Rodzina - ebook

Przedmowa

Istnieją książki, które opowiadają o rodzinie. I istnieją książki, które zmuszają nas do przemyślenia na nowo tego, co — jak nam się wydawało — wiedzieliśmy o niej od zawsze. Książka, którą Czytelnik trzyma w ręku, należy do tej drugiej kategorii.

Gdy zostałem poproszony o napisanie przedmowy do Rodziny, zgodziłem się bez wahania — ale z pewnym niepokojem. Kolejna synteza historii rodziny? Kolejna opowieść od jaskiniowców do smartfonów, od ogniska do Tindera? Przez czterdzieści lat pracy akademickiej przeczytałem ich dziesiątki — i większość z nich powielała ten sam schemat: europejski punkt wyjścia, eurocentryczna narracja, europejskie wnioski, a reszta świata — Afryka, Azja, Oceania, obie Ameryki — zepchnięta do przypisów i rozdziałów „uzupełniających,” traktowanych jak egzotyczny dodatek do głównego dania. Obawiałem się, że ta książka będzie kolejną odmianą tego schematu.

Myliłem się. I rzadko mylenie się sprawiało mi taką przyjemność.

Rodzina. Dzieje instytucji, która ukształtowała ludzkość jest dziełem, które łamie reguły gatunku — i czyni to w sposób tak konsekwentny, tak intelektualnie uczciwy i tak literacko porywający, że czytelnik zapomina, iż czyta pracę naukową. Zapomina — ale nie dlatego, że autor upraszcza. Zapomina, bo autor potrafi coś, co jest rzadkie w świecie akademickim: łączyć erudycję z narracją, precyzję z pasją, globalny rozmach z wrażliwością na detal. Gdy czytamy o nuerskim „małżeństwie z duchem,” mamy wrażenie, że stoimy na brzegu Nilu. Gdy czytamy o debacie Augustyna z Hieronimem o wartości małżeństwa, słyszymy ich głosy — ironiczne, namiętne, niezgodne. Gdy czytamy o filipińskiej matce, która opiekuje się cudzym dzieckiem w Rzymie, tęskniąc za własnymi dziećmi na drugim końcu świata, czujemy ścisk w gardle. To nie jest suchy podręcznik — to opowieść, w której nauka i ludzkie doświadczenie splatają się w jedno.

Zakres tematyczny książki jest imponujący — i to słowo jest niedostateczne. Autor prowadzi nas od paleolitycznych pochówków w Sungirze i Dolní Věstonicach, przez kodeksy Hammurabiego i Manu, przez ateński oikos i rzymską familia, przez konfucjańskie genealogie i islamski mahr, przez średniowieczne debaty o konsensie małżeńskim i reformacyjne kazania Lutra, przez niewolnicze plantacje i wiktoriańskie salony, przez bolszewickie utopie i nazistowskie programy eugeniczne, przez pigułkę antykoncepcyjną i rewolucję seksualną, przez epidemię AIDS i ruch na rzecz małżeństw jednopłciowych, aż po CRISPR, sztuczne macice i algorytmy randkowe. Osiemnaście rozdziałów, tysiące lat, wszystkie kontynenty — a mimo to książka nie sprawia wrażenia encyklopedii. Sprawia wrażenie powieści — powieści, której bohaterem jest ludzkość.

Szczególnie wartościowe jest to, czego większość autorów piszących o rodzinie nie robi: konsekwentne, systematyczne uwzględnienie perspektyw pozaeuropejskich. Rozdział o rodzinach Afryki, obu Ameryk i Oceanii — z nuerskim małżeństwem duchowym, z irokeskiimi Radami Matek, z polinezyjską adopcją otwartą, z australijskimi systemami sekcji — jest nie tyle „uzupełnieniem” europejskiej narracji, co jej fundamentalnym zakwestionowaniem. Po lekturze tego rozdziału trudno mówić o „naturalnej rodzinie” bez cudzysłowu — bo okazuje się, że to, co uważaliśmy za naturalne, jest jednym z wielu możliwych wariantów, ukształtowanym przez specyficzne warunki ekologiczne, ekonomiczne i kulturowe. Matrylinearność Nairów z Kerali, poliandria Tybetańczyków, matrylinearny islam Minangkabau — każdy z tych przykładów jest młotem uderzającym w mur naszych cichych założeń o tym, jak rodzina „musi” wyglądać.

Równie cenne jest potraktowanie religii nie jako monolitycznych bloków — „chrześcijaństwo mówi tak, islam mówi tak, hinduizm mówi tak” — lecz jako żywych tradycji pełnych wewnętrznych napięć, debat, sprzeczności. Autor pokazuje, że w chrześcijaństwie stosunek do rodziny był ambiwalentny od samego początku — od Jezusowego „Któż jest moją matką?” po Lutrowe „Weź żonę!” — i że ta ambiwalencja nie jest słabością tradycji, lecz źródłem jej dynamizmu. Pokazuje, że islam — wbrew stereotypom — nie jest monolitem, lecz mozaiką: od patriarchalnego endogamicznego modelu arabskiego po matrylinearny model Minangkabau, od irańskiej legalizacji dawstwa gamet po saudyjski zakaz prowadzenia samochodu przez kobiety. Pokazuje, że hinduizm zawiera zarówno ideał pativratā — bezgranicznie oddanej żony — jak i matrylinearny system Nairów, w którym ojciec biologiczny jest w zasadzie zbędny. Ta złożoność — ta odmowa upraszczania — jest jedną z największych zalet książki.

Muszę wspomnieć o jeszcze jednym aspekcie, który wyróżnia tę pracę: o odwadze stawiania pytań, na które nie ma prostych odpowiedzi. Autor nie udaje, że wie, jaka jest „właściwa” forma rodziny. Nie propaguje powrotu do tradycji ani jej odrzucenia. Nie idealizuje Skandynawii ani nie demonizuje Arabii Saudyjskiej. Zamiast tego robi coś trudniejszego i cenniejszego: prezentuje fakty, analizuje argumenty, pokazuje konsekwencje — i zostawia Czytelnikowi przestrzeń do samodzielnego myślenia. To postawa, która wymaga nie tylko wiedzy, ale także pokory — pokory wobec złożoności świata, wobec wielości ludzkich doświadczeń, wobec granic naszej zdolności do rozumienia.

Czy książka jest wolna od słabości? Żadna książka o tak ogromnym zakresie nie może być doskonała — i uczciwy recenzent powinien to przyznać. Niektóre rozdziały — zwłaszcza te poświęcone Azji Południowo-Wschodniej i Oceanii — mogłyby być rozbudowane. Wątek rodziny w tradycji prawosławnej zasługiwałby na więcej uwagi. Perspektywa osób z niepełnosprawnościami w kontekście rodziny jest ledwie zarysowana. Ale to są zastrzeżenia marginalne wobec dzieła, które w swoim zamyśle, wykonaniu i ambicji intelektualnej nie ma — o ile wiem — odpowiednika w literaturze polskojęzycznej, a i w światowej należy do rzadkości.

Kończę tę przedmowę odwołaniem do zdania, które autor umieszcza na ostatnich stronach książki: „Rodzina jest jak język — nikt jej nie wynalazł, nikt jej nie kontroluje, wszyscy ją tworzą, i bez niej nikt nie potrafi żyć.” To piękna metafora — i metafora prawdziwa. Ale jest w niej coś więcej niż piękno: jest mądrość. Mądrość, która płynie z lat studiów, z setek przeczytanych książek, z tysięcy przemyślanych stron — ale przede wszystkim z czegoś, czego nie da się zdobyć na uniwersytecie: z szacunku dla ludzi i ich nieskończonej zdolności do tworzenia więzi w warunkach, które zdawałyby się to uniemożliwiać.

Ta książka jest darem — darem dla Czytelnika, który chce zrozumieć jedną z najstarszych, najbardziej złożonych i najbardziej ludzkich instytucji naszej cywilizacji. Jest darem dla studenta, który szuka syntezy łączącej antropologię z historią, prawo z teologią, demografię z literaturą. Jest darem dla każdego, kto kiedykolwiek zadał sobie pytanie: dlaczego żyjemy tak, jak żyjemy? I czy moglibyśmy żyć inaczej?

Polecam ją bez zastrzeżeń. I zazdroszczę tym, którzy otworzą ją po raz pierwszy — bo czeka ich podróż, z której wrócą z innym rozumieniem świata. I siebie samych.Rozdział 1: Czym jest rodzina? Wprowadzenie do problematyki

POZORNA OCZYWISTOŚĆ

Każdy wie, czym jest rodzina. A przynajmniej tak mu się wydaje.

Zapytajcie o to kobietę na targu w Oaxaca w Meksyku, a opowie wam o trzypokoleniowym domu, w którym babcia, matka, ciotki i kuzynki wspólnie wychowują gromadkę dzieci, podczas gdy mężczyźni przychodzą i odchodzą — czasem na lata, czasem na zawsze. Zapytajcie japońskiego urzędnika z Tokio, a usłyszycie o rejestrze rodzinnym _koseki_, w którym każdy obywatel jest wpisany do jednego „domu” — abstrakcyjnej jednostki prawnej, która może trwać przez pokolenia, nawet jeśli jej członkowie żyją na różnych kontynentach. Zapytajcie pastora z megakościoła w Lagos, a powie wam, że prawdziwa rodzina to mąż, żona i dzieci pobłogosławione przez Boga — a poligamia dziadków to relikt, z którym trzeba zerwać. Zapytajcie wreszcie dwudziestoośmioletniego programistę z Berlina, który mieszka sam, ale codziennie rozmawia z matką przez FaceTime, cotygodniowo gra online z bratem w Australii i co roku spędza Boże Narodzenie z byłą partnerką i ich wspólnym psem — a być może usłyszycie wahanie: „Rodzina? Chyba tak. W pewnym sensie.”

Właśnie w tym wahaniu mieści się cały problem.

Rodzina jest jednym z tych pojęć, które wydają się tak oczywiste, że nie wymagają definicji — dopóki nie spróbujemy jej podać. Wówczas okazuje się, że to, co uważaliśmy za naturalny, niezmienny fundament ludzkiego życia, jest w rzeczywistości jednym z najbardziej zmiennych, wieloznacznych i spornych pojęć w całej historii myśli społecznej. „Rodzina jest jak religia” — napisała kiedyś amerykańska historyczka Stephanie Coontz — „wszyscy wiedzą, o czym mówią, dopóki nie muszą tego wyjaśnić komuś z innej kultury.” Ta celna obserwacja, zawarta w jej fundamentalnej pracy _Marriage, a History: From Obedience to Intimacy, or How Love Conquered Marriage_ z 2005 roku, oddaje istotę trudności, z jaką mierzy się każdy badacz podejmujący próbę systematycznego ujęcia fenomenu rodziny.

George Peter Murdock, amerykański antropolog z Yale, podjął w 1949 roku być może najambitniejszą próbę zdefiniowania rodziny w sposób uniwersalny. W swojej wpływowej pracy _Social Structure_ przeanalizował dane etnograficzne z 250 społeczności z całego świata i doszedł do wniosku, że rodzina nuklearna — składająca się z małżonków i ich dzieci — jest „uniwersalną formą grupowania ludzi”, obecną we wszystkich znanych społecznościach. „Rodzina nuklearna” — pisał Murdock — „jest grupą społeczną charakteryzowaną przez wspólne zamieszkiwanie, współpracę ekonomiczną i reprodukcję. Obejmuje dorosłych obojga płci, z których przynajmniej dwoje utrzymuje uznawany społecznie stosunek seksualny, oraz jedno lub więcej dzieci, własnych lub adoptowanych.” Ta definicja miała wiele zalet: była zwięzła, operacjonalna, pozornie obejmowała wszystkie kultury. Przez dziesięciolecia funkcjonowała jako punkt wyjścia dla socjologów, demografów i twórców polityki publicznej na całym świecie.

Problem polegał na tym, że nie obejmowała wcale wszystkich kultur. A właściwie pomijała znaczną ich część.

Brytyjski antropolog Edmund Leach, pisząc w 1955 roku o ludach Cejlonu, zauważył z charakterystycznym dla siebie sarkazmem, że Murdockowska definicja rodziny nuklearnej „przypomina mapę, na której wszystkie góry są płaskie, a wszystkie rzeki proste — jest elegancka, ale mija się z terenem.” Leach wskazywał, że wśród Nayarów z Kerali w południowych Indiach kobieta mogła utrzymywać stosunki seksualne z kilkoma mężczyznami (_sambandham_), żaden z nich nie mieszkał z nią na stałe, dzieci wychowywał brat matki, a „ojciec” w zachodnim sensie tego słowa po prostu nie istniał jako kategoria społeczna. Gdzie tu rodzina nuklearna Murdocka? Gough, która przeprowadziła szczegółowe badania nad Nayarami, opublikowane ostatecznie w 1959 roku jako _Nayar: Central Kerala_ w zbiorze redagowanym przez Davida Schneidera i Kathleen Gough, wykazała, że instytucja nayarskiego _taravad_ — matrylinearnego domostwa zarządzanego przez najstarszego brata — nie mieści się w żadnej zachodnioeuropejskiej kategorii „rodziny.” Nie jest to ani rodzina nuklearna, ani rozszerzona w tradycyjnym sensie. Jest czymś innym — czymś, co wymaga własnej kategorii pojęciowej.

Ten przykład nie jest odosobniony. Na wyspach Trobrianda w Melanezji, które badał Bronisław Malinowski w drugiej dekadzie XX wieku, ojciec biologiczny dziecka (_tama_) pełnił rolę czułego opiekuna i towarzysza zabaw, ale nie miał nad dzieckiem żadnej władzy prawnej ani ekonomicznej. Tę sprawował brat matki (_kada_), który był „ojcem społecznym” w sensie autorytatywnym i majątkowym. Malinowski opisał to szczegółowo w _The Sexual Life of Savages in North-Western Melanesia_ z 1929 roku, wywołując zresztą skandal w ówczesnej Anglii samym tytułem. Kto był „rodziną” trobriandziego dziecka? Biologiczny ojciec, który je kochał, ale nie miał nad nim władzy? Brat matki, który decydował o jego przyszłości? Klan matrylinearny, do którego dziecko należało? Odpowiedź zależy od tego, jakiej definicji rodziny użyjemy — i właśnie dlatego żadna pojedyncza definicja nie jest wystarczająca.

DEFINICJE I TYPOLOGIE: MAPA SPORNEGO TERYTORIUM

Skoro nie istnieje jedna definicja rodziny, przyjrzyjmy się tym najważniejszym — nie po to, by wybrać „najlepszą”, ale by zrozumieć, co każda z nich oświetla i co pozostawia w cieniu.

DEFINICJA BIOLOGICZNA ujmuje rodzinę jako wspólnotę reprodukcyjną i genetyczną. W tym ujęciu rodziną są ci, którzy dzielą geny: rodzice i ich biologiczne potomstwo, rodzeństwo, dziadkowie. Definicja ta ma swoje korzenie w biologii ewolucyjnej, a szczególnie w teorii doboru krewniaczego (_kin selection_) Williama D. Hamiltona z 1964 roku, która wyjaśnia altruizm wobec krewnych stopniem pokrewieństwa genetycznego. „Poświęciłbym życie za dwóch braci lub ośmiu kuzynów” — żartował genetyk J.B.S. Haldane, intuicyjnie formułując zasadę Hamiltona na długo przed jej matematycznym sformalizowaniem. Definicja biologiczna jest użyteczna w badaniach nad ewolucją kooperacji, ale zupełnie nie radzi sobie z adopcją — praktykowaną we wszystkich znanych kulturach — ani z rodziną zastępczą, macochą, ojczymem, ani ze współczesnym dawstwem gamet, w którym biologiczny ojciec może być anonimowym mężczyzną w klinice na drugim końcu świata. Jest to ujęcie, które redukuje ludzką rodzinę do wymiaru wspólnego z innymi gatunkami i pomija to, co w ludzkiej rodzinie jest specyficznie ludzkie: kulturę, prawo, emocje, wybór.

DEFINICJA SOCJOLOGICZNA kładzie nacisk na funkcje, jakie rodzina pełni w społeczeństwie. Klasyczną wersję tego podejścia sformułował Talcott Parsons, wpływowy amerykański socjolog, który w serii prac z lat czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku — zwłaszcza w napisanej wspólnie z Robertem Balesem książce _Family, Socialization and Interaction Process_ z 1955 roku — argumentował, że rodzina nuklearna jest optymalną formą organizacji rodzinnej dla społeczeństwa industrialnego, ponieważ pełni dwie kluczowe funkcje: socjalizację pierwotną dzieci (wprowadzanie ich w normy i wartości społeczne) oraz stabilizację osobowości dorosłych (zapewnianie emocjonalnego wsparcia w złożonym, bezosobowym świecie nowoczesności). Parsons widział rodzinę jako miniaturowy system społeczny z wyraźnym podziałem ról: mężczyzna pełni rolę „instrumentalną” (zarabia, łączy rodzinę ze światem zewnętrznym), kobieta — „ekspresyjną” (opiekuje się, buduje więzi emocjonalne). Ten model, który Parsons prezentował jako naukowy opis rzeczywistości, był w istocie idealizacją białej, protestanckiej rodziny amerykańskiej klasy średniej z lat pięćdziesiątych — co z miażdżącą precyzją wykazała Betty Friedan w _The Feminine Mystique_ z 1963 roku. Friedan opisała „problem bez nazwy” — poczucie pustki i frustracji wśród wykształconych amerykańskich kobiet zamkniętych w roli gospodyń domowych na podmiejskich osiedlach. „Czy to jest wszystko?” — pytały siebie te kobiety, a Friedan pytała razem z nimi, obalając mit o uniwersalnej szczęśliwości Parsonsowskiego modelu.

DEFINICJA PRAWNA koncentruje się na formalnym statusie relacji: małżeństwo, pokrewieństwo, powinowactwo, adopcja, uznanie ojcostwa, władza rodzicielska, obowiązki alimentacyjne, prawo do dziedziczenia. Jest to definicja z natury rzeczy zmienna w czasie i przestrzeni — to, kogo prawo uznaje za „rodzinę”, jest wynikiem politycznych decyzji, a nie biologicznych czy socjologicznych prawidłowości. W starożytnym Rzymie _familia_ obejmowała nie tylko żonę i dzieci _paterfamilias_, ale także niewolników, wyzwoleńców i klientów — była to raczej jednostka władzy niż miłości. W kodeksie cywilnym Napoleona z 1804 roku żona była prawnie podporządkowana mężowi i nie mogła bez jego zgody zawierać umów ani podejmować pracy — definicja „rodziny” kodyfikowała tu relację dominacji. Gdy 1 kwietnia 2001 roku Holandia jako pierwszy kraj na świecie otworzyła instytucję małżeństwa dla par jednopłciowych, zmieniła prawną definicję rodziny — nie dlatego, że zmieniła się biologia czy socjologia, ale dlatego, że zmienił się konsensus polityczny co do tego, kto zasługuje na uznanie.

DEFINICJA ANTROPOLOGICZNA — a właściwie definicje, bo w antropologii jednomyślność jest towarem deficytowym — skupia się na pokrewieństwie jako systemie kulturowym. Przełomową pracą był tu _Les Structures élémentaires de la parenté_ Claude’a Lévi-Straussa z 1949 roku. Lévi-Strauss argumentował, że rodziną nie jest po prostu grupa ludzi spokrewnionych biologicznie, lecz wytwór fundamentalnego aktu kulturowego: zakazu kazirodztwa. To zakaz kazirodztwa — obecny, w różnych formach, we wszystkich znanych społecznościach — zmusza ludzi do szukania partnerów seksualnych poza własną grupą, a tym samym tworzy sieć wymiany między grupami: wymianę kobiet, darów, słów. Rodzina, w ujęciu Lévi-Straussa, nie jest biologiczną daną, lecz kulturowym wynalazkiem — pierwszym i najważniejszym. „Zakaz kazirodztwa” — pisał — „stanowi fundamentalny krok, dzięki któremu, przez który, a przede wszystkim w którym dokonuje się przejście od natury do kultury.” Niezależnie od tego, czy zgadzamy się z tą wielką narracją (a wielu antropologów późniejszych generacji się z nią nie zgadzało, zarzucając Lévi-Straussowi androcentryzm — bo to kobiety są „wymieniane” jak towary — oraz ignorowanie sprawczości kobiet), trudno zaprzeczyć, że uchwycił on coś istotnego: rodzina nie jest naturalnym „stanem rzeczy”, lecz instytucją, którą ludzie tworzą, negocjują i zmieniają.

DEFINICJA PSYCHOLOGICZNA stawia w centrum więź emocjonalną, a zwłaszcza relację przywiązania (_attachment_) między dzieckiem a opiekunem. Teoria przywiązania, sformułowana przez Johna Bowlby’ego w trylogii _Attachment and Loss_ (1969–1980) i rozwinięta empirycznie przez Mary Ainsworth, wykazała, że jakość wczesnej relacji dziecka z opiekunem (niekoniecznie biologiczną matką — Bowlby mówił o „głównej figurze przywiązania”) ma fundamentalny wpływ na rozwój emocjonalny, społeczny i poznawczy. W tym ujęciu „rodziną” jest ten, kto zapewnia dziecku bezpieczną bazę — poczucie, że jest kochane, że ktoś na niego czeka, że świat jest przewidywalny. Może to być matka, ojciec, babcia, starsze rodzeństwo, rodzic adopcyjny czy wychowawca w domu dziecka. Definicja psychologiczna jest demokratyczna i inkluzywna — ale jednocześnie tak szeroka, że traci specyficzność: jeśli rodziną jest każdy, kto zapewnia bezpieczne przywiązanie, to rodziną może być najlepszy przyjaciel, mentor, a nawet terapeuta.

Każda z tych definicji — biologiczna, socjologiczna, prawna, antropologiczna, psychologiczna — oświetla inny aspekt rodziny i pozostawia inne w cieniu. Żadna nie jest „prawdziwa” sama w sobie. Razem tworzą mozaikę, która oddaje złożoność fenomenu. A obok tych definicji istnieje jeszcze bogata typologia form rodzinnych, którą warto choćby naszkicować: rodzina nuklearna (dwoje rodziców i ich dzieci), rozszerzona (obejmująca trzy lub więcej pokoleń lub krewnych bocznych), wielopokoleniowa, matrifokalna (skupiona wokół matki, bez stałej obecności ojca — powszechna na Karaibach, w wielu społecznościach afroamerykańskich i w biedniejszych warstwach wielu społeczeństw), patrifokalna, poligamiczna (jeden mąż, wiele żon — _poligynia_, dominująca forma poligamii), poliandyczna (jedna żona, wielu mężów — rzadka, ale dobrze udokumentowana np. w Tybecie i wśród ludu Toda w Indiach), rekonstruowana (z dziećmi z poprzednich związków), jednorodzicielska, bezdzietna z wyboru, a wreszcie — kategoria, która jeszcze pokolenie temu nie miałaby nazwy — rodzina jednopłciowa.

Ta typologia nie jest bynajmniej wyczerpująca. Jest jedynie mapą — i jak każda mapa, jest uproszczeniem terytorium. Ale bez niej poruszanie się po tym terytorium byłoby niemożliwe.

DYSCYPLINY BADAJĄCE RODZINĘ: WIELOGŁOS NAUKI

Rodzina jest przedmiotem badań tak wielu dyscyplin naukowych, że sama ich enumeracja ilustruje złożoność fenomenu. Antropologia społeczna i kulturowa — od Lewisa Henry’ego Morgana, który w 1871 roku opublikował _Systems of Consanguinity and Affinity of the Human Family_, pionierskie studium porównawcze systemów pokrewieństwa, przez Bronisława Malinowskiego i Alfreda Radcliffe-Browna, po Meyera Fortesa, którego badania nad Tallensami w Ghanie, opublikowane w _The Web of Kinship among the Tallensi_ w 1949 roku, stały się wzorcowym przykładem analizy systemu pokrewieństwa w społeczności afrykańskiej — jest dyscypliną, która przez ponad sto lat prowadziła badania nad rodziną w społecznościach pozaeuropejskich, gromadząc nieoceniony materiał porównawczy.

Socjologia rodziny, której korzenie sięgają Émile’a Durkheima i jego refleksji nad przemianami solidarności społecznej, a która w XX wieku wydała takie dzieła jak _World Revolution and Family Patterns_ Williama J. Goode’a z 1963 roku — ambitną syntezę przemian rodzinnych w skali globalnej — czy _The Transformation of Intimacy_ Anthony’ego Giddensa z 1992 roku — analizę „czystej relacji” jako nowego ideału intymności w późnej nowoczesności — dostarcza narzędzi do badania rodziny w kontekście struktury społecznej, stratyfikacji i zmiany.

Historia rodziny, która jako odrębna subdyscyplina uformowała się dopiero w drugiej połowie XX wieku, zawdzięcza swój rozkwit przede wszystkim trzem postaciom. Philippe Ariès, francuski historyk, opublikował w 1960 roku _L’Enfant et la vie familiale sous l’Ancien Régime_ — prowokacyjną tezę, że „dzieciństwo” jako odrębna kategoria społeczna i emocjonalna zostało „odkryte” dopiero w XVII i XVIII wieku, a wcześniej dzieci traktowano jako „małych dorosłych.” Teza ta wywołała burzę kontrowersji i została częściowo zakwestionowana — Linda Pollock w _Forgotten Children_ z 1983 roku wykazała na podstawie dzienników i listów, że rodzice w epokach wcześniejszych bynajmniej nie byli emocjonalnie obojętni wobec swoich dzieci — ale samo postawienie pytania o historyczność dzieciństwa było rewolucyjne. Peter Laslett, angielski historyk i demograf z Cambridge, w _The World We Have Lost_ z 1965 roku i przede wszystkim w monumentalnym zbiorze _Household and Family in Past Time_ z 1972 roku, obalił mit o tym, że „kiedyś” ludzie żyli w wielkich, wielopokoleniowych rodzinach rozszerzonych: dane z angielskich rejestrów parafialnych od XVI wieku wskazywały jednoznacznie na dominację rodziny nuklearnej. Wreszcie Jack Goody, antropolog z Cambridge, którego _The Development of the Family and Marriage in Europe_ z 1983 roku jest bodaj najważniejszą pojedynczą książką o historii europejskiej rodziny — postawił fundamentalne pytanie o to, dlaczego europejski model rodziny tak radykalnie różni się od modeli afrykańskich czy azjatyckich, i zaproponował prowokacyjną odpowiedź, wiążącą specyfikę europejskiej rodziny z polityką Kościoła katolickiego.

Do tych tradycyjnych dyscyplin dochodzą inne, coraz ważniejsze głosy. Psychologia rozwojowa i kliniczna, z teorią przywiązania Bowlby’ego na czele, ale także z badaniami nad wpływem rozwodu, przemocy domowej, ubóstwa i stylów wychowawczych na rozwój dziecka. Prawo rodzinne porównawcze, które bada, jak różne systemy prawne definiują i regulują relacje rodzinne — od rzymskiego _patria potestas_ po współczesne ustawodawstwo dotyczące związków partnerskich. Demografia historyczna, która na podstawie rejestrów parafialnych, spisów ludności i akt stanu cywilnego rekonstruuje wzorce zawierania małżeństw, dzietność, śmiertelność, strukturę gospodarstw domowych — dostarczając twardych danych tam, gdzie narracje ideologiczne oferują jedynie mity. I wreszcie biologia ewolucyjna oraz ekologia behawioralna, które pytają o ewolucyjne źródła ludzkich strategii reprodukcyjnych — monogamii, poligamii, opieki biparentalnej, inwestycji rodzicielskiej — a odpowiedzi szukają w porównaniach międzygatunkowych, modelach matematycznych i danych z genetyki populacyjnej.

Ten wielogłos dyscyplin jest bogactwem, ale i wyzwaniem. Każda dyscyplina ma swój język, swoje metody, swoje założenia — i swoje ślepe plamki. Antropolog może nie doceniać roli prawa, prawnik może ignorować kontekst kulturowy, psycholog może nie widzieć struktury społecznej, biolog — historycznej zmienności. Pisanie o rodzinie wymaga ciągłego przechodzenia między perspektywami, a przynajmniej świadomości, że każda z nich jest tylko jedną soczewką, przez którą patrzymy na ten sam, niezmiernie złożony fenomen.

ŹRÓDŁA I METODOLOGIA: JAK BADAMY TO, CO MINĘŁO?

Badanie rodziny w epokach przedpiśmiennych — czyli przez ponad 95% historii naszego gatunku — przypomina układanie puzzli, z których większość elementów zaginęła. Dysponujemy trzema rodzajami poszlak, z których żaden sam w sobie nie wystarcza, ale razem mogą dać obraz, choćby niepełny.

Pierwszym jest archeologia. Pochówki — ich lokalizacja, układ ciał, dary grobowe — mogą świadczyć o relacjach pokrewieństwa, statusie społecznym, a nawet o emocjach. Słynny podwójny pochówek z Sungiru w Rosji, datowany na około 34 000 lat temu, zawierał ciała dwojga dzieci — chłopca i dziewczynki — złożonych głowa przy głowie i bogato wyposażonych w koraliki z kości mamuta. Czy byli rodzeństwem? Kuzynami? Ofiarami rytualnymi? Analiza DNA kopalnego, przeprowadzona przez zespół Svante Pääbo w 2017 roku, nie wykazała bliskiego pokrewieństwa między nimi — co rodzi więcej pytań, niż daje odpowiedzi. Struktura osad — rozmiar i układ budynków, podział przestrzeni na strefy publiczne i prywatne — również może wiele powiedzieć o organizacji życia rodzinnego. Ale między wykopaliskiem a interpretacją leży przepaść, którą archeolodzy wypełniają hipotezami — a hipotezy bywają równie zmienne jak moda.

Drugim źródłem jest genetyka. Analiza DNA kopalnego pozwala dziś na ustalenie pokrewieństwa biologicznego między osobnikami pochowanymi razem, a nawet na rekonstrukcję wzorców patrylokalności lub matrylokalności. Badania zespołu Adama Siepela nad neandertaczanami z jaskini El Sidrón w Hiszpanii wykazały, że grupa ta składała się z bliskich krewnych po linii ojcowskiej, a kobiety przychodziły spoza grupy — co sugerowało patrylinearność i patrilokalność. To fascynujące dane, ale ich interpretacja wymaga ostrożności: jedna jaskinia, kilkanaście osobników, jeden punkt w czasie — to za mało, by wyciągać wnioski o „rodzinie neandertalskiej” jako takiej.

Trzecim źródłem jest analogia etnograficzna — obserwacja współczesnych lub niedawno opisanych społeczności zbieracko-łowieckich jako przybliżonego modelu życia w paleolicie. Badania Richarda Lee nad! Kung San z Kalahari, opublikowane w _The! Kung San: Men, Women, and Work in a Foraging Society_ w 1979 roku, czy Kristen Hawkes nad ludem Hadza w Tanzanii dostarczyły bezcennych danych o strukturze rodzinnej, podziale pracy i relacjach między pokoleniami w społecznościach żyjących z łowiectwa i zbieractwa. Ale współczesni San czy Hadza nie są „żywymi skamieniałami” — żyją w XXI wieku, mają kontakt z państwem, rynkiem i technologią, ich kultury przeszły tysiące lat zmian, a warunki ekologiczne, w jakich żyją, różnią się od tych, w jakich żyli ludzie paleolitu. Ekstrapolacja wymaga najwyższej ostrożności — co nie znaczy, że jest bezwartościowa, lecz że jest poszlaką, nie dowodem.

Dla epok historycznych sytuacja jest lepsza, choć daleka od idealnej. Kodeksy prawne — od Kodeksu Ur-Nammu z około 2100 roku p.n.e. po Kodeks Napoleona — mówią nam, co było normą, ale nie zawsze mówią, co było praktyką. Dokumenty kościelne — rejestry chrztów, ślubów i zgonów, akta sądów konsystorskich — są kopalnią danych dla historycznych demografów, ale obejmują głównie chrześcijańską Europę i nie sięgają dalej niż XVI wiek w formie systematycznej. Spisy ludności — od florenckiego _Catasto_ z 1427 roku, najwcześniejszego europejskiego źródła tego typu, po współczesne censusy — pozwalają na rekonstrukcję struktury gospodarstw domowych, ale ich kategorie są narzucone przez spisujących, nie przez spisywanych. Wreszcie źródła ikonograficzne i materialne — obrazy, rzeźby, artefakty domowe, architektura mieszkalna — mówią o ideałach i aspiracjach, ale niekoniecznie o codziennej rzeczywistości.

Szczególne znaczenie dla badań porównawczych mają _Human Relations Area Files_ (HRAF) — gigantyczna baza danych etnograficznych, założona przez George’a Murdocka na Yale w 1949 roku i stale rozbudowywana, zawierająca usystematyzowane informacje o setkach kultur z całego świata. HRAF umożliwiają porównania międzykulturowe na wielką skalę — na przykład pytanie, w ilu ze znanych społeczności praktykowana jest poligamia (odpowiedź: w większości — ale to pytanie samo w sobie wymaga kontekstu, o czym będzie mowa w dalszych rozdziałach). Narzędzie to ma jednak ograniczenia, na które zwracał uwagę sam Edmund Leach: kodowanie złożonych systemów kulturowych w kategorie porównawcze nieuchronnie prowadzi do uproszczeń, a porównywanie „rodziny” u Inuitów z „rodziną” u Tallensi może być równie mylące, jak porównywanie igloo z chatą z gałęzi — niby jedno i drugie jest „domem”, ale co to właściwie znaczy?

PLAN KSIĄŻKI I JEJ ZAŁOŻENIA

Niniejsza książka jest próbą opowiedzenia historii rodziny — od najwcześniejszych śladów życia rodzinnego w paleolicie po debaty toczące się w parlamentach, kościołach, sądach i mediach społecznościowych w XXI wieku. Jest to historia globalna — obejmująca nie tylko Europę i Amerykę Północną, które tradycyjnie dominują w tego typu narracjach, ale także Azję, Afrykę, Oceanię i obie Ameryki. Jest to historia porównawcza — szukająca zarówno tego, co wspólne (czy istnieją uniwersalia rodzinne?), jak i tego, co odmienne (jak radykalnie różne mogą być formy rodziny w różnych kulturach?). I jest to historia świadoma swoich ograniczeń — tego, że każda opowieść o „rodzinie” jest opowiedziana z jakiejś perspektywy, a żadna perspektywa nie jest neutralna.

Przyjmuję trzy podstawowe założenia. Po pierwsze, rodzina nie jest instytucją statyczną — zmienia się w czasie, w przestrzeni, w zależności od warunków ekonomicznych, politycznych, religijnych, technologicznych. Nie istnieje „odwieczna” forma rodziny, do której można by się odwołać jako do wzorca — a ci, którzy to robią, najczęściej idealizują jedną konkretną formę historyczną i podnoszą ją do rangi normy ponadczasowej. Po drugie, nie istnieje prosta, unilinearniowa ewolucja „od” jednej formy rodziny „do” innej — od promiskuityzmu do monogamii, od patriarchatu do równości, od rodziny rozszerzonej do nuklearnej. Historia rodziny jest pełna zwrotów, regresji, paralelizmów i ślepych zaułków. Wreszcie po trzecie, napięcie między uniwersalizmem a partykularyzmem kulturowym jest nieusuwalne i produktywne: powinniśmy szukać tego, co wspólne, nie po to, by narzucić jeden model jako „naturalny”, lecz po to, by zrozumieć, jakie potrzeby — opieki, przynależności, reprodukcji, transmisji kulturowej — ludzie na całym świecie zaspokajali i zaspokajają przez tworzenie tej instytucji, którą nazywamy rodziną.

Göran Therborn, szwedzki socjolog i autor monumentalnej pracy _Between Sex and Power: Family in the World, 1900–2000_ z 2004 roku — jednej z niewielu naprawdę globalnych syntez historii rodziny — napisał we wstępie: „Rodzina jest jak woda: przybiera kształt naczynia, w którym się znajduje, ale zawsze pozostaje wodą.” Metafora ta jest piękna, choć niedoskonała — bo w przeciwieństwie do wody, rodzina nie jest substancją naturalną, lecz tworem kulturowym, i „naczynie”, które ją kształtuje, jest równie ważne jak to, co się w nim znajduje. Ale oddaje coś istotnego: mimo wszystkich różnic, mimo tysięcy form, jakie rodzina przybierała w historii, jest w niej coś trwałego — jakaś ludzka potrzeba, która każe nam tworzyć więzi, opiekować się sobą nawzajem, wychowywać dzieci, pamiętać o zmarłych i planować przyszłość nie tylko dla siebie, ale dla tych, którzy przyjdą po nas.

Ta książka jest próbą zrozumienia tej potrzeby — w jej przeogromnej różnorodności historycznych i kulturowych form. To opowieść o tym, jak ludzie, we wszystkich epokach i na wszystkich kontynentach, odpowiadali na fundamentalne pytania: z kim żyć, kogo kochać, jak wychować dzieci, komu zostawić to, co po nas zostanie. Odpowiedzi, jakie dawali, były zawsze inne. Pytania — zawsze te same.

Zapraszam w tę podróż.

DO DALSZEJ LEKTURY:

Czytelników zainteresowanych problematyką definicji rodziny odsyłam przede wszystkim do dwóch klasycznych, choć starszych, pozycji: George’a P. Murdocka _Social Structure_ (New York 1949), która pozostaje punktem wyjścia każdej dyskusji o uniwersalności rodziny nuklearnej, oraz Claude’a Lévi-Straussa _Les Structures élémentaires de la parenté_ (Paris 1949; ang. _The Elementary Structures of Kinship_, Boston 1969), fundamentalnego dzieła o pokrewieństwie jako systemie wymiany. Krytyczną perspektywę wobec obu oferuje Edmund Leach, zwłaszcza w eseju _Polyandry, Inheritance and the Definition of Marriage_ (_Man_ 55, 1955). Dla syntetycznego przeglądu historii badań nad rodziną polecam Martine Segalen, _Sociologie de la famille_ (Paris 1981, wyd. 9: 2010), a dla perspektywy prawnohistorycznej — Johna Wittego Jr., _From Sacrament to Contract: Marriage, Religion, and Law in the Western Tradition_ (Louisville 1997, wyd. 2: 2012). Najlepszą globalną syntezę przemian rodzinnych w XX wieku stanowi Göran Therborn, _Between Sex and Power: Family in the World, 1900–2000_ (London 2004). Wreszcie, Stephanie Coontz, _Marriage, a History: From Obedience to Intimacy, or How Love Conquered Marriage_ (New York 2005) jest znakomitą, przystępnie napisaną historią małżeństwa, koncentrującą się głównie na Zachodzie, ale z cennymi ekskursami porównawczymi. Z nowszych polskich opracowań warto sięgnąć po Tomasza Szlendaka _Socjologię rodziny_ (Warszawa 2010), która dobrze wprowadza w polskojęzyczną literaturę przedmiotu.