Przestań się sabotować - ebook

ROZDZIAŁ 1. WIESZ, CO POWINIENEŚ ZROBIĆ, ALE TEGO NIE ROBISZ

Są takie chwile, w których dokładnie wiesz, co należałoby zrobić. Nie potrzebujesz kolejnej książki, następnego filmu ani czyjejś rady. Odpowiedź jest oczywista. Powinieneś wysłać wiadomość, rozpocząć przygotowania, umówić się na badanie, dokończyć ważne zadanie albo powiedzieć coś, co od dawna domaga się wypowiedzenia.

Mimo to nie działasz.

Zajmujesz się czymś łatwiejszym. Sprawdzasz telefon, porządkujesz biurko, odpowiadasz na mało ważne wiadomości albo przekonujesz siebie, że przed rozpoczęciem potrzebujesz lepszego planu. Czas mija, napięcie rośnie, a zadanie, które początkowo wydawało się możliwe do wykonania, zaczyna przytłaczać.

Wieczorem pojawia się rozczarowanie. Wiesz, że znowu nie zrobiłeś tego, co sobie obiecałeś. Próbujesz znaleźć powód. Być może rzeczywiście byłeś zmęczony. Być może wydarzyło się coś niespodziewanego. Być może zabrakło odpowiednich warunków. Każde z tych wyjaśnień może zawierać część prawdy. Gdzieś pod nimi kryje się jednak niewygodne pytanie.

Dlaczego kolejny raz zrobiłeś coś, co oddaliło cię od własnego celu?

Autosabotaż nie oznacza, że świadomie pragniesz sobie zaszkodzić. Najczęściej polega na powtarzaniu zachowań, które przynoszą krótkotrwałą ulgę, lecz prowadzą do długotrwałych strat. Wybierasz to, co pozwala ci poczuć się lepiej w tej chwili, nawet jeśli wiesz, że później zapłacisz za to frustracją, poczuciem winy albo utratą kolejnej możliwości.

Odkładasz przygotowanie prezentacji, ponieważ nie chcesz mierzyć się z obawą, że wypadniesz źle. Unikasz rozmowy z bliską osobą, ponieważ boisz się konfliktu. Nie zgłaszasz swojej kandydatury, ponieważ możliwość odrzucenia wydaje się zbyt bolesna. Rezygnujesz z ćwiczeń, ponieważ nie chcesz po raz kolejny zobaczyć, jak daleko jesteś od wymarzonej formy.

Każda z tych decyzji przynosi ulgę. Nie musisz jeszcze stawiać czoła ocenie, wysiłkowi ani niepewności. Problem nie znika. Zostaje jedynie przesunięty w czasie, a wraz z nim rośnie napięcie.

Właśnie dlatego autosabotaż potrafi być tak trudny do zauważenia. W chwili podejmowania decyzji nie wygląda jak działanie przeciwko sobie. Wygląda jak odpoczynek, ostrożność, rozsądek albo troska o własny komfort. Dopiero później dostrzegasz konsekwencje.

Nie każde odłożenie zadania jest autosabotażem. Czasami naprawdę potrzebujesz odpoczynku. Możesz zmienić zdanie, uznać cel za nieaktualny albo świadomie zrezygnować z czegoś, co nie jest dla ciebie ważne. Dojrzałość nie polega na realizowaniu każdego planu bez względu na okoliczności.

O autosabotażu można mówić wtedy, gdy twoje zachowanie regularnie pozostaje w sprzeczności z tym, czego naprawdę chcesz. Twierdzisz, że zależy ci na zmianie, lecz powtarzasz działania utrzymujące dotychczasową sytuację. Chcesz bliskości, ale odpychasz ludzi, którzy próbują się do ciebie zbliżyć. Pragniesz stabilności finansowej, lecz unikasz sprawdzania stanu konta i podejmujesz impulsywne decyzje. Marzysz o rozwoju zawodowym, ale nie korzystasz z okazji, ponieważ ciągle uważasz, że jeszcze nie jesteś gotowy.

Pojedyncza decyzja nie mówi o tobie zbyt wiele. Znaczenie ma schemat.

Być może zaczynasz z ogromnym zaangażowaniem, a później porzucasz cel, gdy znika pierwsza ekscytacja. Być może działasz do momentu, w którym pojawiają się pierwsze trudności. Możliwe również, że wycofujesz się tuż przed osiągnięciem rezultatu, ponieważ wtedy stawka staje się realna. Dopóki tylko próbujesz, możesz mówić sobie, że kiedyś ci się uda. Gdy zbliżasz się do rozstrzygnięcia, musisz zmierzyć się z prawdziwą oceną swoich możliwości.

Czasami autosabotaż zaczyna się znacznie wcześniej, jeszcze na etapie wyznaczania celu. Postanawiasz zmienić wszystko naraz. Układasz plan tak wymagający, że niemal niemożliwy do utrzymania. Obiecujesz sobie codzienną aktywność, całkowitą zmianę sposobu odżywiania, rezygnację ze wszystkich niekorzystnych przyzwyczajeń i realizację zaległych projektów. Przez kilka dni czujesz przypływ kontroli. Później przychodzi pierwsze potknięcie.

Zamiast potraktować je jak zwykłą część procesu, uznajesz, że plan został zniszczony. Skoro nie udało ci się wykonać wszystkiego, rezygnujesz ze wszystkiego. W ten sposób nierealne wymagania pozwalają ci powrócić do znanej sytuacji. Możesz powiedzieć, że próbowałeś, a jednocześnie nie musisz mierzyć się z powolną, zwyczajną pracą, której wymaga prawdziwa zmiana.

Autosabotaż często korzysta z myślenia opartego na skrajnościach. Albo wykonasz zadanie idealnie, albo nie warto go zaczynać. Albo natychmiast zobaczysz rezultat, albo wysiłek nie ma sensu. Albo czujesz pełną motywację, albo powinieneś poczekać na lepszy moment.

Życie rzadko działa w ten sposób. Większość wartościowych rezultatów powstaje dzięki działaniom niedoskonałym, powtarzanym w zwyczajnych warunkach. Nie potrzebujesz idealnego dnia, aby wykonać jeden krok. Nie musisz być całkowicie pewny, aby podjąć decyzję. Nie musisz mieć ochoty, aby zrobić coś, co uznajesz za ważne.

Istnieje jeszcze jedna forma autosabotażu, która nie przypomina bierności. Możesz być bardzo zajęty, a mimo to unikać tego, co najważniejsze. Wykonujesz wiele drobnych czynności, pomagasz innym, poprawiasz szczegóły i odpowiadasz na każdą prośbę. Pod koniec dnia jesteś wyczerpany, lecz sprawa, która mogłaby naprawdę coś zmienić, nadal pozostaje nietknięta.

Zajętość daje ci poczucie, że działasz. Pozwala również uniknąć pytania, czy twoje działania prowadzą w stronę życia, którego pragniesz. Można pracować od rana do wieczora i przez cały ten czas uciekać od jednego telefonu, jednej decyzji albo jednej strony tekstu.

Im dłużej powtarzasz podobne zachowania, tym łatwiej zaczynasz uważać je za część swojej osobowości. Mówisz, że zawsze wszystko odkładasz, nie masz silnej woli, nie potrafisz kończyć albo taki już jesteś. Schemat zamienia się w tożsamość.

To niebezpieczny moment. Jeśli uznasz określone zachowanie za nieodłączną część siebie, przestaniesz szukać sposobu, aby je zmienić. Każda kolejna rezygnacja będzie potwierdzała twoją opinię. Przestaniesz widzieć różnicę między tym, co robisz, a tym, kim jesteś.

Tymczasem zachowanie jest zachowaniem. Można je zauważyć, zrozumieć i zastąpić innym. To, że odkładałeś ważne sprawy, nie oznacza, że jesteś człowiekiem skazanym na odkładanie. To, że porzucałeś wcześniejsze plany, nie oznacza, że nie potrafisz doprowadzić niczego do końca. Przeszłość pokazuje jedynie, jakie schematy dotychczas powtarzałeś. Nie przesądza o tym, co zrobisz następnym razem.

Pierwszym krokiem nie jest natychmiastowa walka ze wszystkimi słabościami. Jest nim uważna obserwacja. Zanim spróbujesz się zmienić, musisz zobaczyć moment, w którym zaczynasz działać przeciwko sobie.

Zwróć uwagę na to, co robisz, gdy zbliżasz się do ważnego zadania. Jakie myśli pojawiają się w twojej głowie? Co nagle wydaje się pilniejsze? Jak tłumaczysz kolejne przesunięcie terminu? Jak czujesz się tuż przed rezygnacją i jaką ulgę odczuwasz chwilę później?

Nie oceniaj jeszcze swoich odpowiedzi. Potraktuj je jak informacje. Być może odkryjesz, że nie unikasz samego działania, lecz uczucia, które mu towarzyszy. Nie boisz się wysłania wiadomości. Boisz się, że nie otrzymasz odpowiedzi. Nie boisz się rozpoczęcia projektu. Boisz się, że efekt nie będzie wystarczająco dobry. Nie unikasz zmiany. Unikasz niepewności, którą każda prawdziwa zmiana przynosi.

Gdy rozpoznasz to uczucie, twoje zachowanie przestanie być całkowicie automatyczne. Pojawi się niewielka przestrzeń między impulsem a decyzją. W tej przestrzeni możesz dokonać innego wyboru.

Nie musisz od razu czuć się odważny. Nie musisz uwierzyć, że wszystko się uda. Wystarczy, że zauważysz starą wymówkę i nie pozwolisz jej po raz kolejny zdecydować za siebie.

Wiedza o tym, co powinieneś zrobić, jest ważna. Sama wiedza jednak nie wystarczy. Zmiana zaczyna się wtedy, gdy przestajesz pytać wyłącznie o właściwe działanie i zaczynasz sprawdzać, co powstrzymuje cię przed jego wykonaniem.

Dopiero wtedy możesz przestać stać sobie na drodze.ROZDZIAŁ 2. TWÓJ MÓZG NIE CHCE SZCZĘŚCIA. CHCE BEZPIECZEŃSTWA

Możesz szczerze pragnąć zmiany i jednocześnie robić wszystko, aby do niej nie dopuścić. Możesz marzyć o lepszej pracy, spokojniejszej relacji, większej pewności siebie albo życiu zgodnym z własnymi potrzebami, a mimo to wycofywać się za każdym razem, gdy pojawia się realna szansa. Nie oznacza to, że twoje pragnienia są fałszywe. Oznacza jedynie, że jakaś część ciebie może postrzegać zmianę jako zagrożenie.

Człowiek lubi wierzyć, że podejmuje decyzje przede wszystkim na podstawie tego, co jest dla niego dobre. W rzeczywistości bardzo często wybiera to, co jest znajome. Nawet jeśli znajoma sytuacja przynosi frustrację, ból albo poczucie utknięcia, ma jedną istotną zaletę. Można ją przewidzieć.

Wiesz, czego się spodziewać po pracy, której nie lubisz. Znasz sposób, w jaki zachowuje się osoba, która cię rani. Rozumiesz zasady życia, w którym rezygnujesz z własnych potrzeb. Być może czujesz się w nim źle, ale nauczyłeś się jakoś funkcjonować. Wypracowałeś sposoby unikania konfliktów, tłumienia rozczarowania i przekonywania siebie, że nie jest aż tak źle.

Zmiana odbiera ci tę przewidywalność. Nowa praca może okazać się lepsza, ale będzie wymagała poznania nowych ludzi i zasad. Zdrowa relacja może dawać bliskość, lecz zmusi cię do pokazania prawdziwych uczuć. Realizacja ważnego celu może przynieść satysfakcję, ale wcześniej narazi cię na ocenę, niepewność i możliwość porażki.

Twój umysł nie potrafi zagwarantować, że wszystko zakończy się dobrze. Potrafi natomiast przypomnieć ci wszystkie sytuacje, w których zostałeś zraniony, ośmieszony albo odrzucony. Próbuje wykorzystać przeszłość do przewidywania przyszłości. Jeśli kiedyś podjęcie ryzyka skończyło się bólem, może uznać, że najbezpieczniej będzie więcej nie ryzykować.

Właśnie dlatego możesz odczuwać opór nawet przed zmianą, której bardzo potrzebujesz. Im bliżej niej jesteś, tym więcej pojawia się wątpliwości. Zaczynasz dostrzegać problemy, których wcześniej nie widziałeś. Przypominasz sobie powody, dla których obecna sytuacja nie jest taka zła. Zaczynasz zastanawiać się, czy naprawdę warto burzyć dotychczasowy porządek.

Ten mechanizm bywa mylony z intuicją. Mówisz sobie, że coś podpowiada ci, aby się wycofać. Czasami rzeczywiście warto posłuchać wewnętrznego ostrzeżenia. Nie każdy lęk jest jednak sygnałem realnego niebezpieczeństwa. Niekiedy jest jedynie reakcją na brak pewności.

To ważna różnica.

Jeśli potraktujesz każdy dyskomfort jak dowód, że wybrałeś niewłaściwą drogę, będziesz rezygnować ze wszystkiego, co nowe. Pierwszy dzień w nowym miejscu uznasz za znak, że tam nie pasujesz. Trudną rozmowę potraktujesz jako potwierdzenie, że relacja nie ma przyszłości. Zwykłe zmęczenie po rozpoczęciu treningów stanie się dowodem, że nie nadajesz się do aktywności. Niepewność towarzyszącą rozwijaniu własnego projektu pomylisz z brakiem kompetencji.

Tymczasem dyskomfort często oznacza jedynie, że znalazłeś się poza znanym schematem. Nie mówi jeszcze, czy podejmowana zmiana jest dobra, czy zła. Informuje, że sytuacja jest nowa, a ty nie wypracowałeś jeszcze sposobu poruszania się w niej.

Pomyśl o pokoju, w którym od dawna panuje bałagan. Wiesz, gdzie leżą najważniejsze rzeczy. Potrafisz ominąć przeszkody nawet po ciemku. Porządkowanie tego miejsca początkowo może wprowadzić jeszcze większy chaos. Trzeba wyjąć zawartość szafek, zdecydować, co zostawić, i znaleźć nowe miejsce dla każdego przedmiotu. Przez pewien czas wszystko wydaje się trudniejsze niż wcześniej.

Podobnie wygląda zmiana własnego życia. Zanim pojawi się nowy porządek, często trzeba przejść przez okres dezorientacji. Stare sposoby działania przestają wystarczać, a nowe nie stały się jeszcze naturalne. Właśnie wtedy najłatwiej wrócić do tego, co znane.

Nie dlatego, że było dobre. Dlatego, że było oswojone.

Możesz to zauważyć w pozornie drobnych sytuacjach. Postanawiasz inaczej rozpoczynać poranek, lecz po kilku dniach wracasz do przeglądania telefonu tuż po przebudzeniu. Chcesz spokojniej reagować podczas konfliktów, ale jedno zdanie wypowiedziane przez drugą osobę uruchamia dawny sposób obrony. Zaczynasz oszczędzać pieniądze, a gdy zgromadzisz pierwszą większą kwotę, nagle pojawia się potrzeba nieplanowanego zakupu.

Stary schemat działa szybciej, ponieważ został wielokrotnie przećwiczony. Nie wymaga zastanowienia. Pojawia się bodziec, następuje automatyczna reakcja, a później przychodzi dobrze znany rezultat. Nawet jeśli rezultat jest niekorzystny, cała sekwencja daje poczucie przewidywalności.

Nowe zachowanie wymaga zatrzymania się. Musisz zauważyć impuls, wytrzymać napięcie i świadomie podjąć inną decyzję. Początkowo kosztuje to więcej energii. Możesz więc odnieść wrażenie, że zmiana jest sztuczna, wymuszona albo niezgodna z twoją naturą.

To, co wydaje się naturalne, bardzo często jest po prostu dobrze utrwalone.

Jeśli przez wiele lat unikałeś zabierania głosu, milczenie będzie przychodziło ci łatwiej niż wyrażanie własnego zdania. Jeśli nauczyłeś się przepraszać za swoje potrzeby, stawianie granic może wywoływać poczucie winy. Jeśli zawsze umniejszałeś własnym osiągnięciom, przyjęcie komplementu będzie wydawało się przejawem zarozumiałości.

Nie oznacza to, że milczenie, rezygnacja i umniejszanie sobie są zgodne z twoją prawdziwą naturą. Oznacza, że przez długi czas pomagały ci zachować określony rodzaj bezpieczeństwa.

Być może jako dziecko nauczyłeś się, że spokój w domu zależy od tego, czy nie będziesz sprawiać problemów. Być może okazywanie emocji spotykało się z wyśmiewaniem. Możliwe, że za błędy otrzymywałeś surową krytykę, a sukces powodował wzrost oczekiwań. Mogłeś zrozumieć, że najlepiej nie wyróżniać się, nie prosić o zbyt wiele i nie pokazywać, jak bardzo ci zależy.

Takie przekonania nie muszą występować w postaci wyraźnych zdań. Mogą istnieć jako napięcie pojawiające się w określonych sytuacjach. Kiedy chcesz powiedzieć, czego potrzebujesz, ściska cię w gardle. Gdy masz zaprezentować swoją pracę, pojawia się potrzeba znalezienia w niej kolejnych błędów. Kiedy ktoś okazuje ci szczere zainteresowanie, zaczynasz podejrzewać, że wkrótce zmieni zdanie.

Organizm reaguje tak, jakby próbował uchronić cię przed powtórzeniem dawnego doświadczenia. Problem polega na tym, że warunki mogły się zmienić, lecz reakcja pozostała ta sama. To, co kiedyś pomagało ci przetrwać trudną sytuację, dzisiaj może ograniczać twoje życie.

Dorosły człowiek nie musi już stosować wszystkich strategii, których nauczył się wtedy, gdy miał znacznie mniej możliwości. Może sprawdzić, czy zagrożenie nadal jest realne. Może wybrać inną reakcję. Nie zrobi tego jednak, jeśli będzie traktował każdy lęk jak niepodważalny rozkaz.

Wyobraź sobie, że otrzymujesz propozycję udziału w ważnym projekcie. Pierwszą reakcją jest radość. Ktoś zauważył twoje umiejętności i uznał, że możesz wnieść coś wartościowego. Chwilę później pojawiają się pytania. Co będzie, jeśli sobie nie poradzisz? Co pomyślą inni? Czy nie odkryją, że wcale nie jesteś tak kompetentny, jak sądzą?

Zaczynasz analizować wszystkie możliwe trudności. Zamiast przygotowywać się do nowego zadania, szukasz powodów do odmowy. Im dłużej o tym myślisz, tym bardziej rozsądne wydaje się wycofanie. Gdy w końcu rezygnujesz, odczuwasz ulgę.

Ta ulga ma ogromne znaczenie. Umysł otrzymuje informację, że uniknięcie działania usunęło napięcie. Następnym razem jeszcze szybciej podpowie ci wycofanie. Nie wie, że właśnie straciłeś szansę. Rejestruje jedynie, że zagrożenie minęło.

W ten sposób autosabotaż zostaje wzmocniony. Każda ucieczka potwierdza, że uciekanie działa. Przynosi natychmiastową nagrodę w postaci spadku napięcia, chociaż w dłuższej perspektywie prowadzi do żalu i niezadowolenia.

Aby przerwać ten schemat, nie możesz uzależniać działania od całkowitego braku lęku. Musisz nauczyć się pozostawać z dyskomfortem wystarczająco długo, aby wykonać właściwy krok. Nie chodzi o ignorowanie realnego niebezpieczeństwa ani zmuszanie się do każdej ryzykownej decyzji. Chodzi o sprawdzanie, czy to, przed czym uciekasz, naprawdę ci zagraża.

Pomocne może być proste pytanie. Czy ta sytuacja jest niebezpieczna, czy tylko nieznana?