MENU
Nasze ceny
Przeczytaj fragment on-line
-
nowość
Sartre i sztuki wizualne - ebook
Sartre i sztuki wizualne - ebook
Książka Olgi Żyminkowskiej to monografia poświęcona filozofii sztuk wizualnych Jean-Paula Sartre’a – pierwsze od trzydziestu lat syntetyczne omówienie tej problematyki. Ani koncepcja nie jest prosta, ani wywód łatwy. A jednak autorka zaproponowała przejrzystą kompozycję, która przemawia językiem wyrazistych kategorii (emocje, percepcja, wyobraźnia, estetyka pragmatyczna, przeżycie estetyczne). Ponadto włączyła w swój wywód coś, czego spis treści nie sygnalizuje: zagadkę. Książka jest mianowicie podwojoną opowieścią filozoficzną: opowieść pierwsza prowadzi ku wyjaśnieniom, druga ku komplikacjom. W pierwszej Sartre dochodzi do ładu ze sztuką, w drugiej przegrywa.
prof. Przemysław Czapliński,
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
Jean-Paul Sartre nigdy nie napisał osobnego traktatu o sztukach wizualnych, a jednak na przestrzeni kilku dekad stanowią one przedmiot jego refleksji oraz lejtmotyw dzieł literackich. Sztuka stanowi widmo, nawiedzające tę twórczość pod maską nicości. Olga Żyminkowska podejmuje niezwykle udaną próbę odtworzenia „ukrytej estetyki” filozofa. Prowadzi nas od fenomenologii świadomości, przez problemy percepcji, emocji i wyobraźni, po kwestię zaangażowania i dialog z estetyką pragmatyczną. Poddaje analizie zarówno Byt i nicość, eseje o literaturze, jak i Mdłości, ukazując wizualność jako wyzwanie dla ontologii oraz dla teorii politycznej.
prof. Jerzy Franczak, Uniwersytet Jagielloński
Olga Żyminkowska - doktorantka filozofii w Szkole Doktorskiej Nauk Humanistycznych UAM. Autorka książki Milana Kundery filozoficzna koncepcja postawy lirycznej, dramatycznej i powieściopisarskiej (Universitas, 2022). Laureatka Nagrody im. Leszka Kołakowskiego, Stypendium Ministra Edukacji Narodowej i Stypendium im. dr. Jana Kulczyka. Swoje teksty krytyczne i recenzje publikuje m.in. w „Tygodniku Powszechnym”, „Czasie Kultury”, „Dwutygodniku” i „Twórczości”. Naukowo zajmuje się filozofią literatury, pracuje nad rozprawą poświęconą śmierci autora.
Ta publikacja spełnia wymagania dostępności zgodnie z dyrektywą EAA.
Spis treści
Wprowadzenie. Obecna nieobecność sztuki
I. W poszukiwaniu bytu. Intencjonalność, nicość, pytanie
II. Emocje a dzieło sztuki
III. Percepcja a dzieło sztuki
IV. Wyobraźnia a dzieło sztuki
V. Sartre a estetyka pragmatyczna. Odprzedmiotowienie i reprezentacja
VI. Mdłości a przeżycie estetyczne
VII. Poglądy estetyczne Sartre’a w eseju Czym jest literatura?
Zakończenie
Dodatek – rysunki Sartre’a. „Douze vices sans allusion”
Bibliografia
Indeks osób
| Kategoria: | Filozofia |
| Zabezpieczenie: |
Watermark
|
| ISBN: | 978-83-242-6912-9 |
| Rozmiar pliku: | 1,3 MB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
WPROWADZENIE. OBECNA NIEOBECNOŚĆ SZTUKI
Brakowało jedynie pana Simonnot.
Jean Paul Sartre, Słowa, przeł. J. Rogoziński
Pozostawiam kawałek papieru, odchodzę, umieram.
Jacques Derrida, Toczę wojnę z samym sobą, przeł. P. Sadzik
Jean Paul Sartre – być może ostatni homme de lettres XX wieku1. „Człowiek całkowity, stworzony ze wszystkich ludzi, wart ich wszystkich – i którego wart jest pierwszy lepszy”2. Pierre Bourdieu pisał o nim „intelektualista totalny”3. Boris Vian kpił z jego pisarskiej nadproduktywności4. Filozof, którego nie opiszą proste wyliczenia, chociaż wiele powiedzą o rozległości jego dorobku5. Eseje, traktaty filozoficzne, recenzje, opowiadania, dramaty, powieści, pamiętniki z podróży6, scenariusze filmowe, reportaże, autobiografia, biografie, artykuły polityczne, felietony prasowe, a nawet rysunki satyryczne7. Nie chodzi o to, by po raz kolejny rozprawiać, czy Sartre był filozofem czy literatem (określenie homme de lettres wycisza ten spór). Wiadomo, przynajmniej z lektury Słów, że pisarstwo było dla niego skrojonym na własną miarę przeznaczeniem, wyrosłym ze źródłowego konfliktu bytu z nicością, niemożliwego złączenia egzystencji i bycia8. Życie, jak powiadał André Malraux, a za nim Sartre, zamienia się w los dopiero po śmierci9. Do tego momentu świadomość toczy wojnę z samą sobą i z bytem, przez który jest nawiedzana i który sama nawiedza10. Oba elementy wciąż zbliżają się do istnienia, przekraczając siebie nawzajem, urzeczywistniają się w wiecznie niedokonanej syntezie. Byt – naturalny i przyrodniczy – to nie proste przeciwieństwo nicości. Ich relacja nie jest wyłącznie dualistyczna ani nawet wprost dialektyczna.
Dzieło sztuki najwyraźniej pokazuje to skomplikowane wiązanie. Stanowi wyzwanie dla Sartre’owskiej ontologii, bo wymaga szczególnego języka opisu. Możliwe, że właśnie dlatego Sartre nie poświęca sztuce wizualnej osobnego dzieła, a jedynie przymierza się do jej teorii w esejach o wyobrażeniu11. Sztuka zaprzęga oba ontyczne komponenty, łączy materialną rzeczywistość ze świadomością, która w nastawieniu wyobrażeniowym oddala natarczywość materii, a jednocześnie oprawia ją w ramy sensu.
Sztuka powraca w refleksji Sartre’a regularnie i nieustępliwie, mimo że tak często skrywa się w dziełach, które wprost o niej nie traktują. O trudnościach rekonstrukcji tej myśli estetycznej pisze Sophie Astier-Vezon w pracy Sartre et la peinture12, zwracając uwagę na jej fragmentaryczny charakter, rozproszoną obecność w dziełach literackich, esejach poświęconych poszczególnym artystom (przede wszystkim Tintorettowi), a także w pracach niepublikowanych. Do lat 40. sztuki wizualne – przy czym mowa będzie jedynie o klasycznej trójcy malarstwa, rzeźby i architektury13 – były dla Sartre’a tematem centralnym, lecz w dużej mierze niewyrażalnym z racji ich przynależności do sfery nierzeczywistej14. Pisanie o sztuce wiązało się wtedy nieuchronnie z wręcz „apofatycznymi” ograniczeniami. Jest to okres najbardziej interesujący pod względem filozoficznym właśnie z powodu zmagań językowych, które wskazują na konstytutywną niejednoznaczność roli sztuk wizualnych w poglądach Sartre’a. To na tym wczesnym etapie jego twórczości skupia się przede wszystkim niniejsza książka15.
Przed wojną Sartre miał styczność ze sztuką głównie za pośrednictwem muzeów – stąd powracająca w jego powieściach krytyka art officiel oraz częste przywoływanie dzieł muzealnych jako materiału ilustracyjnego w jego rozprawach. Dopiero po wojnie Sartre zaczął regularnie odwiedzać prywatne warsztaty i pracownie artystów, z którymi się przyjaźnił, co przełożyło się na powstanie cyklu „esejów o estetyce malarskiej”16. Szczególnie odznacza się tu szkic La Recherche de l’absolu, napisany przy okazji wystawy Alberta Giacomettiego w Pierre Matisse Gallery w Nowym Jorku17. W rzeźbach Giacomettiego dostrzega Sartre świadectwo życia wychylonego w kierunku bytu, pozostającego jednak w wiecznym poszukiwaniu niemożliwego ideału „bytu-w-sobie-dla-siebie”18. „Zdarzyło mi się coś nareszcie” – miał zakrzyknąć szwajcarski artysta, potrącony przez samochód na Place d’Italie. Jak komentuje to w Słowach Sartre: była to „głupia brutalność przypadku”, namiastka losu i dosięgnięcie przeznaczenia, które Giacometti uchwycił w zanikających i ledwo stabilnych posągach19.
Czym jest literatura? z 1947 roku to tekst graniczny, który przygotowuje grunt pod drugi etap myśli estetycznej, w którym Sartre wprowadza pojęcie littérature engagée. Malarstwo i rzeźba, podobnie jak poezja, na pierwszy rzut oka tracą na porównaniu z zaangażowaną prozą z racji wycofania ich ze sfery znaczenia. Konsekwencje tego przesunięcia są jednak odwrotne – znaczenie zostaje umieszczone w obrębie sztuk wizualnych, przez co manifest z roku 1947 nie jest oskarżeniem wymierzonym w sztuki asemantyczne, jak zwykło się go interpretować, ale raczej wyznaniem wiary w ich nowy niezależny sens20.
------------------------------------------------------------------------
1.
1 Por.: C. Puigelier, P. Mazeaud, Victor Hugo. Homme de lettres, homme de droit, mare & martin, Paris 2013.
2.
2 J.P. Sartre, Słowa, przeł. J. Rogoziński, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965, s. 204.
3.
3 Zob.: „Być tysiącem Sokratesów – marzył już w młodości, pragnąc w każdej dziedzinie życia intelektualnego zamanifestować własną podmiotowość. Pierre Bourdieu określił nawet Sartre’a mianem intelektualisty totalnego, który w pewnym okresie wywalczył sobie absolutną dominację w całym francuskim polu kulturowym”; H. Puszko, „Być Stendhalem i Spinozą…”. Szkic o filozofii Jean-Paul Sartre’a, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 1997, s. 25.
4.
4 Vian w powieści Piana złudzeń (L’ecume des jours) wprowadza postać Jean-Sol Partra, któremu nie oszczędza prześmiewczych uwag: „– Ależ on bez przerwy coś pisze – zauważył Colin. – Publikuje co najmniej pięć artykułów tygodniowo…”; i dalej: „Chick wziął nóż z jego rąk i stanowczym ruchem wbił go w tort. Przekroił go na pół, a wewnątrz był nowy artykuł Partra”; B. Vian, Piana złudzeń, przeł. M. Puszczewicz, Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1991, s. 48, 52.
Vladimir Nabokov na łamach „New York Timesa” powiela stereotyp Sartre’a jako myśliciela kawiarnianego, celebryty zabierającego głos w każdej sprawie: „Sartre’s name, I understand, is associated with a fashionable brand of cafe philosophy and since for every so-called existentialist one finds quite a few suctorialists (if I may coin a polite term), this made-in-England translation of Sartre’s first novel, La Nausée (published in Paris in 1938) should enjoy some success. It is hard to imagine except in a farce) a dentist persistently pulling out the wrong tooth. Publishers and translators, however, seem to get away with something of that sort. Lack of space limits me to only these examples of Mr. Alexander’s blunders”; V. Nabokov, Sartre’s first try, „New York Times”, 24.04.1949.
5.
5 Udaną próbą sprawozdania z rozległości tego dorobku, zwłaszcza w obszarze estetyki, jest książka Aliochy Wald Lasowskiego Jean-Paul Sartre, une introduction, Pocket, Paris 2011.
6.
6 Na szczególną uwagę zasługuje poetycki raport z podróży do Włoch w 1951 roku La reine Albemarle ou le dernier touriste. Opisy miasta przeplatają się tu z rozważaniami o czasie i pięknie. Według Arlette Elkaïm-Sartre „Jamais, sauf peut-être dans La nausée, il ne s’est servi plus subtilement du pouvoir envoûtant des mots, qui permet le don”; zob. J.P. Sartre, La reine Albemarle ou le dernier touriste, Editions Du Seuil, Paris 1991. Na temat literackich walorów tego tekstu zob.: G. Philippe, The writing techniques of La reine Albemarle, “Études sartriennes” 2019, nr 23, pp. 151–167.
7.
7 Osiem rysunków Sartre’a w wersji zdigitalizowanej można znaleźć w Yale University Library Digital Collections: https://collections.library.yale.edu/catalog/10250917 . J.P. Sartre, Douze vices sans allusion (extraits) / © Succession – Tous droits réservés / All rights reserved. Zamieszczam je w Dodatku do niniejszej książki.
8.
8 Zob.: „ wybór pisarstwa i literatury nie był dla Sartre’a zwykłą decyzją o takim, a nie innym sposobie zarabiania pieniędzy czy spędzania wolnego czasu. Był to wybór egzystencjalny, obejmujący całokształt życia i decydujący o wszystkich jego przejawach; każdą z różnorodnych sfer własnej aktywności Sartre widział przez pryzmat wyobrażeń o kondycji pisarza, jego statusie i misji, o istocie literatury, o konsekwencjach i zagrożeniach związanych z wyborem takiego powołania”; H. Puszko, „Być Stendhalem i Spinozą…”, op. cit., s. 40. Zasadniczą tezą książki Hanny Puszko jest potraktowanie twórczości Sartre’a właśnie jako pochodnej dokonanego „wyboru pisarstwa”. Założycielskie „być pisarzem” było aktem nominacyjnym, który Sartre wziął na siebie w celu walki o uznanie własnej podmiotowości. Tytułowi „Stendhal i Spinoza” są tutaj symbolami syntezy filozofii i literatury, jakiej, według autorki, chciał dokonać Sartre.
9.
9 Zob.: J.P. Sartre, Baudelaire, przeł. K. Jarosz, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2019, s. 175.
10.
10 Por.: ostatni opublikowany przed śmiercią wywiad Derridy: J. Derrida, Je suis en guerre contre moi-même, “Le Monde”, 19.08.2004.
11.
11 Sartre nie mógł, rzecz jasna, posługiwać się kategoriami derridiańskiej widmontologii (Widma Marksa wychodzą trzynaście lat po śmierci Sartre’a, w 1993 roku). Bez wątpienia jednak pojęcie widma (spectre) wyjaśniałoby wiele zawiłości relacji bytu-w-sobie i dla-siebie. Por.: C. Davis, Sartre’s Living Dead, w: Haunted Subjects. Deconstruction, Psychoanalysis and the Return of the Dead, Palgrave Macmillan, London 2007, pp. 43–65 oraz: R.A. Bantel, The Haunting Image of the Absolute in the Work of Sartre, “Research in Phenomenology” 1979, vol. 9, pp. 182–197.
12.
12 Zob.: S. Astier-Vezon, Sartre et la peinture. Pour une redéfinition de l’analogon pictural, L’Harmattan, Paris 2013.
13.
13 Z racji tego, że skupiam się na obrazie nieruchomym, który stanowi paradygmatyczny model do rozważań nad teorią wyobrażenia, w niniejszej książce nie będzie mowy o kinematografii. Nie znaczy to jednak, że Sartre nie pisał recenzji filmowych. Na temat relacji Sartre’a z kinem zob.: J.D. Connor, Sartre and Cinema: The Grammar of Commitment, “Comparative Literature Issue” 2011, vol. 116, no. 5, pp. 1045–1068. Zob.: także recenzje: J.P. Sartre, Citizen Kane, trans. D. Polan, “Postscripts” 1987, 7:1, p. 60–65 oraz J.P. Sartre, Motion Picture Art, in: The Writings of Jean-Paul Sartre, vol. II, Northwestern University Press, Evanston 1974, pp. 53–59.
14.
14 Zob.: „L’esthétique picturale sartrienne semble dès lors subir le même sort que l’imaginaire : se voir abandonnée au seuil de l’irréalisable. La meilleure peinture serait-elle alors celle que l’on ne fait pas ?”; S. Estier-Vezon, Sartre et la peinture…, op. cit., p. 8.
15.
15 Stąd biorą się skąpe odwołania do powojennej filozofii Sartre’a, zwłaszcza do dziesięciotomowych Situations wydawanych w latach 1947–1976, gdzie można znaleźć recenzje i eseje poświęcone sztukom plastycznym. Wyjątkiem jest krótki rozdział poświęcony esejowi Czym jest literatura? wydany trzy lata po wojnie, który warto skonfrontować z wcześniejszymi poglądami Sartre’a.
16.
16 S. Astier-Vezon, Sartre et la peinture…, op. cit., p. 8. Po wojnie Sartre pisał sporo esejów-portretów dawnych i współczesnych artystów, a także pisarzy (m.in. Alexander Calder, Alberto Giacometti, Wols, Jacopo Tintoretto, a także Gustave Flaubert, Charles Baudelaire, Jean Genet i Stéphane Mallarmé). Na ten temat zob.: H. Wittmann, Esthétique de Sartre: Artistes et intellectuels, L’Harmattan, Paris 2003.
17.
17 J.P. Sartre, La Recherche de l’absolu, Situations III, Encyclopaedia Universalis, 2015. Na temat związków Sartre’a z Giacomettim zob.: C.V. Poling, Giacometti and Sartre: On Drawing, “Master Drawings” 2016 (winter), vol. 54, no. 4, pp. 477–490 oraz: T. Augais, Sartre et Giacometti : le «philosophe-artiste» en question, “Contextes” 2021, https://doi.org/10.4000/contextes.10294 .
18.
18 Zob.: J.P. Sartre, L’Être et le néant. Essai d’ontologie phénoménologique, Gallimard, Paris 1943, p. 402.
19.
19 J.P. Sartre, Słowa, op. cit., s. 185.
20.
20 Zob.: “Le « manifeste de littérature engagée » de 1947 ne serait-il donc pas, plutôt qu’un réquisitoire contre les arts non signifiants, une profession de foi en faveur d’un nouveau sens de l’oeuvre d’art, comme un levier esthétique préparant les essais sur la peinture ?”; S. Astier-Vezon, Sartre et la peinture…, op. cit., p. 8.
Brakowało jedynie pana Simonnot.
Jean Paul Sartre, Słowa, przeł. J. Rogoziński
Pozostawiam kawałek papieru, odchodzę, umieram.
Jacques Derrida, Toczę wojnę z samym sobą, przeł. P. Sadzik
Jean Paul Sartre – być może ostatni homme de lettres XX wieku1. „Człowiek całkowity, stworzony ze wszystkich ludzi, wart ich wszystkich – i którego wart jest pierwszy lepszy”2. Pierre Bourdieu pisał o nim „intelektualista totalny”3. Boris Vian kpił z jego pisarskiej nadproduktywności4. Filozof, którego nie opiszą proste wyliczenia, chociaż wiele powiedzą o rozległości jego dorobku5. Eseje, traktaty filozoficzne, recenzje, opowiadania, dramaty, powieści, pamiętniki z podróży6, scenariusze filmowe, reportaże, autobiografia, biografie, artykuły polityczne, felietony prasowe, a nawet rysunki satyryczne7. Nie chodzi o to, by po raz kolejny rozprawiać, czy Sartre był filozofem czy literatem (określenie homme de lettres wycisza ten spór). Wiadomo, przynajmniej z lektury Słów, że pisarstwo było dla niego skrojonym na własną miarę przeznaczeniem, wyrosłym ze źródłowego konfliktu bytu z nicością, niemożliwego złączenia egzystencji i bycia8. Życie, jak powiadał André Malraux, a za nim Sartre, zamienia się w los dopiero po śmierci9. Do tego momentu świadomość toczy wojnę z samą sobą i z bytem, przez który jest nawiedzana i który sama nawiedza10. Oba elementy wciąż zbliżają się do istnienia, przekraczając siebie nawzajem, urzeczywistniają się w wiecznie niedokonanej syntezie. Byt – naturalny i przyrodniczy – to nie proste przeciwieństwo nicości. Ich relacja nie jest wyłącznie dualistyczna ani nawet wprost dialektyczna.
Dzieło sztuki najwyraźniej pokazuje to skomplikowane wiązanie. Stanowi wyzwanie dla Sartre’owskiej ontologii, bo wymaga szczególnego języka opisu. Możliwe, że właśnie dlatego Sartre nie poświęca sztuce wizualnej osobnego dzieła, a jedynie przymierza się do jej teorii w esejach o wyobrażeniu11. Sztuka zaprzęga oba ontyczne komponenty, łączy materialną rzeczywistość ze świadomością, która w nastawieniu wyobrażeniowym oddala natarczywość materii, a jednocześnie oprawia ją w ramy sensu.
Sztuka powraca w refleksji Sartre’a regularnie i nieustępliwie, mimo że tak często skrywa się w dziełach, które wprost o niej nie traktują. O trudnościach rekonstrukcji tej myśli estetycznej pisze Sophie Astier-Vezon w pracy Sartre et la peinture12, zwracając uwagę na jej fragmentaryczny charakter, rozproszoną obecność w dziełach literackich, esejach poświęconych poszczególnym artystom (przede wszystkim Tintorettowi), a także w pracach niepublikowanych. Do lat 40. sztuki wizualne – przy czym mowa będzie jedynie o klasycznej trójcy malarstwa, rzeźby i architektury13 – były dla Sartre’a tematem centralnym, lecz w dużej mierze niewyrażalnym z racji ich przynależności do sfery nierzeczywistej14. Pisanie o sztuce wiązało się wtedy nieuchronnie z wręcz „apofatycznymi” ograniczeniami. Jest to okres najbardziej interesujący pod względem filozoficznym właśnie z powodu zmagań językowych, które wskazują na konstytutywną niejednoznaczność roli sztuk wizualnych w poglądach Sartre’a. To na tym wczesnym etapie jego twórczości skupia się przede wszystkim niniejsza książka15.
Przed wojną Sartre miał styczność ze sztuką głównie za pośrednictwem muzeów – stąd powracająca w jego powieściach krytyka art officiel oraz częste przywoływanie dzieł muzealnych jako materiału ilustracyjnego w jego rozprawach. Dopiero po wojnie Sartre zaczął regularnie odwiedzać prywatne warsztaty i pracownie artystów, z którymi się przyjaźnił, co przełożyło się na powstanie cyklu „esejów o estetyce malarskiej”16. Szczególnie odznacza się tu szkic La Recherche de l’absolu, napisany przy okazji wystawy Alberta Giacomettiego w Pierre Matisse Gallery w Nowym Jorku17. W rzeźbach Giacomettiego dostrzega Sartre świadectwo życia wychylonego w kierunku bytu, pozostającego jednak w wiecznym poszukiwaniu niemożliwego ideału „bytu-w-sobie-dla-siebie”18. „Zdarzyło mi się coś nareszcie” – miał zakrzyknąć szwajcarski artysta, potrącony przez samochód na Place d’Italie. Jak komentuje to w Słowach Sartre: była to „głupia brutalność przypadku”, namiastka losu i dosięgnięcie przeznaczenia, które Giacometti uchwycił w zanikających i ledwo stabilnych posągach19.
Czym jest literatura? z 1947 roku to tekst graniczny, który przygotowuje grunt pod drugi etap myśli estetycznej, w którym Sartre wprowadza pojęcie littérature engagée. Malarstwo i rzeźba, podobnie jak poezja, na pierwszy rzut oka tracą na porównaniu z zaangażowaną prozą z racji wycofania ich ze sfery znaczenia. Konsekwencje tego przesunięcia są jednak odwrotne – znaczenie zostaje umieszczone w obrębie sztuk wizualnych, przez co manifest z roku 1947 nie jest oskarżeniem wymierzonym w sztuki asemantyczne, jak zwykło się go interpretować, ale raczej wyznaniem wiary w ich nowy niezależny sens20.
------------------------------------------------------------------------
1.
1 Por.: C. Puigelier, P. Mazeaud, Victor Hugo. Homme de lettres, homme de droit, mare & martin, Paris 2013.
2.
2 J.P. Sartre, Słowa, przeł. J. Rogoziński, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965, s. 204.
3.
3 Zob.: „Być tysiącem Sokratesów – marzył już w młodości, pragnąc w każdej dziedzinie życia intelektualnego zamanifestować własną podmiotowość. Pierre Bourdieu określił nawet Sartre’a mianem intelektualisty totalnego, który w pewnym okresie wywalczył sobie absolutną dominację w całym francuskim polu kulturowym”; H. Puszko, „Być Stendhalem i Spinozą…”. Szkic o filozofii Jean-Paul Sartre’a, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 1997, s. 25.
4.
4 Vian w powieści Piana złudzeń (L’ecume des jours) wprowadza postać Jean-Sol Partra, któremu nie oszczędza prześmiewczych uwag: „– Ależ on bez przerwy coś pisze – zauważył Colin. – Publikuje co najmniej pięć artykułów tygodniowo…”; i dalej: „Chick wziął nóż z jego rąk i stanowczym ruchem wbił go w tort. Przekroił go na pół, a wewnątrz był nowy artykuł Partra”; B. Vian, Piana złudzeń, przeł. M. Puszczewicz, Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1991, s. 48, 52.
Vladimir Nabokov na łamach „New York Timesa” powiela stereotyp Sartre’a jako myśliciela kawiarnianego, celebryty zabierającego głos w każdej sprawie: „Sartre’s name, I understand, is associated with a fashionable brand of cafe philosophy and since for every so-called existentialist one finds quite a few suctorialists (if I may coin a polite term), this made-in-England translation of Sartre’s first novel, La Nausée (published in Paris in 1938) should enjoy some success. It is hard to imagine except in a farce) a dentist persistently pulling out the wrong tooth. Publishers and translators, however, seem to get away with something of that sort. Lack of space limits me to only these examples of Mr. Alexander’s blunders”; V. Nabokov, Sartre’s first try, „New York Times”, 24.04.1949.
5.
5 Udaną próbą sprawozdania z rozległości tego dorobku, zwłaszcza w obszarze estetyki, jest książka Aliochy Wald Lasowskiego Jean-Paul Sartre, une introduction, Pocket, Paris 2011.
6.
6 Na szczególną uwagę zasługuje poetycki raport z podróży do Włoch w 1951 roku La reine Albemarle ou le dernier touriste. Opisy miasta przeplatają się tu z rozważaniami o czasie i pięknie. Według Arlette Elkaïm-Sartre „Jamais, sauf peut-être dans La nausée, il ne s’est servi plus subtilement du pouvoir envoûtant des mots, qui permet le don”; zob. J.P. Sartre, La reine Albemarle ou le dernier touriste, Editions Du Seuil, Paris 1991. Na temat literackich walorów tego tekstu zob.: G. Philippe, The writing techniques of La reine Albemarle, “Études sartriennes” 2019, nr 23, pp. 151–167.
7.
7 Osiem rysunków Sartre’a w wersji zdigitalizowanej można znaleźć w Yale University Library Digital Collections: https://collections.library.yale.edu/catalog/10250917 . J.P. Sartre, Douze vices sans allusion (extraits) / © Succession – Tous droits réservés / All rights reserved. Zamieszczam je w Dodatku do niniejszej książki.
8.
8 Zob.: „ wybór pisarstwa i literatury nie był dla Sartre’a zwykłą decyzją o takim, a nie innym sposobie zarabiania pieniędzy czy spędzania wolnego czasu. Był to wybór egzystencjalny, obejmujący całokształt życia i decydujący o wszystkich jego przejawach; każdą z różnorodnych sfer własnej aktywności Sartre widział przez pryzmat wyobrażeń o kondycji pisarza, jego statusie i misji, o istocie literatury, o konsekwencjach i zagrożeniach związanych z wyborem takiego powołania”; H. Puszko, „Być Stendhalem i Spinozą…”, op. cit., s. 40. Zasadniczą tezą książki Hanny Puszko jest potraktowanie twórczości Sartre’a właśnie jako pochodnej dokonanego „wyboru pisarstwa”. Założycielskie „być pisarzem” było aktem nominacyjnym, który Sartre wziął na siebie w celu walki o uznanie własnej podmiotowości. Tytułowi „Stendhal i Spinoza” są tutaj symbolami syntezy filozofii i literatury, jakiej, według autorki, chciał dokonać Sartre.
9.
9 Zob.: J.P. Sartre, Baudelaire, przeł. K. Jarosz, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2019, s. 175.
10.
10 Por.: ostatni opublikowany przed śmiercią wywiad Derridy: J. Derrida, Je suis en guerre contre moi-même, “Le Monde”, 19.08.2004.
11.
11 Sartre nie mógł, rzecz jasna, posługiwać się kategoriami derridiańskiej widmontologii (Widma Marksa wychodzą trzynaście lat po śmierci Sartre’a, w 1993 roku). Bez wątpienia jednak pojęcie widma (spectre) wyjaśniałoby wiele zawiłości relacji bytu-w-sobie i dla-siebie. Por.: C. Davis, Sartre’s Living Dead, w: Haunted Subjects. Deconstruction, Psychoanalysis and the Return of the Dead, Palgrave Macmillan, London 2007, pp. 43–65 oraz: R.A. Bantel, The Haunting Image of the Absolute in the Work of Sartre, “Research in Phenomenology” 1979, vol. 9, pp. 182–197.
12.
12 Zob.: S. Astier-Vezon, Sartre et la peinture. Pour une redéfinition de l’analogon pictural, L’Harmattan, Paris 2013.
13.
13 Z racji tego, że skupiam się na obrazie nieruchomym, który stanowi paradygmatyczny model do rozważań nad teorią wyobrażenia, w niniejszej książce nie będzie mowy o kinematografii. Nie znaczy to jednak, że Sartre nie pisał recenzji filmowych. Na temat relacji Sartre’a z kinem zob.: J.D. Connor, Sartre and Cinema: The Grammar of Commitment, “Comparative Literature Issue” 2011, vol. 116, no. 5, pp. 1045–1068. Zob.: także recenzje: J.P. Sartre, Citizen Kane, trans. D. Polan, “Postscripts” 1987, 7:1, p. 60–65 oraz J.P. Sartre, Motion Picture Art, in: The Writings of Jean-Paul Sartre, vol. II, Northwestern University Press, Evanston 1974, pp. 53–59.
14.
14 Zob.: „L’esthétique picturale sartrienne semble dès lors subir le même sort que l’imaginaire : se voir abandonnée au seuil de l’irréalisable. La meilleure peinture serait-elle alors celle que l’on ne fait pas ?”; S. Estier-Vezon, Sartre et la peinture…, op. cit., p. 8.
15.
15 Stąd biorą się skąpe odwołania do powojennej filozofii Sartre’a, zwłaszcza do dziesięciotomowych Situations wydawanych w latach 1947–1976, gdzie można znaleźć recenzje i eseje poświęcone sztukom plastycznym. Wyjątkiem jest krótki rozdział poświęcony esejowi Czym jest literatura? wydany trzy lata po wojnie, który warto skonfrontować z wcześniejszymi poglądami Sartre’a.
16.
16 S. Astier-Vezon, Sartre et la peinture…, op. cit., p. 8. Po wojnie Sartre pisał sporo esejów-portretów dawnych i współczesnych artystów, a także pisarzy (m.in. Alexander Calder, Alberto Giacometti, Wols, Jacopo Tintoretto, a także Gustave Flaubert, Charles Baudelaire, Jean Genet i Stéphane Mallarmé). Na ten temat zob.: H. Wittmann, Esthétique de Sartre: Artistes et intellectuels, L’Harmattan, Paris 2003.
17.
17 J.P. Sartre, La Recherche de l’absolu, Situations III, Encyclopaedia Universalis, 2015. Na temat związków Sartre’a z Giacomettim zob.: C.V. Poling, Giacometti and Sartre: On Drawing, “Master Drawings” 2016 (winter), vol. 54, no. 4, pp. 477–490 oraz: T. Augais, Sartre et Giacometti : le «philosophe-artiste» en question, “Contextes” 2021, https://doi.org/10.4000/contextes.10294 .
18.
18 Zob.: J.P. Sartre, L’Être et le néant. Essai d’ontologie phénoménologique, Gallimard, Paris 1943, p. 402.
19.
19 J.P. Sartre, Słowa, op. cit., s. 185.
20.
20 Zob.: “Le « manifeste de littérature engagée » de 1947 ne serait-il donc pas, plutôt qu’un réquisitoire contre les arts non signifiants, une profession de foi en faveur d’un nouveau sens de l’oeuvre d’art, comme un levier esthétique préparant les essais sur la peinture ?”; S. Astier-Vezon, Sartre et la peinture…, op. cit., p. 8.
więcej..
