują Kafkę jako egzystencjalistę i absurdystę4. Ciężar egzystencji i zagubienia, wrzucenia w obcy świat pojawia się w pismach Kafki tak mocno, że wpisuje się on naturalnie w ten nurt filozoficzny, jakim jest filozofia egzystencji.

W pracy odróżniono klasyczny nurt filozofii egzystencjalnej od filozofii absurdu, podkreślając, że Camus rozwijał myśl pokrewną egzystencjalizmowi, ale nie był jego reprezentantem w sensie ścisłym. Podobnie twórczość Kafki została odczytana przez pryzmat egzystencjalny, choć sam autor pisał przed wykrystalizowaniem się egzystencjalizmu jako kierunku filozoficznego.

Gwoli ścisłości, ponadto, poczynić należy pewne zastrzeżenie. Sam Camus odcinał się od etykiety „egzystencjalisty”, zwłaszcza w rozumieniu Sartre’a. Pisał o absurdzie i buncie, ale nie utożsamiał się z metafizycznym założeniem „egzystencji poprzedzającej esencję”. Camus był bliski egzystencjalizmowi, choć sam się z nim nie utożsamiał, a jego filozofia absurdu rozwija się obok sartre’owskiego egzystencjalizmu, nie w jego ramach. Odczytanie Camusa jako egzystencjalisty jest zabiegiem odnoszącym się do problemów przez niego ukazanych w jego dziełach literackich, ale jest to zabieg powszechny, naukowo i filozoficznie uzasadniony5. Te zaś są par excellence egzystencjalne. Kafka tworzył przed ukształtowaniem się egzystencjalizmu jako nurtu filozoficznego, a jego pisarstwo jest reinterpretowane w duchu egzystencjalnym (szczególnie przez Camusa). Kafka czytany jest przez pryzmat egzystencjalizmu jako autor prefigurujący egzystencjalistyczne intuicje.

Warto podkreślić, że jest wiele punktów wspólnych twórczości Kafki z tematami poruszanymi przez Camusa. Camus akcentuje rolę indywidualnej wolności i wyborów w ramach ograniczeń narzuconych przez struktury społeczne, pewnego buntu, ale to Kafka ukazuje te ograniczenia oraz rewolucyjną wręcz moc, jaką samo tylko zaprzeczenie i zaufanie sobie samemu posiada w starciu ze światem. Kafka w cytacie: „Od pewnego punktu nie ma już żadnego odwrotu. Ten punkt należy osiągnąć”6 zdaje się sugerować nieuchronność buntu. Jest to wezwanie do buntu, ponieważ osiąganie tego punktu ma następować wbrew wszystkiemu, pod prąd, jeśli to konieczne. Ale w buncie tym mamy jednocześnie kibicować światu, dodaje Kafka, nigdy sobie, bo świat jako całość jest celem i sensem czy życiem. Więc i absurd, i bunt, i wszystkie te elementy znane nam z tekstów Camusa znajdą swoje odzwierciedlenie w czytanym przez pryzmat filozofii egzystencji Kafce.

Kondycja ludzka (conditio humana) jest kategorią filozofii mądrościowej (sapere aude), która przyjmuje optykę ja–my, a dla której istotny jest człowiek, bez żadnych obciążeń ideologicznych czy filozoficznych (kategorii czy to kartezjańskich – cogito, czy to oświeceniowych – natury ludzkiej itd.). Wezwanie czy program moralny Camusa i Kafki, choć niewyrażony wprost w ich tekstach literackich, jest wezwaniem do odważenia się, by stawić czoła śmierci człowieka, zatem nieautentyczności, absurdowi, zniewoleniu, wezwaniem do buntu, będącego aktem moralnym i do szukania tej iskierki nadziei, którą dostrzec można w twórczości Kafki. Camusowski Syzyf to metafora współczesnego człowieka funkcjonującego w świecie prawa, żyjącego wśród rytuałów bez znaczenia. Tak też bohater Przemiany, ale i Józef K. ujawniony na kartach Procesu czy K. z Zamku są częściami tej samej narracji, oni też bez celu napędzają procedury prawne, w które zostali wrzuceni,
uwikłani.

Ramą organizacyjną i porządkującą ten świat (czyli życie) jest prawo, nie wiemy, na ile to porządkowanie jest pozorne, na ile realne; komu służy i jaką ma władzę. Stąd tak ważne jest zbadanie tego, jak prawo jawi się w twórczości literackiej egzystencjalistów, w naszym wypadku w wizji literackiej tej dwójki pisarzy. Przez pryzmat literatury niniejsza monografia bada więc, jak te dwa światy, to jest prawo i życie, przenikają się i kształtują.

Uprzedzając dalsze uwagi, trzeba podzielić się ogólną konstatacją dotyczącą wyłaniającej się z badanych dzieł literackich wizji prawa. Jest ona pesymistyczna, a może nawet fatalistyczna. Pesymizm czy fatalizm to wyrażenia emocjonalne, przez to mogą być postrzegane (tutaj) jako zbyt osobiste lub subiektywne. Niechże jednak stanowią wprowadzenie owego egzystencjalnego nastroju, który przecież dla tego nurtu filozoficznego jest ważny. „Noc świata” się dzieje, po prostu się zdarza i trzeba ją przetrwać, by doszło do przekształcenia (jak chciałby Friedrich Hölderlin). Do tego fatalizmu jako wezwania do głębokiej analizy świata i do reformy, i to bardzo politycznej, wzywa Italo Calvino, pisząc, że nie wolno ukrywać żadnego fragmentu negatywnej rzeczywistości, aby ją przenikliwie poddać analizie i dostrzec przebłyski sprawiedliwości i piękna w tym, co jest „najniższym punktem ludzkiej paraboli” – jak pisze – „współczesnej rzeczywistości”7.

Pamiętać także należy o kategorii absurdu, zaprzeczenia-potwierdzenia i ogólnym tonie wypowiedzi czy „retoryki” badanej literatury8. Zresztą, nie bez przyczyny John Sutherland w kategorii literatury egzystencjalnej umiejscawia Camusa i Kafkę łącznie, wiążąc ich twórczość nicią absurdu. „Metodę”, tak wyraźną u Kafki, o ile właściwe jest o metodzie mówić, powiązać można z dialektyką egzystencjalną – tym jest to zaprzeczenie-potwierdzenie9.

Jak pisał Reiner Stach, komentując dzienniki Kafki, praski pisarz „sądzi, że sceny umierania w jego tekstach wzruszają czytelników, podczas gdy dla niego nie mają w sobie nic przerażającego, są raczej zabawą”10. Tak też należałoby odczytywać narrację w jej warstwie wierzchniej, gdzie czytamy o jakimś takim świecie, który jest pełen zgnilizny i zła, lecz jest w nim, mówiąc słowami Maxa Broda, jakaś iskierka nadziei, tylko trzeba ją dostrzec i wejść na poziom pewności co do tego, jak mamy być, żyć, stawać się i jaki mógłby być ten świat, gdybyśmy ten projekt urzeczywistnili we właściwy sposób. Nie inaczej czytać trzeba Camusa. Przewrotność tej prozy jest niezwykła – Kafka sądzi, że zarzut Broda, iż Dostojewski wprowadza zbyt wiele postaci psychicznie chorych, jest chybiony. Wedle Kafki nie są oni psychicznie chorzy11. Jaki więc to świat proponuje Kafka i co uczynić, byśmy z taką ostrością dostrzegli, co jest obrazem zdrowym, a co nie12.

Camus dostrzega owo zaprzeczenie-potwierdzenie w kafkowskiej Przemianie13. Otóż dla Camusa „Przemiana z kolei jest przerażającą figurą moralności, która wynika z jasności widzenia. (…) Nieustanne przejścia od naturalności do niezwykłości, od tego, co indywidualne,
do tego, co powszechne, od tragiczności do codzienności, od absurdu do
logiki można odnaleźć w całym dziele Kafki; w nich siła tego dzieła i jego znaczenie. Aby dzieło absurdalne stało się zrozumiałe, paradoksy te trzeba wyliczyć i podkreślić sprzeczności”14. Zgodnie z tą wskazówką interpretacyjną będziemy badać dzieła literackie Kafki wybrane do analiz.

Obraz prawa w wybranych do badań dziełach literackich jest więc pesymistyczny – taka wizja świata i życia w Zamku, Procesie i innych dziełach Kafki, ale także w Obcym Camusa oddawana jest przez ograniczoną akcję, co wspólne dla Camusa i Kafki, zaniechania, niemoc raczej niż działania bohaterów. W tekście nierzadko panuje zawieszenie – przerywane jeszcze większymi przestojami (jak zmęczenie i słońce uwydatniające oddalenie bohatera Obcego od świata) i monotonią. Kafka zaś pisze sprawozdawczo, bohaterowie długo analizują i poddają osądowi racjonalnemu to, co z góry skazane jest na bycie absurdem. Być może w tym tkwi ta iskierka woli sprawczości i świadomości etycznej, którą mimo wszystko Max Brod przypisuje Kafce (to przekonanie rozbłyska jednak tylko jako iskierka, pisze Brod – z kolei dla Camusa jest ona istotnym wyzwaniem). Badają, ale nie wyrażają z pełną mocą aktywnego sprzeciwu (niczym podróżnik z Kolonii karnej).

Odcięcie podmiotu od świata, w sytuacji jego niemocy, musiałoby rzutować na to, że postulaty egzystencjalizmu (jeśli wiązać z tą filozofią jakieś żądania wobec człowieka) nie mogą zostać zrealizowane. Wymaga to, co oczywiste, bliższego oglądu i szerszych badań. Z pewnością jednak świat nowoczesny to świat podmiotu zdekonstruowanego, niestabilnego, labilnego, pozbawionego mocnych fundamentów istnienia, płynącego w nurcie, na fali raz wznoszącej, innym razem tonącego, umierającego. Skądinąd ten podmiot będzie dalej dla nas raczej figurą (pojęciem) ułatwiającą prawniczą narrację, bowiem podmiot będzie pojmowany zasadniczo jako egzystencja (słowo „podmiot” sugeruje pewną trwałość i konstrukt, egzystencja to ciągła zmiana, stawanie się), jeśli więc będzie mowa o podmiocie, to z zastrzeżeniem, że będzie on egzystencją.

Prawu udaje się uśmiercić człowieka. Jak podaje Józef Tischner, śmierć człowieka to sytuacja, gdy wszystko wydaje się prawdziwe, chociaż jest grą i pozorem, rzeczywistością zafałszowaną. Literackie obrazy śmierci egzystencjalnej to np. Gregor Samsa czy Józef K. W finale Procesu śmierć następuje wszak w milczeniu, bez zrozumienia, w absolutnej obcości i samotności, na zasadach nie człowieka, lecz systemu.

W swym komentarzu do słów Tischnera Marek Drwięga pisze: „Człowiek został pochłonięty przez to, co sam wymyślił”15. Gdy człowiek nie jest czy nie czuje się zadomowiony, nie będąc u siebie, poddaje się władzy i tworzy iluzje – po stronie władzy ta śmierć przejawia się w miłości do zła, kłamstwo zaś staje się sposobem bycia16. Niczym K. w Zamku, który to bohater Kafki nie znajduje domu, mimo że próbuje się „zadomowić” w systemie.

Ważne jest jednak dla nas i stanowi o sensie tej monografii, że możliwe jest uwolnienie się od fałszywej rzeczywistości w akcie rewolucyjnym czy w akcie buntu (tu drogę wskazuje Camus), ale nieopartym na prostym resentymencie (w sensie schelerowskim), tylko autentycznym zaangażowaniu.

Śmierć człowieka – śmierć czy choroba na śmierć, bo takie też określenie pada w pracy Tischnera – to stan, w którym fałsz jest prawdą, a odróżnienie troski, dobra, miłości czy przyjaźni od zła, egoizmu, autorytarności władzy staje się już dla wielu niemożliwe. Nie ma dobra i zła, bo wszystko jest konwencją. Zupełnie jak w dziełach Camusa i Kafki, które są tu przedmiotem badań. Innymi słowy, my budujemy rzeczywistość i staramy się ją obudować kategoriami oraz konstrukcjami czy konwencjami i instytucjami, odpowiadamy za ten świat, który tworzymy, i wreszcie to my, ludzie, opowiadamy o prawie – prawo będzie właśnie takie, jak to wynika z naszej opowieści.

Bohaterowie powieści czy szerzej: twórczości literackiej Camusa i Kafki, zostali umiejscowieni w sytuacji eksperymentalnej, zwłaszcza w dziełach literackich Kafki znajdują się oni w dziwnym, nieokreślonym miejscu, do którego zostali wrzuceni. Nie sposób chyba o mocniejszy wyraz przynależności do filozoficznej działalności egzystencjalnej niż owo wrzucenie w świat – tylko dla naszych potrzeb ograniczony zresztą do świata państwa i prawa.

Czytając mistrza egzystencjalizmu (jeśli wolno tak go nazwać) –
Jeana-Paula Sartre’a – nie sposób nie odnieść wrażenia, że stwierdzenie zawarte w opowiadaniu Mur pasuje zarówno do Obcego, jak i Procesu oraz innych dzieł Kafki i w zasadzie tak Camus, jak i Prażanin mogliby się pod nim podpisać: „– To było przesłuchanie czy sąd? – Sąd – powiedział strażnik (…) o wyroku zostaniecie powiadomieni w celi”17. Ten duch, jak i wewnętrzny, egzystencjalny punkt widzenia trupa własnymi oczami, świadomości, że to ja widzę trupem (jak pisze Sartre18), przenika całą badaną twórczość i ma to, jak wolno sądzić, konsekwencje filozoficznoprawne.

Chociaż osią rozważań pozostają utwory Camusa i Kafki, analiza nie ogranicza się wyłącznie do ich twórczości. W toku pracy przywoływane są także dzieła literackie i refleksje innych autorów, których teksty, z racji poruszanej problematyki i filozoficznej głębi, służą jako punkty odniesienia w analizie egzystencjalnej literatury na temat prawa. Są wśród nich m.in. Fiodor Dostojewski czy Milan Kundera, ale i Czesław Miłosz oraz, co warte podkreślenia, Olga Tokarczuk. Na poziomie filozoficznym monografia czerpie z dorobku szeregu myślicieli – są to m.in. Søren Kierkegaard, Jean-Paul Sartre, Hannah Arendt, Jürgen Habermas, Martin Heidegger, Michel Foucault oraz Martha Nussbaum czy Józef Tischner. Wspólna dla ich stanowisk, jak wolno sądzić, jest potrzeba (z)rozumienia prawa jako zjawiska zakorzenionego w ludzkim doświadczeniu emocjonalnym, egzystencjalnym, kulturowym. Przy czym nie pojawiają się tutaj jako źródła cytatów, ale jako partnerzy rozmowy. Ich refleksje pozwalają ujawnić to, co ukryte, uchwycić nieoczywiste napięcia i rozpoznać dramatyczne sytuacje egzystencjalne, które literatura ujmuje bardziej przenikliwie niż niejeden traktat filozoficzny. Ich obecność w tej pracy jest wyborem, który podporządkowany został jednemu celowi, to jest lepszemu rozumieniu człowieka wobec prawa.

Najbardziej podstawowa teza tej książki głosi, że ogólna refleksja nad prawem prowadzona na podstawie dzieł literackich Camusa oraz Kafki, jako autorów zaliczonych do egzystencjalizmu, wzbogaca filozo-
fię prawa o nową wiedzę na temat pochodzenia, natury prawa, teleologii prawa oraz aksjologii prawa. Można więc powiedzieć, że praca ta koncentruje się na analizie narracji dotyczącej prawa w literaturze egzystencjalnej, a także tego, jak miejsce i doświadczenie jednostki w świecie (jej egzystencję) wyznaczane jest przez struktury i instytucje społeczne, ujmowane jako mechanizmy związane z działaniem prawa – zwłaszcza zaś mechanizmy władzy, przymusu, dominacji i alienacji, z uwzględnieniem kategorii buntu, śmierci człowieka, świata i absurdalności. Warto dodać, że analizowana literatura podaje propozycje pewnej reformy moralnej.

Jak pisał Theodor Adorno: „Każde dzieło sztuki i sztuka w ogóle stanowią zagadkę”19. Jest to celna konstatacja, którą myśliciel otwiera szerokie pole do interpretacji i dyskusji dzieł literackich, co można odczytać jako myśl przewodnią dalszych rozważań.

Antycypując dalsze uwagi, trzeba powiedzieć, że z pewnością lektury twórców poruszających zagadnienia egzystencjalne powinny uwrażliwić, zatem nauczyć wrażliwości. Wrażliwość ma wymiar istotny prawniczo, z pełną ostrością należy dostrzegać rangę kafkowskiego „zaprzeczenia-potwierdzenia” i podążając za tą absurdystyczną retoryką, odkrywać właściwe sposoby widzenia świata. Uwrażliwienie jako cel książki naukowej i prawniczej jest zbyt ogólny, lecz jako cel monografii filozoficznej i z zakresu analiz literackich jest równie ważny, jak inne z możliwych celów badawczych.

Podkreślić trzeba, że literatura egzystencjalna jest także zaliczana do tekstów absurdystycznych. W rezultacie, syntetyzując, monografia ta podejmuje dyskurs związany z filozofią egzystencjalizmu, filozofią absurdu, filozofią i socjologią nowoczesności oraz filozofią prawa. Sposób argumentacji opiera się na analizie literackich dzieł egzystencjalnych, które zostaną wykorzystane do ilustracji, jak prawo, jego pochodzenie, stosowanie oraz język, są odbierane przez jednostki poszukujące, zgodnie z filozofią egzystencji, autentyczności i wolności. Książka bada zatem prawo przez pryzmat prawniczej literatury egzystencjalnej, w tym aspekcie jej celem jest zrozumienie – zrozumienie wpływu prawa na ludzką kondycję. Przy tym w monografii opowiadamy się za głębszą integracją perspektyw egzystencjalnych w ogólnej refleksji nad prawem (filozofii prawa).

Wolno założyć, a będzie o tym jeszcze mowa, że egzystencjalizm powiązany jest z modernizmem czy nowoczesnością, a literatura egzystencjalna – w myśl założeń niniejszej monografii – stanowi wyraz krytycznej analizy tego programu już po okresie jego najprężniejszego rozwoju. Stąd częste w niniejszej pracy odniesienia do nowoczesności, której główne pojęcia będą stanowiły w istocie kategorie analityczne i interpretacyjne. Wobec tego w książce tej dokonana zostanie analiza wybranych dzieł literackich z perspektywy prawnej oraz etycznej, a także opisu i krytyki wyobrażenia świata nowoczesnego, przedstawionego w interpretowanych powieściach i innych formach literackich oraz nastąpi zbadanie tego, co dla filozofii prawa z tej krytyki wynika.

Do analiz wybrane zostały reprezentatywne dla ich twórczości dzieła, uznawane za nacechowane treściami egzystencjalnymi, to jest: Obcy Alberta Camusa oraz Proces i Zamek Kafki, a także miniatury: Kolonia karna (W kolonii karnej), Wspólnota, W kwestii praw, chociaż niniejsza książka do tych tylko dzieł literackich się nie ogranicza. Można postawić także tezę, że w charakterystyce prawa są to autorzy niezmiernie bliscy sobie, mający w wielu aspektach tożsame podejście, oceny i refleksje dotyczące prawa. Uprzedzając bieg myśli, trzeba powiedzieć, że Camus i Kafka prowadzą zresztą intelektualny dialog, tworząc pewną narrację z filozofami i pisarzami, jak Theodor Adorno, Hannah Arendt, Zygmunt Bauman, Fiodor Dostojewski, Michel Foucault, Jürgen Habermas, Sándor Márai, Richard Rorty, Max Stirner, Józef Tischner,
Michael Walzer czy Ludwig Wittgenstein, a także z innymi, których myśli pojawią się na kartach tej książki. Jak to możliwe, że taki dialog zawiera myśli konweniujące ze sobą? Zdaje się, że to siła kultury, literatury i europejskich tradycji, w których tak mocno są osadzeni. Ale ta tradycja nie jest, jak pokaże badana literatura, a co podpowiada intuicja bazująca na elementarnej znajomości twórczości camusowsko-kafkowskiej, oparciem dla humanizmu. Jest to w znacznym stopniu ciężar znany z analiz Arendt – są tam bowiem mocno wrośnięte korzenie totalitaryzmów.

Niemniej musimy wyraźnie rozdzielić inspiracje, bo przytaczani myśliciele krzyżują się z egzystencjalizmem tylko w krytyce nowoczesności, jednak reprezentują inne podejścia.

Otwartość interpretacji omawianych dzieł sprzyja odwoływaniu się do nich i wydobywaniu z nich kolejnych znaczeń. Teksty te można potraktować jako opowieści o nowoczesnym człowieku, społeczeństwie i państwie. Mają one także, przez wzgląd na swoją warstwę aksjologiczną, wymiar filozoficznoprawny. Camus i Kafka rozumiani są także jako absurdyści, tj. filozofowie absurdu. Kategoria absurdu niezmiernie wzbogaca interpretację i wydźwięk prac egzystencjalistów. Prawo w ich dziełach funkcjonuje często jako narzędzie literackie służące do analizy absurdalnych i niesprawiedliwych aspektów życia ludzkiego w społeczeństwie.

Egzystencjalizm jest humanizmem – głosi Sartre. Praktyka prawa byłaby lepsza, gdyby prawnicy byli mocniej zakorzenieni w pewnym ideale humanizmu. W tym ujęciu „humanistyczny” to znaczy wynikający z przekonania, że człowiek jest najwyższą wartością.

W tym punkcie dochodzi do głębszego, ale podstawowego pytania tej monografii: czymże jest ten człowiek wobec prawa? Jak prawo jawi się temu człowiekowi? Jakie jest prawo człowieka? Egzystencjalizm wzywa do odpowiedzialności – kim więc jest prawnik egzystencjalista, który odpowiada za tego, kto przed prawem staje?

Już prima vista w pytaniach tych rozbrzmiewa echo rozważań Kafki. Rozwińmy te kwestie o dwa kolejne pytania, które warto poprzedzić zwięzłym wyjaśnieniem.

Język literacki wielokrotnie czerpał z dyskursu filozoficznego, ale, co więcej, sam był filozofią. Nie chodzi nawet o odczytanie literatury w duchu, jaki proponuje Nussbaum – to nie tylko lekcja z przykładów postaci literackich i ich życiorysów. To powiązanie filozofii i literatury było i jest w pełni uświadomione tak przez literatów, jak i filozofów. Zaznaczmy w tym punkcie, że idea Nussbaum będzie użyteczna dla celów dalszych rozważań i będą one z pewnością pogłębione.

Kundera w Sztuce powieści stwierdza, że literatura nie wymyśla i nie kreuje, ale odsłania i odkrywa w nowych sytuacjach, czym jest człowiek, co w nim tkwi od dawien dawna i jakie są w człowieku możliwości. Wszystkie powieści wszystkich czasów zajmują się tajemnicą „ja”. Literatura nie jest czymś odmiennym od filozofii, jeśli w centrum postawi się właśnie pytanie o „ja” i sposób jego uchwycenia. Kundera w swym stanowisku nie jest odosobniony, by przywołać Miłosza i jego rozważania zawarte w Ziemi Ulro. Sztuka słowa, poezja to dla Heideggera „oświetlające projektowanie prawdy”. Bo to powieść, poezja, literatura realizują ideę „stopniowego rozświetlania ludzkiej egzystencji prawdą życia”.

W przeprowadzonych w tej książce analizach wykorzystano narzędzia właściwe dla nurtu prawa i literatury, w tym w szczególności:

1. Analizę narracyjną – traktując literackie fabuły jako struktury normatywne i sposoby wyrażania kondycji prawnej człowieka.

2. Analizę języka i stylu literackiego – uwzględniając wpływ metafor, rytmu i konstrukcji zdaniowej na obraz prawa, przymusu i alienacji. Styl literacki analizowano jako istotny nośnik sensu normatywnego.

3. Hermeneutykę egzystencjalną – opartą na interpretacji doświadczenia prawa z perspektywy podmiotu egzystującego w świecie życia. Wykorzystano tu inspiracje idei świata życia, traktując prawo jako część przeżywanej rzeczywistości.

4. Analizę kontekstową – uwzględniającą historycznokulturowe uwarunkowania powstawania i recepcji badanych utworów, jednak podporządkowaną głównemu celowi pracy: rekonstrukcji doświadczenia prawa w narracjach egzystencjalnych.

Zastosowane narzędzia umożliwiły uchwycenie literatury jako autonomicznego źródła wiedzy o prawie, niebędącej wyłącznie ilustracją teorii, lecz tworzącej alternatywne, narracyjne formy rozumienia normatywności. Warto zaznaczyć – tytułem bilansu otwarcia, że obszar badań na styku prawa i literatury, znany jako nurt Law and Literature, posiada już bogatą tradycję badawczą, tak w literaturze angloamerykańskiej, jak i w polskim piśmiennictwie naukowym. W Polsce istnieją liczne studia poświęcone estetyce prawa oraz narracyjnym wymiarom normatywności. Z kolei refleksja nad egzystencjalną filozofią prawa, choć intensywnie rozwijana jeszcze w drugiej połowie XX wieku, współcześnie uległa znacznemu ograniczeniu. W polskim piśmiennictwie podejścia egzystencjalne w filozofii prawa pojawiały się głównie w artykułach publikowanych w latach 60. i 70. XX w., dziś jednak są rzadko podejmowane i mają charakter marginalny. Choć twórczość Alberta Camusa i Franza Kafki doczekała się opracowań w kontekście literackim, filozoficznym i etycznym, nie istnieje na polskim rynku monografia, która w sposób systematyczny analizowałaby te teksty jako spójny projekt egzystencjalnej filozofii prawa. Niniejsza książka jest próbą wypełnienia owej luki.

1 K. Aho, Existentialism, The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2023 Edition), eds. E. N. Zalta, U. Nodelman, https://plato.stanford.edu/archives/sum2023/entries/existentialism/, dostęp: 20.01.2024. O ile nie zaznaczono inaczej, polskie przekłady obcojęzycznych cytatów pochodzą ode mnie – M. P.

2 M. Freise, Czesław Miłosz i historyczność kultury, przeł. J. Dąbrowski, Kraków 2016, s. 37–39.

3 W. Kaufmann, Existentialism from Dostoevsky to Sartre, New York 1956.

4 M. Suances Marcos, A. Villar Ezcurra, El irracionalismo. De Nietzsche a los pensadores del absurdo, Madrid 2014, passim.

5 Zob. np. R. Aronson, Albert Camus, w: Stanford Encyclopedia of Philosophy, https://plato.stanford.edu/entries/camus, dostęp: 20.04.2025.

6 F. Kafka, Aforyzmy z Zürau, przeł. R. Calasso, Kraków 2007, s. 19.

7 I. Calvino, I na tym koniec. O literaturze i społeczeństwie, przeł. J. Ugniewska, A. Wasilewska, M. Woźniak, Warszawa 2024, s. 19.

8 J. Sutherland, A Little History of Literature, New Haven–London 2013, s. 214 i n.; W. Rainczak, Logiczność absurdu w twórczości Franza Kafki na podstawie „Przemiany” i „Procesu”, w: Komentarze do Kafki, red. B. Małczyński, J. Furmaniak, Wrocław 2007, s. 71–76.

9 Zob. A. Fatenkov, Underground Man in Legal Position: Dostoevsky and Existential Philosophy, „ISTORIYA” 2022, nr 5, https://history.jes.su/S2079878 40021614-4-1, dostęp: 27.01.2025.

10 R. Stach, Kafka dzień po dniu, przeł. T. Zatorski, Gdańsk 2021, s. 277 (1914).

11 Tamże, s. 277 (1914).

12 Zaprzeczenie-potwierdzenie, które znaleźć można w tekstach Kafki, opisuje dynamikę świata na sposób krytyki społecznej (będzie o niej mowa dalej). Zestawmy figurę zaprzeczenia-potwierdzenia z tekstem poniższym: „Normalną postać kapitalizmu określa nieustanne rewolucjonizowanie własnych warunków egzystencji. Od początku kapitalizm «się rozkłada», wypala go ukryta, pełzająca sprzeczność, niezgodność, immanentne dążenie do równowagi. Dlatego kapitał się zmienia, ciągle się rozwija – nieustanny rozwój jest jedynym sposobem, aby usunąć, poradzić sobie ze swym zasadniczym, konstytutywnym brakiem równowagi, ze swoją sprzecznością”. S. Žižek, Wzniosły obiekt ideologii, przeł. J. Bator, P. Dybel, Wrocław 2001, s. 71. Być może zatem Kafka przeczuwał, dostrzegał, widział przemianę świata i jego ruch – świata nowoczesnego.

13 F. Kafka, Przemiana, w: tegoż, Wyrok, przeł. J. Kydryński, Warszawa 1975, s. 18–75.

14 A. Camus, Nadzieja i absurd w dziele Franza Kafki, w: Mit Syzyfa i inne eseje, przeł. J. Guze, Warszawa 1999, s. 2 i n.

15 M. Drwięga, Człowiek między dobrem a złem. Studia z etyki współczesnej, Kraków 2012, s. 278; J. Tischner, Spór o istnienie człowieka, Kraków 2001, s. 54–65.

16 J. Tischner, Życie jest snem, w: tegoż, Myślenie w żywiole piękna, s. 74; tenże, W krainie schorowanej wyobraźni, s. 39. Zob. I. Marszałek, Józef Tischner i filozoficzne koncepcje zła. Czy zło jest w nas, czy między nami?, Kraków 2014, s. 266.

17 J.-P. Sartre, Mur, w: tegoż, Intymność i inne opowiadania, przeł. J. Lisowski, Łódź 1992, s. 82.

18 Tamże, s. 92.

19 T. W. Adorno, Gesammelte Schriften, t. 7, Frankfurt am Main 1972, s. 182.Spis treści

WPROWADZENIE

1. PRAWO I LITERATURA

1.1. Wprowadzenie

1.2. Uwagi wstępne

1.3. Egzystencjalizm i filozofia absurdu jako konteksty literackie prawa

1.4. Egzystencjalna filozofia prawa: od prawoznawstwa do literatury

2. ANALIZA EGZYSTENCJALNYCH NARRACJI CAMUSA I KAFKI

2.1. Nowoczesność i literatura egzystencjalna jako krytyka prawa

2.2. Literacka krytyka prawa i nowoczesności w egzystencjalizmie

2.3. Pochodzenie prawa. Podstawowe struktury prawa. Reguły prawne – ujęcie literackie

2.3.1. Władza

2.3.2. Kolonizacja egzystencji przez esencje

2.3.3. Reguły prawne

2.3.4. Autorytet prawa jako przedmiot wiary

2.4. Ciało i świat w literackim obrazie prawa

2.5. Prawo i komunikacja w narracji egzystencjalnej

2.6. Moralność prawa: etyka sytuacyjna i egzystencjalny wybór

3. EGZYSTENCJALNA LITERACKA FILOZOFIA PRAWA – SYNTEZA I PROJEKT MORALNY

3.1. Literatura egzystencjalna a humanizm

3.2. Egzystencjalne podejście do prawa jako program reformy moralnej – ujęcie literackie na podstawie Camusa i Kafki

3.3. Bunt i wyzwania prawnika egzystencjalisty

4. POSTEGZYSTENCJALIZM A PERSPEKTYWY WSPÓŁCZESNEGO PRAWA

4.1. Postegzystencja i postegzystencjalizm. Adaptacja kategorii egzystencjalnych do świata i społeczeństwa cyfrowego

4.2. Technicyzacja jako mechanizacja. Społeczeństwo, państwo, prawo

4.3. Filozofia zmiany – postegzystencjalizm. Bunt i polityczność

4.4. Podstawowa zasada (post)egzystencjalnej wizji prawa

WNIOSKI KOŃCOWE: EGZYSTENCJALIZM – POSTEGZYSTENCJALIZM – CZŁOWIEK WOBEC PRAWA

BIBLIOGRAFIA

A. Literatura źródłowa i pomocnicza

B. Polskie przekłady tekstów Alberta Camusa (z tytułami oryginałów)

C. Polskie przekłady tekstów Franza Kafki (z tytułami oryginałów)

INDEKS NAZWISK