MENU
Nasze ceny
Przeczytaj fragment on-line
-
nowość
Serhij Żadan. Konkwistador nowej Ukrainy - ebook
Serhij Żadan. Konkwistador nowej Ukrainy - ebook
Serhij Żadan: konkwistador nowej Ukrainy to pierwsza w Polsce tak kompleksowa opowieść o twórcy, który stał się jednym z najważniejszych głosów współczesnej Europy. Pisarz, poeta, muzyk i aktywista ‒ Żadan od ponad trzech dekad tworzy literaturę, która nie tylko opisuje rzeczywistość, lecz ją współkształtuje: zarówno w realnej przestrzeni Ukrainy, jak i w tej symbolicznej, w której dziś toczy się globalny spór o wolność i podmiotowość. Teksty zebrane w niniejszym tomie ukazują autora Internatu jako „konkwistadora” rozumianego metaforycznie: twórcę nowej mapy wyobraźni, który posługując się językiem literatury, muzyki i działań społecznych, przywraca Ukrainie jej własną narrację. Badacze z Polski i Ukrainy analizują poetykę Żadana, jego zaangażowanie obywatelskie, rolę w procesach dekolonizacji, a także zdolność łączenia lokalnego doświadczenia wojny z uniwersalnymi pytaniami o pamięć, wspólnotę i odpowiedzialność. To książka o pisarzu, który w czasach próby nie wycofał się do prywatności, lecz pozostając w Charkowie, pełniąc służbę i organizując pomoc, połączył literaturę z realnym działaniem na rzecz swojego kraju. Jego twórczość staje się tu nie tylko przedmiotem analizy, lecz również świadectwem epoki i narzędziem humanitarnego oporu. Prezentowana monografia to propozycja dla czytelników poszukujących literatury ważnej, formacyjnej i intelektualnie wymagającej. Dla wszystkich, którzy pragną zrozumieć, jak rodzi się nowa Ukraina i dlaczego głos Serhija Żadana rozbrzmiewa dziś tak mocno w europejskiej przestrzeni publicznej.
Ta publikacja spełnia wymagania dostępności zgodnie z dyrektywą EAA.
Spis treści
Agnieszka Matusiak-Bakuła i Mateusz Świetlicki
Konkwistador jako metafora zmiany paradygmatu, czyli Serhij Żadan jako zdobywca języka i wyobraźni
Jarosław Ławski
Serhij Żadan: gramatyka piękna i wolności
Beata Waligorska-Olejniczak
„Miłość to szczenię, ktorego pan umarł w wypadku samochodowym”
Tamara Hundorova
Pokolenie niepodległości i Serhij Żadan: Nastolatek, Luzer i Przewodnik
Katarzyna Kuczyńska-Koschany
Serhij Żadan. Poeta-przywodca społeczeństwa obywatelskiego, przyszły laureat Nagrody Nobla
Małgorzata Kolankowska
Serhij Żadan – medialny tłumacz wojny
Aniela Radecka
Wojna. Wojsko. Kultura. Radio Chartia jako konkwista w sferze publicznej
Wiera Meniok
Zwiastowanie. Narodziny rękopisu wojny w poezji Serhija Żadana
Anna Horniatko-Szumiłowicz
Poetyka mozaiki w dzienniku wojennym Serhija Żadana
Nad miastem powiewają nasze flagi
Albert Nowacki
Literatura jako świadectwo wspolnoty i kształtowania tożsamości w czasie wojny: W mieście wojna Serhija Żadana
Paweł Krupa
Kres człowieka postradzieckiego i nowy paradygmat podmiotu. Internat Serhija Żadana – w stronę filozofii odpowiedzialności Emmanuela Levinasa
Katarzyna Jakubowska-Krawczyk
Refleksja nad czasem i ludzką kondycją. Zgubiona dusza
Olgi Tokarczuk i Joanny Concejo oraz Пливи, рибо, пливи Serhija Żadana i Krystyny Łukaszczuk
Mateusz Świetlicki
Serhij Żadan jako konkwistador-bard. Muzyka językiem migracyjnej hybrydyczności w tomie Big Mac
Agnieszka Matusiak-Bakuła
Serhij Żadan i narodziny nowej Europy w piekle Ukrainy, czyli azjatycki renesans 2.0
Noty o autorach
| Kategoria: | Polonistyka |
| Zabezpieczenie: |
Watermark
|
| ISBN: | 978-83-242-6965-5 |
| Rozmiar pliku: | 916 KB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
Agnieszka Matusiak-Bakuła
Uniwersytet Wrocławski
ORCID: 0000-0003-0329-1379
Mateusz Świetlicki
Uniwersytet Wrocławski
ORCID: 0000-0001-7009-3837
Konkwistador jako metafora zmiany paradygmatu, czyli Serhij Żadan jako zdobywca języka i wyobraźni
Figura konkwistadora jest zazwyczaj utożsamiana z podbojem i kolonizacją. Jednakże tytuł niniejszego tomu, pierwszego polskojęzycznego zbioru poświęconego twórczości Serhija Żadana, nawiązuje do jej postrzegania jako metafory zmiany paradygmatu i roli twórcy jako kreatora nowej przestrzeni kulturowej. Twórczość i działalność publiczna tego prozaika i poety stanowią wyjątkowy wkład w rozwój kultury nie tylko ukraińskiej, ale również europejskiej i światowej, a także w obronę wartości wolności, solidarności i godności ludzkiej. Jak pokazują zgromadzone tu teksty, działalność literacka, społeczna i artystyczna Żadana przed Rewolucją Godności związana była głównie z szeroko rozumianą kwestią liminalności (tożsamościowej, społecznej, systemowej), po 2014 roku zaś, a szczególnie po 24 lutego 2022 roku, autor Internatu wciąż redefiniuje ukraińską tożsamość w warunkach wojny i dekolonizacji. „Konkwistador” w tym ujęciu oznacza inicjatora nowego porządku symbolicznego, który wypiera imperialne narracje i otwiera Ukrainę na Europę. Jego poezja, proza i dramat przełamują stereotypy o Ukrainie i ukazują ją jako przestrzeń wolności, buntu i solidarności. W efekcie powstaje nowa mapa mentalna – od Donbasu po Charków, w której lokalne doświadczenia stają się uniwersalne. Pisarz wprowadza do literatury język ulicy, muzyki i wojny, który staje się nośnikiem wartości demokratycznych. Żadan jest nie tylko pisarzem, ale także aktywistą, organizatorem pomocy humanitarnej, liderem opinii. W czasie wojny stał się symbolem odpowiedzialności intelektualisty, który nie ucieka od rzeczywistości, lecz ją współtworzy. To „zdobywanie” przestrzeni publicznej dla kultury i humanizmu w warunkach ekstremalnych. Od ponad dwóch dekad Serhij Żadan rozbraja imperialne narracje poprzez literaturę, muzykę i działania społeczne. Jego twórczość jest aktem odzyskiwania podmiotowości, co w kontekście rosyjskiej agresji ma wymiar polityczny i etyczny. „Konkwistador nowej Ukrainy” to zatem ktoś, kto przywraca Ukrainie jej własną historię i przyszłość, zdobywając przestrzeń dla wolności w kulturze i świadomości. W czasie, gdy Ukraina toczy bój nie tylko o własne terytorium, ale także o prawo do samostanowienia i kulturowej podmiotowości, głos ukraińskiego pisarza staje się symbolem oporu, nadziei i niezłomności. Jego twórczość i postawa są świadectwem siły kultury jako humanitarnego narzędzia oporu wobec imperialnej przemocy i kolonializmu.
Dla Serhija Żadana twórczość to nie tylko estetyka, ale przede wszystkim narzędzie społecznej i politycznej interwencji. Jest to słowo, które trafia prosto w cel. Pisarz wielokrotnie podkreślał, że jego aktywna postawa obywatelska i teksty w swoim zamyśle służą walce o ukraińską tożsamość i wolność. W jego przekonaniu, choć poezja nie powstrzyma czołgów, to jednak język, właściwie użyty, „może służyć do napiętnowania zła i niesprawiedliwości”. Umożliwia pokonywanie słabości oraz „świadczenie i zaprzeczanie” narracjom wroga, co we współczesnym świecie stanowi fundamentalny akt walki z propagandą i dezinformacją oraz pozwala zachować prawdę historyczną i moralną. Na Targach Książki we Frankfurcie w październiku 2022 roku w rozmowie z dziennikarzami twórca stwierdził: „Kultura nie może milczeć podczas wojny. Gdy pisarze milczą, oznacza to, że zwyciężył strach. Język pokonuje niepewność, pokonuje strach”1. W świetle powyższego autor Mezopotamii to jeden z najważniejszych świadków czasu i sumień współczesnej Ukrainy2.
Urodzony w 1974 roku w Starobielsku Serhij Żadan reprezentuje pierwsze pokolenia twórców transformacji systemowej. Obecnie jest jednym z najważniejszych głosów współczesnej literatury ukraińskiej i najbardziej rozpoznawalnych pisarzy ukraińskich na świecie. Żadan ukończył ukrainistykę i germanistykę na Charkowskim Narodowym Uniwersytecie Pedagogicznym im. Hryhorija Skoworody, gdzie w 2000 roku uzyskał stopień doktora nauk filologicznych na podstawie pracy o ukraińskim futuryzmie (Poglądy filozoficzne Mychajła Semenki), który zdominował pierwszy etap jego twórczości, przypadający na lata 90. XX wieku. W kolejnym dziesięcioleciu twórczość Żadana płynnie ewoluowała w kierunku postmodernizmu, kapitalnie jednocząc jego stylistykę z realizmem magicznym i brutalnym naturalizmem. Pisarz perfekcyjnie połączył w swojej prozie i poezji wysoki, liryczny język z kulturą masową, tworząc kunsztowny intertekstualny kolaż, w którym obok siebie funkcjonują zwyczajni ludzie, hipisi, proletariusze, przestępcy i święci.
Język Żadanowych utworów jest żywy, autentyczny i dynamiczny, pełen miejskiego slangu, regionalnych dialektyzmów i celnych, często gorzkich, metafor. Styl ten nadaje jego tekstom surową, niemal rockową energię. Jednak najważniejszą cechą pisarstwa Serhija Żadana – jego powieści, esejów, poezji, dramatów – jest mistrzowskie uchwycenie dramatycznych przemian społecznych i tożsamościowych Ukrainy po rozpadzie Związku Sowieckiego, a także doświadczenia wojny i oporu wobec rosyjskiej agresji. Pierwsze tomy poetyckie Serhija Żadana, Cytatnik (Цитатник) oraz Generał Juda (Генерал Юда), ukazały się w 1995 roku, a trzy lata później dołączył do nich tom Pepsi (Пепсі). W kolejnych dwóch dekadach utrwalił swoją reputację niezwykle płodnego poety: już w pierwszej dekadzie XXI wieku opublikował tomy Ballady o wojnie i odbudowie (Балади про війну і відбудову, 2001), Historia kultury początku stulecia (Історія культури початку століття, 2003), Maradona (Марадона, 2007) oraz Etiopia (Ефіопія, 2009). W 2012 roku ukazał się tom Broń palna i noże (Вогнепальні й ножові), nagrodzony w ukraińskim konkursie „Książka Roku”, a następnie przełożony na język rosyjski. Wśród tomów poezji powstałej po wydarzeniach Majdanu są między innymi Życie Maryi. Księga wierszy i przekładów (Життя Марії: Книга віршів і перекладів, 2015), Templariusze (Тамплієри, 2016; nagroda LitAccent Roku 2017), Antena (Антена, 2018), Lista okrętów. Nowe wiersze, 2018–2019 (Список кораблів: Нові вірші, 2018–2019, wyd. 2020) oraz Psalm lotnictwa (Псалом авіації, 2021). W Ukrainie ukazało się ponadto kilka wyborów jego utworów, często uzupełnianych nowymi tekstami, takich jak Lili Marleen (Лілі Марлен, 2009), Dynamo Charków (Динамо Харків, 2014) – również nagrodzony w konkursie „Książka Roku” – oraz 30 dowodów na istnienie Boga (i 29 zaprzeczeń) (30 доказів існування Бога , 2014).
Od ponad dwóch dekad Żadan regularnie publikuje zarówno poezję, jak i prozę. W wielu wczesnych wierszach, powieściach i opowiadaniach powraca do przełomu lat 80. i 90., okresu transformacji od komunizmu i totalitaryzmu ku demokracji, a także do czasu nasilającej się globalizacji i konsumpcjonizmu oraz ułatwionego podróżowania. Jako prozaik zadebiutował w 2003 roku tomem opowiadań o podróżowaniu – rozumianym zarówno dosłownie, jak i metaforycznie – zatytułowanym Big Mac (Біґ Мак). W 2007 roku książka została wznowiona jako Big Mac² (Біґ Мак²) z dodatkowymi opowiadaniami, a w 2011 roku ukazało się rozszerzone wydanie Big Mac i inne historie (Біг Мак та інші історії). Pierwsza powieść autora, Depeche Mode (Депеш Мод, 2004), odniosła w Ukrainie sukces zarówno krytyczny, jak i komercyjny, a następnie została przetłumaczona na dwanaście języków. Nastolatkowie będący bohaterami książki próbują odnaleźć swoje miejsce w świecie gwałtownie zmieniającym się po upadku Związku Sowieckiego. Narratorem jest trzydziestoletni mężczyzna, który w retrospekcjach powraca do momentu swojego pierwszego upicia się w wieku czternastu lat, tuż przed rozpadem komunizmu, by następnie opisać wydarzenia roku 1993. Młodzi bohaterowie próbują się zdystansować wobec sowieckich wartości reprezentowanych przez pokolenie rodziców, lecz mimo sporów z ojcami czy figurami ojcowskimi często powielają ich wzorce zachowań. Ojcowie, wychowani w systemie totalitarnym, postrzegają synów jako burzycieli dawnego porządku społecznego.
Kolejne książki Żadana jedynie umocniły jego pozycję jako jednego z najpopularniejszych współczesnych pisarzy ukraińskojęzycznych. W 2005 roku opublikował retrospektywną powieść Anarchy in the UKR, która – co z perspektywy roku 2026 może zaskakiwać – spotkała się z dużym uznaniem w Rosji i została uznana za jedną z najlepszych książek roku podczas Moskiewskich Targów Książki w 2008 roku. Powieść stanowi kronikę podróży przez Donbas, a zarazem symboliczne rozliczenie z latami 80. – okresem dzieciństwa głównego bohatera. Protagonista odwiedza miejsca swojego dorastania i wspomina ludzi, którzy ukształtowali jego tożsamość. Anarchy in the UKR ukazuje chroniczną chorobę społeczeństwa postsowieckiego, które nie potrafi normalnie funkcjonować z powodu nieprzepracowanej jeszcze traumy totalitarnej3. Kolejna publikacja, Hymn demokratycznej młodzieży (Гімн демократичної молоді, 2006), zbiór sześciu opowiadań o zmaganiach młodych Ukraińców z transformacją rynkową oraz rozczarowaniem obietnicami emigracji na Zachód, doczekała się kilka lat później adaptacji teatralnej w Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym im. Iwana Franki w Kijowie.
Spory sukces komercyjny przyniosła autorowi powieść Woroszyłowgrad (Ворошиловград, 2010). W 2018 roku została zekranizowana jako Dzikie pole (Дике поле, reż. Yaroslav Lodygin) i był to jeden z pierwszych filmów, w których większość bohaterów posługuje się surżykiem – mieszaniną języka ukraińskiego i rosyjskiego. Powieść otrzymała nagrodę BBC Książka Roku (2010) oraz BBC Książka Dekady (2014), a także Nagrodę Literacką im. Jana Michalskiego. Niemieckie tłumaczenie (Voroshilovgrad. Die Erfindung des Jazz im Donbass) uhonorowano nagrodą Brücke Berlin. Książka odniosła również sukces w Rosji, gdzie nazwano ją manifestem pokolenia. Trzydziestotrzyletni bohater powieści, Herman, ucieka przed odpowiedzialnością. Paradoksalnie, mimo że jest historykiem, obawia się konfrontacji z własną przeszłością. Powrót do Donbasu uświadamia mu jednak, że życie oparte na zapomnieniu i nieustannej ucieczce przestaje mu odpowiadać; zaczyna także doceniać swoją ojczyznę jako przestrzeń mającą własną godność i piękno, nawet jeśli znajduje się w stanie kryzysu4. Z kolei opublikowana w 2014 roku Mezopotamia (Месопотамія) uchodzi za najbardziej nietypową i najmniej komercyjną powieść autora, gdyż składa się z dziewięciu opowiadań i trzynastu wierszy. Jest to zarazem jedno z najbardziej dojrzałych i intertekstualnych dzieł Żadana oraz pierwsze, które koncentruje się przede wszystkim na współczesnym Charkowie i jego mieszkańcach. W 2016 roku książka otrzymała tytuł Ukraińskiej Książki Roku przyznawany przez Prezydenta Ukrainy, a polski przekład został uhonorowany Nagrodą Angelus.
W tym miejscu należy podkreślić, że jedną z najistotniejszych zasług Serhija Żadana jest przyczynienie się do wzmocnienia ukraińskiej tożsamości na terenach, gdzie była ona systematycznie wypierana. Twórca uczynił Wschodnią Ukrainę (Donbas, Charkowszczyznę) centralnym tematem literatury ukraińskiej, demitologizując ten region i integrując go z ogólnoukraińskim kanonem kulturowym. Wiele jego dzieł to literackie mapy Wschodu, regionu, który często był marginalizowany lub niezrozumiany. Pisarz błyskotliwie i przekonująco wydobył jego złożoność, specyfikę i niezłomność, przeciwstawiając się narracji o „rosyjskojęzycznym” czy „separatystycznym” Wschodzie5. Śmiało można powiedzieć, iż jego utwory działają niczym czuły sejsmograf, bezzwłocznie reagujący na społeczno-polityczne trzęsienia ziemi. Jego twórczość, zwłaszcza ta po 2014 roku, stanowi bezkompromisowe i przenikliwe, głęboko zapadające w pamięć świadectwo wojny. Jest tak choćby w powieści Internat, w której pisarz wnikliwie oddaje psychologiczną i egzystencjalną pustkę życia na linii frontu, śledząc podróż bohatera, który musi wydostać siostrzeńca ze strefy okupowanej. Z kolei zbiory poetyckie, takie jak Życie Maryi czy Templariusze, scalają motywy biblijne i miłosne z surową, okrutną frontową rzeczywistością. Co istotne, Żadan nie tylko odzwierciedla ból i straty, ale też heroiczną niezłomność i codzienny, uporczywy opór. Jednocześnie oddaje głos tym, którzy są bezpośrednio dotknięci konfliktem. Dzięki umiejętnemu połączeniu głębokiego lokalnego zaangażowania z uniwersalnym językiem sztuki Serhij Żadan stał się twórcą, którego słowo i czyny rzeczywiście przenoszą ideę ukraińskiej wolności i godności do świadomości międzynarodowej. Przyczyniają się do tego także liczne spotkania, festiwale i performanse literackie, w których pisarz intensywnie uczestniczy i w ten sposób buduje sieć kontaktów pomiędzy ukraińskimi, polskimi, niemieckimi czy amerykańskimi intelektualistami i artystami. W efekcie powstaje przestrzeń dla wspólnego konstruktywnego namysłu nad współczesnym światem. Zapewne dlatego dzieła Serhija Żadana zostały przetłumaczone na kilkanaście języków6, zdobywając liczne prestiżowe nagrody7.
Oddawana do rąk czytelników monografia stanowi wieloaspektowe spojrzenie na twórczość Serhija Żadana, ukazując ją w perspektywie literackiej, kulturowej, społecznej i politycznej. Autorzy poszczególnych studiów analizują zarówno poetykę jego tekstów, jak i ich znaczenie dla współczesnej tożsamości ukraińskiej. Dwa pierwsze teksty autorstwa Jarosława Ławskiego i Beaty Waligórskiej-Olejniczak to recenzje przygotowane z okazji nadania pisarzowi doktoratu honorowego. Stanowi to znaczący gest solidarności społeczności akademickiej Uniwersytetu Wrocławskiego z Ukrainą i jej walką o wolność, tożsamość i kulturę. Jest to także istotne potwierdzenie roli Wrocławia jako miasta otwartego na Globalny Wschód, wspierającego kulturę ukraińską i dialog międzykulturowy, jak też wymowne uhonorowanie twórcy, którego dzieło przekracza granice literatury, stając się świadectwem epoki i narzędziem oporu wobec przemocy. Takie uznanie wzmacnia również dialog kulturowy między Polską a Ukrainą, pokazując, że polskie uniwersytety postrzegają Żadana nie tylko jako artystę – przedstawiciela narodu walczącego o wolność, ale także jako myśliciela zdolnego do konstruktywnego kształtowania polityki kulturalnej i wywierania wpływu na procesy humanitarne.
Warto podkreślić, że Serhij Żadan jest od lat obecny w życiu kulturalnym Wrocławia. Jego twórczość była prezentowana podczas najważniejszych wrocławskich wydarzeń kulturowych: pisarz był gościem na gali i laureatem Literackiej Nagrody Europy Środkowej Angelus przyznawanej przez Wrocław autorom z Europy Środkowej i Wschodniej (2015 rok za powieść Mezopotamia); gościł na Międzynarodowym Festiwalu Opowiadania, który od lat promuje literaturę ukraińską i organizuje performatywne czytania z udziałem autorów z Ukrainy; niejednokrotnie uczestniczył we Wrocławskich Targach Dobrych Książek, gdzie prezentowano jego publikacje w przekładach polskich tłumaczy, między innymi Michała Petryka; wrocławskie Wydawnictwo Warstwy opublikowało jego tom poetycki Antena, a jego książki są stale obecne w ofercie Biura Literackiego, jednej z najważniejszych instytucji promujących poezję w Polsce. Obecność Serhija Żadana jest znacząca nie tylko w życiu intelektualnym miasta, ale także Uniwersytetu Wrocławskiego. Jego twórczość była, i wciąż jest, wielokrotnie omawiana w ramach licencjackich, magisterskich i doktoranckich kursów z zakresu literatur Europy Środkowo-Wschodniej, seminariów i międzynarodowych konferencji naukowych organizowanych przez Instytut Filologii Słowiańskiej, Instytut Filologii Polskiej, Instytut Filologii Angielskiej oraz Instytut Kulturoznawstwa. Wrocławscy badacze analizowali jego dzieła w kontekście literatury postkolonialnej, dekolonialnej oraz jako przykład nowoczesnej literatury wojennej i obywatelskiej. To właśnie na Uniwersytecie Wrocławskim została napisana pionierska monografia Mateusza Świetlickiego pt. Kiedy chłopcy zostają mężczyznami? Męskość jako projekt w prozie Serhija Żadana (2016), przybliżająca polskiemu czytelnikowi rozległą panoramę twórczości autora Internatu8. W takim kontekście przyznanie Serhijowi Żadanowi tytułu doktora honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego to legitymizacja roli literatury (kultury) jako frontu humanitarnego. Fakt ten może stanowić ważką inspirację dla innych autorów, zwłaszcza młodych, do dostrzegania perspektywy międzynarodowego dialogu poprzez twórczość, a także do odczuwania realnego wsparcia ze strony instytucji europejskich9.
Jak wielokrotnie dowodzą autorki i autorzy tekstów zebranych w niniejszej monografii, Serhij Żadan to nie tylko wybitny pisarz, ale również aktywista i zaangażowany obywatel. Po rosyjskiej inwazji w 2022 roku pozostał w Charkowie, gdzie organizował pomoc humanitarną, a w 2024 roku wstąpił do Gwardii Narodowej Ukrainy, w której szeregach pozostaje do dziś. Z kolei koncerty zespołu Żadan i Psy oraz spotkania autorskie, zarówno krajowe, jak i zagraniczne, od lat służą jako platforma do zbierania funduszy dla ukraińskiej armii i wspierania cywilów w strefie frontowej. W ten sposób poezja dosłownie przekłada się na wsparcie materialne, a kultura staje się integralną częścią logistyki obronnej. Żadan jest więc dla wielu symbolem odpowiedzialnego za swój kraj intelektualisty, który nie odsunął się od walki, dając moralne oparcie i nadzieję ukraińskiemu społeczeństwu. O transformacji autora Depeche Mode na tle pokolenia niepodległości – od figury nastolatka przez outsidera po przewodnika – pisze Tamara Hundorova. Katarzyna Kuczyńska-Koschany przedstawia poetę jako przywódcę społeczeństwa obywatelskiego, a Małgorzata Kolankowska analizuje jego rolę jako medialnego tłumacza wojny. Studia Anieli Radeckiej oraz Wiery Meniok koncentrują się natomiast na związkach między wojną, kulturą i przestrzenią publiczną oraz na narodzinach wojennego rękopisu w poezji Żadana, z kolei Anna Horniatko-Szumiłowicz bada mozaikową poetykę jego zapisków wojennych.
Dalsza część książki skupia się przede wszystkim na przemianach podmiotowości i wspólnoty w rzeczywistości postsowieckiej i współczesnej Ukrainy. Albert Nowacki ukazuje literaturę jako świadectwo wspólnotowego doświadczenia wojny, a Paweł Krupa analizuje powieść Internat jako zapis kresu człowieka postsowieckiego i zarazem próbę wypracowania nowego paradygmatu odpowiedzialności. Katarzyna Jakubowska-Krawczyk zestawia refleksję nad ludzką kondycją w twórczości Olgi Tokarczuk i Serhija Żadana, Mateusz Świetlicki interpretuje autora jako bardowską figurę migracyjnej hybrydyczności, Agnieszka Matusiak-Bakuła zaś sytuuje jego twórczość w perspektywie narodzin nowej Europy, kształtującej się w doświadczeniu wojny. Całość tworzy wielogłosową, interdyscyplinarną opowieść o pisarstwie, które stało się jednym z najważniejszych literackich świadectw współczesnego doświadczenia ukraińskiego.
Bogactwo i złożoność twórczości Żadana sprawiają, że badacze jego poezji i prozy podejmują szerokie spektrum tematów, analizując między innymi formę i język, motywy podróży i migracji, przedstawienia przestrzeni miejskich, pamięci i postpamięci, traum indywidualnych i zbiorowych, archetypów biblijnych oraz relacji rodzinnych i genderowych, a w ostatnich latach również sposób ukazywania trwającej w Ukrainie wojny. Literaturoznawcy od lat zwracają uwagę na znaczenie chronotopów w kontekście globalizacji, intertekstualne odniesienia do zachodniej i sowieckiej kultury popularnej oraz relacje autora z czytelnikami10. Jak pokazują autorzy i autorki tekstów zebranych w tym tomie, dzieła Serhija Żadana daleko przekraczają państwowe i kulturowe granice, łącząc ukraińską specyfikę z uniwersalnymi tematami, oraz angażują międzynarodową publiczność w dialog o wschodnioeuropejskiej rzeczywistości. Pisarz osadza, co prawda, uniwersalne ludzkie doświadczenia w bardzo konkretnym, lokalnym kontekście Wschodniej Ukrainy i Charkowa, jednak prowincja staje się u niego nośną ideowo metaforą. Jego późniejsze powieści są zakorzenione w postsowieckiej rzeczywistości, jednak ich tematyka – poszukiwanie tożsamości, walka o spuściznę, zmiana pokoleniowa, nostalgia – znakomicie rezonuje z analogicznymi doznaniami czytelników tak Berlina, Nowego Jorku, jak i Warszawy czy Wrocławia. Z kolei jego wczesna twórczość, przepełniona elementami punku, rock’n’rolla i buntu przeciwko systemowi, nadzwyczaj celnie trafia do globalnej młodzieży jako archetypiczna opowieść o wolności i anarchii, niezależnie od położenia geograficznego. Natomiast Internat czy W mieście wojna stają się mostem, który przenosi doświadczenie konfliktu ze wschodniej Ukrainy na grunt globalnego dyskursu o pokoju, traumie i moralności, czyniąc ukraiński los częścią ogólnoludzkiej refleksji.
Przekłady utworów Serhija Żadana na język polski
PROZA
Żadan S., Anarchy in the UKR, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2007 .
Żadan S., Arabeski, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2025.
Żadan S., Big Mac, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2005 .
Żadan S., Depeche Mode, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2006 .
Żadan S., Hymn demokratycznej młodzieży, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2008 .
Żadan S., Internat, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2019.
Żadan S., Mezopotamia, przeł. M. Petryk, A. Pomorski, Wołowiec 2014.
Żadan S., Woroszyłowgrad, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2013.
POEZJA
Żadan S., Antena, przeł. B. Zadura, Wrocław 2020.
Żadan S., Drohobycz. Księga wierszy wybranych 2014–2016, przeł. J. Podsiadło, Warszawa 2018.
Żadan S., Etiopia / Ефіопія, przeł. O. Hnatiuk, A. Pomorski, Gdańsk 2011.
Żadan S., Historia kultury początku stulecia i inne wiersze, przeł. B. Zadura, Wrocław 2005.
Żadan S., Skrypnykówka, przeł. B. Zadura, Kołobrzeg 2025.
INNE
Dryblując przez granice. Polsko-ukraińskie Euro 2012, red. M. Sznajderman, S. Żadan, eseje ukr. przeł. M. Petryk, Wołowiec 2012 (eseje autorskie: Ludzie, którzy grają w piłkę; Czarne złoto nadziei).
Prochaśko T., Żadan S., Ukraina, przeł. R. Rusnak, Kraków 2006.
Żadan S., Krzycz, ptaku: dziennik wojenny, wiersze i pieśni, przeł. A. Zińczuk, Sejny–Lwów 2022.
Żadan S., Odsetek samobójstw wśród klaunów, Warszawa–Berlin 2009.
Żadan S., W mieście wojna, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2024.
Żadan S., Zima trwa cztery miesiące, w: Zwrotnik Ukraina, red. J. Andruchowycz, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2014.
Bibliografia
Donbas moja miłość. Serhij Żadan, Wołodymyr Rafiejenko i Jurij Wołodarski w rozmowie z Agnieszką Matusiak i Anną Ursulenko opowiadają, za co i dlaczego kochają Wschód, „Miscellanea Posttotalitariana Wratislaviensia” 2016, nr 4, s. 145–154.
Matusiak A., Pokolenie jako miejsce pamięci w prozie Serhija Żadana, w: Posttotalitarny syndrom pokoleniowy w literaturach słowiańskich Europy Środkowej Wschodniej i Południowo-Wschodniej końca XX – początku XXI wieku, red. A. Matusiak, Poznań–Wrocław 2016, s. 225–250.
Matusiak A., Wyjść z milczenia: dekolonialne zmagania kultury i literatury ukraińskiej XXI wieku z traumą posttotalitarną, Wojnowice–Wrocław 2018.
Serhij Żadan: w czasie wojny kultura nie może milczeć, KAI, https://www.ekai.pl/serhij-zadan-w-czasie-wojny-kultura-nie-moze-milczec/ (dostęp: 23.10.2022).
Świetlicki M., Kamińska-Maciąg S., Psychologiczne aspekty miłości w projekcie Lady Luziny i Serhija Żadana „Палата № 7”, w: Nowoczesność i tradycja. 50 lat wrocławskiego Instytutu Filologii Słowiańskiej, red. E. Komisaruk, I. Malej, Wrocław 2019, s. 165–176.
Świetlicki M., Kiedy chłopcy zostają mężczyznami? Męskość jako projekt w prozie Serhija Żadana, Wrocław 2016.
Гундорова Т., Транзитна культура. Симптоми постколоніальної травми: статті та есеї, Київ 2013.
Przypisy:
1 Serhij Żadan: w czasie wojny kultura nie może milczeć, KAI, Frankfurt nad Menem, 23.10.2022, https://www.ekai.pl/serhij-zadan-w-czasie-wojny-kultura-nie-moze-milczec/ (dostęp: 17.02.2026).
2 Por. Т. Гундорова, Транзитна культура. Симптоми постколоніальної травми: статті та есеї, Київ 2013.
3 Zob. А. Матусяк, Постколоніальна дійсність як джерело страждань („Anarchy in the UKR” Сергія Жадана), „Studia Sovietica”, вип. 2: Семіосфера радянської культури. Знаки і значення, ред. В. Хархун, Київ–Ніжин 2011, с. 254–267. Por. Matusiak A., Wyjść z milczenia: dekolonialne zmagania kultury i literatury ukraińskiej XXI wieku z traumą posttotalitarną, Wojnowice–Wrocław 2018.
4 W 2013 roku Żadan napisał nowelę A mama chowała to we włosach (І мама ховала це у волоссі), opublikowaną w ramach dwujęzycznego projektu Sala nr 7 (Палата № 7), realizowanego wspólnie z Ładą Łuziną. Sylwia Kamińska-Maciąg i Mateusz Świetlicki uznają ten utwór za brakujące ogniwo między wczesną a dojrzałą prozą autora. Zob. M. Świetlicki, S. Kamińska-Maciąg, Psychologiczne aspekty miłości w projekcie Lady Luziny i Serhija Żadana Палата № 7, w: Nowoczesność i tradycja. 50 lat wrocławskiego Instytutu Filologii Słowiańskiej, red. E. Komisaruk, I. Malej, Wrocław 2019, s. 165–176. Żadan wielokrotnie współpracował z innymi ukraińskimi pisarzami; jego opowiadania znalazły się między innymi w książce Trzycylindrowy silnik miłości (Трициліндровий двигун любові, 2007), przygotowanej wspólnie z Jurijem Andruchowyczem i Lubkiem Dereszem, a także w licznych antologiach, w tym Hotele Charkowa. Antologia nowej literatury charkowskiej (2008), Dekameron. 10 ukraińskich prozaików ostatniego dziesięciolecia (2010), Pisarze o futbolu oraz Mobilizacja dobra. W 2016 roku współtworzył z innymi autorami powieść DNA (ДНК) poświęconą pamięci międzypokoleniowej. W ostatnich latach Żadan eksperymentuje także z innymi formami artystycznymi, zwłaszcza książkami obrazkowymi (Płyń, rybo, płyń… , 2016; Stałe miejsce zamieszkania, 2020) oraz dramatem (Chlebowy rozejm , 2020; Wyszywany. Król Ukrainy , 2020).
5 Zob.: Donbas moja miłość. Serhij Żadan, Wołodymyr Rafiejenko i Jurij Wołodarski w rozmowie z Agnieszką Matusiak i Anną Ursulenko opowiadają, za co i dlaczego kochają Wschód, „Miscellanea Posttotalitariana Wratislaviensia” 2016, nr 4, s. 145–154.
6 Bibliografię utworów Żadana wydanych po polsku umieściliśmy na końcu tego tekstu. Warto wspomnieć, że sam twórca jest także tłumaczem z języków słowiańskich, angielskiego i niemieckiego (przekładał między innymi Paula Celana, Rainera Marię Rilkego, Bertolta Brechta, Czesława Miłosza, Marcina Świetlickiego, Andreja Chadanowicza, Charlesa Bukowskiego), co dowodzi jego głębokiego zanurzenia w różne tradycje literackie i gotowości do pojednania kultur na poziomie artystycznym. Natomiast występy jego zespołu rockowego w całej Europie, podczas których publiczność śpiewa ukraińskie teksty, budują bezpośredni i emocjonalny most, przekraczający bariery językowe za pomocą muzyki.
7 Między innymi Literacką Nagrodę Europy Środkowej Angelus, Nagrodę Pokojową Księgarzy Niemieckich, Nagrodę im. Hannah Arendt, Nagrodę im. Josepha Conrada, tytuł Człowieka Roku przyznawany przez „Gazetę Wyborczą”, Nagrodę Forum Współpracy i Dialogu Polska–Litwa, Nagrodę Literacką im. Jana Michalskiego, Nagrodę Dereka Walcotta, Nagrodę Wolności Fundacji Franka Schirrmachera w Zurychu, Nagrodę im. Wasyla Stusa Ukraińskiego PEN Clubu, medal „Lublin Bohaterom”, a w roku 2025 miasto Łódź w ramach Igrzysk Wolności przyznało pisarzowi Nagrodę Wolności.
8 M. Świetlicki, Kiedy chłopcy zostają mężczyznami? Męskość jako projekt w prozie Serhija Żadana, Wrocław 2016. Książka powstała na bazie rozprawy doktorskiej przygotowanej pod opieką prof. dr hab. Agnieszki Matusiak-Bakuły.
9 Żadan był także częstym gościem w murach Wydziału Filologicznego UWr. Podczas tych spotkań pisarz wygłaszał refleksyjne wystąpienia o roli literatury w czasie wojny, o odpowiedzialności twórcy oraz o tożsamości kulturowej Ukrainy. Jego obecność miała charakter wykładowy i performatywny – łączyła czytanie poezji z komentarzem filozoficznym i politycznym. W spotkaniach tych zawsze licznie uczestniczyli studenci, doktoranci, a także pracownicy naukowi. W ramach Miesiąca Spotkań Autorskich we Wrocławiu w roku 2015, którego strategicznym partnerem był Uniwersytet Wrocławski, Żadan występował jako jeden z głównych gości, prezentując swoje eseje i poezję oraz biorąc udział w debatach z udziałem środowiska akademickiego i literackiego. Współorganizatorami tego spotkania byli pracownicy naukowi oraz doktoranci Instytutu Filologii Słowiańskiej ówczesnego Wydziału Filologicznego UWr. Ponadto współpraca między Uniwersytetem Wrocławskim a ukraińskimi uczelniami, w tym Charkowskim Uniwersytetem Pedagogicznym im. Hryhorija Skoworody, z którym związany był Serhij Żadan, stwarza dodatkowy kontekst dla uhonorowania jego osoby jako symbolu akademickiej i kulturowej solidarności.
10 Chociaż szczegółowe omówienie badań nad twórczością Żadana wykracza poza ramy niniejszego tekstu, warto zaznaczyć, że przegląd recepcji jego twórczości wśród polskich krytyków znajduje się we wstępie do wspomnianej już monografii Świetlickiego.
Uniwersytet Wrocławski
ORCID: 0000-0003-0329-1379
Mateusz Świetlicki
Uniwersytet Wrocławski
ORCID: 0000-0001-7009-3837
Konkwistador jako metafora zmiany paradygmatu, czyli Serhij Żadan jako zdobywca języka i wyobraźni
Figura konkwistadora jest zazwyczaj utożsamiana z podbojem i kolonizacją. Jednakże tytuł niniejszego tomu, pierwszego polskojęzycznego zbioru poświęconego twórczości Serhija Żadana, nawiązuje do jej postrzegania jako metafory zmiany paradygmatu i roli twórcy jako kreatora nowej przestrzeni kulturowej. Twórczość i działalność publiczna tego prozaika i poety stanowią wyjątkowy wkład w rozwój kultury nie tylko ukraińskiej, ale również europejskiej i światowej, a także w obronę wartości wolności, solidarności i godności ludzkiej. Jak pokazują zgromadzone tu teksty, działalność literacka, społeczna i artystyczna Żadana przed Rewolucją Godności związana była głównie z szeroko rozumianą kwestią liminalności (tożsamościowej, społecznej, systemowej), po 2014 roku zaś, a szczególnie po 24 lutego 2022 roku, autor Internatu wciąż redefiniuje ukraińską tożsamość w warunkach wojny i dekolonizacji. „Konkwistador” w tym ujęciu oznacza inicjatora nowego porządku symbolicznego, który wypiera imperialne narracje i otwiera Ukrainę na Europę. Jego poezja, proza i dramat przełamują stereotypy o Ukrainie i ukazują ją jako przestrzeń wolności, buntu i solidarności. W efekcie powstaje nowa mapa mentalna – od Donbasu po Charków, w której lokalne doświadczenia stają się uniwersalne. Pisarz wprowadza do literatury język ulicy, muzyki i wojny, który staje się nośnikiem wartości demokratycznych. Żadan jest nie tylko pisarzem, ale także aktywistą, organizatorem pomocy humanitarnej, liderem opinii. W czasie wojny stał się symbolem odpowiedzialności intelektualisty, który nie ucieka od rzeczywistości, lecz ją współtworzy. To „zdobywanie” przestrzeni publicznej dla kultury i humanizmu w warunkach ekstremalnych. Od ponad dwóch dekad Serhij Żadan rozbraja imperialne narracje poprzez literaturę, muzykę i działania społeczne. Jego twórczość jest aktem odzyskiwania podmiotowości, co w kontekście rosyjskiej agresji ma wymiar polityczny i etyczny. „Konkwistador nowej Ukrainy” to zatem ktoś, kto przywraca Ukrainie jej własną historię i przyszłość, zdobywając przestrzeń dla wolności w kulturze i świadomości. W czasie, gdy Ukraina toczy bój nie tylko o własne terytorium, ale także o prawo do samostanowienia i kulturowej podmiotowości, głos ukraińskiego pisarza staje się symbolem oporu, nadziei i niezłomności. Jego twórczość i postawa są świadectwem siły kultury jako humanitarnego narzędzia oporu wobec imperialnej przemocy i kolonializmu.
Dla Serhija Żadana twórczość to nie tylko estetyka, ale przede wszystkim narzędzie społecznej i politycznej interwencji. Jest to słowo, które trafia prosto w cel. Pisarz wielokrotnie podkreślał, że jego aktywna postawa obywatelska i teksty w swoim zamyśle służą walce o ukraińską tożsamość i wolność. W jego przekonaniu, choć poezja nie powstrzyma czołgów, to jednak język, właściwie użyty, „może służyć do napiętnowania zła i niesprawiedliwości”. Umożliwia pokonywanie słabości oraz „świadczenie i zaprzeczanie” narracjom wroga, co we współczesnym świecie stanowi fundamentalny akt walki z propagandą i dezinformacją oraz pozwala zachować prawdę historyczną i moralną. Na Targach Książki we Frankfurcie w październiku 2022 roku w rozmowie z dziennikarzami twórca stwierdził: „Kultura nie może milczeć podczas wojny. Gdy pisarze milczą, oznacza to, że zwyciężył strach. Język pokonuje niepewność, pokonuje strach”1. W świetle powyższego autor Mezopotamii to jeden z najważniejszych świadków czasu i sumień współczesnej Ukrainy2.
Urodzony w 1974 roku w Starobielsku Serhij Żadan reprezentuje pierwsze pokolenia twórców transformacji systemowej. Obecnie jest jednym z najważniejszych głosów współczesnej literatury ukraińskiej i najbardziej rozpoznawalnych pisarzy ukraińskich na świecie. Żadan ukończył ukrainistykę i germanistykę na Charkowskim Narodowym Uniwersytecie Pedagogicznym im. Hryhorija Skoworody, gdzie w 2000 roku uzyskał stopień doktora nauk filologicznych na podstawie pracy o ukraińskim futuryzmie (Poglądy filozoficzne Mychajła Semenki), który zdominował pierwszy etap jego twórczości, przypadający na lata 90. XX wieku. W kolejnym dziesięcioleciu twórczość Żadana płynnie ewoluowała w kierunku postmodernizmu, kapitalnie jednocząc jego stylistykę z realizmem magicznym i brutalnym naturalizmem. Pisarz perfekcyjnie połączył w swojej prozie i poezji wysoki, liryczny język z kulturą masową, tworząc kunsztowny intertekstualny kolaż, w którym obok siebie funkcjonują zwyczajni ludzie, hipisi, proletariusze, przestępcy i święci.
Język Żadanowych utworów jest żywy, autentyczny i dynamiczny, pełen miejskiego slangu, regionalnych dialektyzmów i celnych, często gorzkich, metafor. Styl ten nadaje jego tekstom surową, niemal rockową energię. Jednak najważniejszą cechą pisarstwa Serhija Żadana – jego powieści, esejów, poezji, dramatów – jest mistrzowskie uchwycenie dramatycznych przemian społecznych i tożsamościowych Ukrainy po rozpadzie Związku Sowieckiego, a także doświadczenia wojny i oporu wobec rosyjskiej agresji. Pierwsze tomy poetyckie Serhija Żadana, Cytatnik (Цитатник) oraz Generał Juda (Генерал Юда), ukazały się w 1995 roku, a trzy lata później dołączył do nich tom Pepsi (Пепсі). W kolejnych dwóch dekadach utrwalił swoją reputację niezwykle płodnego poety: już w pierwszej dekadzie XXI wieku opublikował tomy Ballady o wojnie i odbudowie (Балади про війну і відбудову, 2001), Historia kultury początku stulecia (Історія культури початку століття, 2003), Maradona (Марадона, 2007) oraz Etiopia (Ефіопія, 2009). W 2012 roku ukazał się tom Broń palna i noże (Вогнепальні й ножові), nagrodzony w ukraińskim konkursie „Książka Roku”, a następnie przełożony na język rosyjski. Wśród tomów poezji powstałej po wydarzeniach Majdanu są między innymi Życie Maryi. Księga wierszy i przekładów (Життя Марії: Книга віршів і перекладів, 2015), Templariusze (Тамплієри, 2016; nagroda LitAccent Roku 2017), Antena (Антена, 2018), Lista okrętów. Nowe wiersze, 2018–2019 (Список кораблів: Нові вірші, 2018–2019, wyd. 2020) oraz Psalm lotnictwa (Псалом авіації, 2021). W Ukrainie ukazało się ponadto kilka wyborów jego utworów, często uzupełnianych nowymi tekstami, takich jak Lili Marleen (Лілі Марлен, 2009), Dynamo Charków (Динамо Харків, 2014) – również nagrodzony w konkursie „Książka Roku” – oraz 30 dowodów na istnienie Boga (i 29 zaprzeczeń) (30 доказів існування Бога , 2014).
Od ponad dwóch dekad Żadan regularnie publikuje zarówno poezję, jak i prozę. W wielu wczesnych wierszach, powieściach i opowiadaniach powraca do przełomu lat 80. i 90., okresu transformacji od komunizmu i totalitaryzmu ku demokracji, a także do czasu nasilającej się globalizacji i konsumpcjonizmu oraz ułatwionego podróżowania. Jako prozaik zadebiutował w 2003 roku tomem opowiadań o podróżowaniu – rozumianym zarówno dosłownie, jak i metaforycznie – zatytułowanym Big Mac (Біґ Мак). W 2007 roku książka została wznowiona jako Big Mac² (Біґ Мак²) z dodatkowymi opowiadaniami, a w 2011 roku ukazało się rozszerzone wydanie Big Mac i inne historie (Біг Мак та інші історії). Pierwsza powieść autora, Depeche Mode (Депеш Мод, 2004), odniosła w Ukrainie sukces zarówno krytyczny, jak i komercyjny, a następnie została przetłumaczona na dwanaście języków. Nastolatkowie będący bohaterami książki próbują odnaleźć swoje miejsce w świecie gwałtownie zmieniającym się po upadku Związku Sowieckiego. Narratorem jest trzydziestoletni mężczyzna, który w retrospekcjach powraca do momentu swojego pierwszego upicia się w wieku czternastu lat, tuż przed rozpadem komunizmu, by następnie opisać wydarzenia roku 1993. Młodzi bohaterowie próbują się zdystansować wobec sowieckich wartości reprezentowanych przez pokolenie rodziców, lecz mimo sporów z ojcami czy figurami ojcowskimi często powielają ich wzorce zachowań. Ojcowie, wychowani w systemie totalitarnym, postrzegają synów jako burzycieli dawnego porządku społecznego.
Kolejne książki Żadana jedynie umocniły jego pozycję jako jednego z najpopularniejszych współczesnych pisarzy ukraińskojęzycznych. W 2005 roku opublikował retrospektywną powieść Anarchy in the UKR, która – co z perspektywy roku 2026 może zaskakiwać – spotkała się z dużym uznaniem w Rosji i została uznana za jedną z najlepszych książek roku podczas Moskiewskich Targów Książki w 2008 roku. Powieść stanowi kronikę podróży przez Donbas, a zarazem symboliczne rozliczenie z latami 80. – okresem dzieciństwa głównego bohatera. Protagonista odwiedza miejsca swojego dorastania i wspomina ludzi, którzy ukształtowali jego tożsamość. Anarchy in the UKR ukazuje chroniczną chorobę społeczeństwa postsowieckiego, które nie potrafi normalnie funkcjonować z powodu nieprzepracowanej jeszcze traumy totalitarnej3. Kolejna publikacja, Hymn demokratycznej młodzieży (Гімн демократичної молоді, 2006), zbiór sześciu opowiadań o zmaganiach młodych Ukraińców z transformacją rynkową oraz rozczarowaniem obietnicami emigracji na Zachód, doczekała się kilka lat później adaptacji teatralnej w Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym im. Iwana Franki w Kijowie.
Spory sukces komercyjny przyniosła autorowi powieść Woroszyłowgrad (Ворошиловград, 2010). W 2018 roku została zekranizowana jako Dzikie pole (Дике поле, reż. Yaroslav Lodygin) i był to jeden z pierwszych filmów, w których większość bohaterów posługuje się surżykiem – mieszaniną języka ukraińskiego i rosyjskiego. Powieść otrzymała nagrodę BBC Książka Roku (2010) oraz BBC Książka Dekady (2014), a także Nagrodę Literacką im. Jana Michalskiego. Niemieckie tłumaczenie (Voroshilovgrad. Die Erfindung des Jazz im Donbass) uhonorowano nagrodą Brücke Berlin. Książka odniosła również sukces w Rosji, gdzie nazwano ją manifestem pokolenia. Trzydziestotrzyletni bohater powieści, Herman, ucieka przed odpowiedzialnością. Paradoksalnie, mimo że jest historykiem, obawia się konfrontacji z własną przeszłością. Powrót do Donbasu uświadamia mu jednak, że życie oparte na zapomnieniu i nieustannej ucieczce przestaje mu odpowiadać; zaczyna także doceniać swoją ojczyznę jako przestrzeń mającą własną godność i piękno, nawet jeśli znajduje się w stanie kryzysu4. Z kolei opublikowana w 2014 roku Mezopotamia (Месопотамія) uchodzi za najbardziej nietypową i najmniej komercyjną powieść autora, gdyż składa się z dziewięciu opowiadań i trzynastu wierszy. Jest to zarazem jedno z najbardziej dojrzałych i intertekstualnych dzieł Żadana oraz pierwsze, które koncentruje się przede wszystkim na współczesnym Charkowie i jego mieszkańcach. W 2016 roku książka otrzymała tytuł Ukraińskiej Książki Roku przyznawany przez Prezydenta Ukrainy, a polski przekład został uhonorowany Nagrodą Angelus.
W tym miejscu należy podkreślić, że jedną z najistotniejszych zasług Serhija Żadana jest przyczynienie się do wzmocnienia ukraińskiej tożsamości na terenach, gdzie była ona systematycznie wypierana. Twórca uczynił Wschodnią Ukrainę (Donbas, Charkowszczyznę) centralnym tematem literatury ukraińskiej, demitologizując ten region i integrując go z ogólnoukraińskim kanonem kulturowym. Wiele jego dzieł to literackie mapy Wschodu, regionu, który często był marginalizowany lub niezrozumiany. Pisarz błyskotliwie i przekonująco wydobył jego złożoność, specyfikę i niezłomność, przeciwstawiając się narracji o „rosyjskojęzycznym” czy „separatystycznym” Wschodzie5. Śmiało można powiedzieć, iż jego utwory działają niczym czuły sejsmograf, bezzwłocznie reagujący na społeczno-polityczne trzęsienia ziemi. Jego twórczość, zwłaszcza ta po 2014 roku, stanowi bezkompromisowe i przenikliwe, głęboko zapadające w pamięć świadectwo wojny. Jest tak choćby w powieści Internat, w której pisarz wnikliwie oddaje psychologiczną i egzystencjalną pustkę życia na linii frontu, śledząc podróż bohatera, który musi wydostać siostrzeńca ze strefy okupowanej. Z kolei zbiory poetyckie, takie jak Życie Maryi czy Templariusze, scalają motywy biblijne i miłosne z surową, okrutną frontową rzeczywistością. Co istotne, Żadan nie tylko odzwierciedla ból i straty, ale też heroiczną niezłomność i codzienny, uporczywy opór. Jednocześnie oddaje głos tym, którzy są bezpośrednio dotknięci konfliktem. Dzięki umiejętnemu połączeniu głębokiego lokalnego zaangażowania z uniwersalnym językiem sztuki Serhij Żadan stał się twórcą, którego słowo i czyny rzeczywiście przenoszą ideę ukraińskiej wolności i godności do świadomości międzynarodowej. Przyczyniają się do tego także liczne spotkania, festiwale i performanse literackie, w których pisarz intensywnie uczestniczy i w ten sposób buduje sieć kontaktów pomiędzy ukraińskimi, polskimi, niemieckimi czy amerykańskimi intelektualistami i artystami. W efekcie powstaje przestrzeń dla wspólnego konstruktywnego namysłu nad współczesnym światem. Zapewne dlatego dzieła Serhija Żadana zostały przetłumaczone na kilkanaście języków6, zdobywając liczne prestiżowe nagrody7.
Oddawana do rąk czytelników monografia stanowi wieloaspektowe spojrzenie na twórczość Serhija Żadana, ukazując ją w perspektywie literackiej, kulturowej, społecznej i politycznej. Autorzy poszczególnych studiów analizują zarówno poetykę jego tekstów, jak i ich znaczenie dla współczesnej tożsamości ukraińskiej. Dwa pierwsze teksty autorstwa Jarosława Ławskiego i Beaty Waligórskiej-Olejniczak to recenzje przygotowane z okazji nadania pisarzowi doktoratu honorowego. Stanowi to znaczący gest solidarności społeczności akademickiej Uniwersytetu Wrocławskiego z Ukrainą i jej walką o wolność, tożsamość i kulturę. Jest to także istotne potwierdzenie roli Wrocławia jako miasta otwartego na Globalny Wschód, wspierającego kulturę ukraińską i dialog międzykulturowy, jak też wymowne uhonorowanie twórcy, którego dzieło przekracza granice literatury, stając się świadectwem epoki i narzędziem oporu wobec przemocy. Takie uznanie wzmacnia również dialog kulturowy między Polską a Ukrainą, pokazując, że polskie uniwersytety postrzegają Żadana nie tylko jako artystę – przedstawiciela narodu walczącego o wolność, ale także jako myśliciela zdolnego do konstruktywnego kształtowania polityki kulturalnej i wywierania wpływu na procesy humanitarne.
Warto podkreślić, że Serhij Żadan jest od lat obecny w życiu kulturalnym Wrocławia. Jego twórczość była prezentowana podczas najważniejszych wrocławskich wydarzeń kulturowych: pisarz był gościem na gali i laureatem Literackiej Nagrody Europy Środkowej Angelus przyznawanej przez Wrocław autorom z Europy Środkowej i Wschodniej (2015 rok za powieść Mezopotamia); gościł na Międzynarodowym Festiwalu Opowiadania, który od lat promuje literaturę ukraińską i organizuje performatywne czytania z udziałem autorów z Ukrainy; niejednokrotnie uczestniczył we Wrocławskich Targach Dobrych Książek, gdzie prezentowano jego publikacje w przekładach polskich tłumaczy, między innymi Michała Petryka; wrocławskie Wydawnictwo Warstwy opublikowało jego tom poetycki Antena, a jego książki są stale obecne w ofercie Biura Literackiego, jednej z najważniejszych instytucji promujących poezję w Polsce. Obecność Serhija Żadana jest znacząca nie tylko w życiu intelektualnym miasta, ale także Uniwersytetu Wrocławskiego. Jego twórczość była, i wciąż jest, wielokrotnie omawiana w ramach licencjackich, magisterskich i doktoranckich kursów z zakresu literatur Europy Środkowo-Wschodniej, seminariów i międzynarodowych konferencji naukowych organizowanych przez Instytut Filologii Słowiańskiej, Instytut Filologii Polskiej, Instytut Filologii Angielskiej oraz Instytut Kulturoznawstwa. Wrocławscy badacze analizowali jego dzieła w kontekście literatury postkolonialnej, dekolonialnej oraz jako przykład nowoczesnej literatury wojennej i obywatelskiej. To właśnie na Uniwersytecie Wrocławskim została napisana pionierska monografia Mateusza Świetlickiego pt. Kiedy chłopcy zostają mężczyznami? Męskość jako projekt w prozie Serhija Żadana (2016), przybliżająca polskiemu czytelnikowi rozległą panoramę twórczości autora Internatu8. W takim kontekście przyznanie Serhijowi Żadanowi tytułu doktora honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego to legitymizacja roli literatury (kultury) jako frontu humanitarnego. Fakt ten może stanowić ważką inspirację dla innych autorów, zwłaszcza młodych, do dostrzegania perspektywy międzynarodowego dialogu poprzez twórczość, a także do odczuwania realnego wsparcia ze strony instytucji europejskich9.
Jak wielokrotnie dowodzą autorki i autorzy tekstów zebranych w niniejszej monografii, Serhij Żadan to nie tylko wybitny pisarz, ale również aktywista i zaangażowany obywatel. Po rosyjskiej inwazji w 2022 roku pozostał w Charkowie, gdzie organizował pomoc humanitarną, a w 2024 roku wstąpił do Gwardii Narodowej Ukrainy, w której szeregach pozostaje do dziś. Z kolei koncerty zespołu Żadan i Psy oraz spotkania autorskie, zarówno krajowe, jak i zagraniczne, od lat służą jako platforma do zbierania funduszy dla ukraińskiej armii i wspierania cywilów w strefie frontowej. W ten sposób poezja dosłownie przekłada się na wsparcie materialne, a kultura staje się integralną częścią logistyki obronnej. Żadan jest więc dla wielu symbolem odpowiedzialnego za swój kraj intelektualisty, który nie odsunął się od walki, dając moralne oparcie i nadzieję ukraińskiemu społeczeństwu. O transformacji autora Depeche Mode na tle pokolenia niepodległości – od figury nastolatka przez outsidera po przewodnika – pisze Tamara Hundorova. Katarzyna Kuczyńska-Koschany przedstawia poetę jako przywódcę społeczeństwa obywatelskiego, a Małgorzata Kolankowska analizuje jego rolę jako medialnego tłumacza wojny. Studia Anieli Radeckiej oraz Wiery Meniok koncentrują się natomiast na związkach między wojną, kulturą i przestrzenią publiczną oraz na narodzinach wojennego rękopisu w poezji Żadana, z kolei Anna Horniatko-Szumiłowicz bada mozaikową poetykę jego zapisków wojennych.
Dalsza część książki skupia się przede wszystkim na przemianach podmiotowości i wspólnoty w rzeczywistości postsowieckiej i współczesnej Ukrainy. Albert Nowacki ukazuje literaturę jako świadectwo wspólnotowego doświadczenia wojny, a Paweł Krupa analizuje powieść Internat jako zapis kresu człowieka postsowieckiego i zarazem próbę wypracowania nowego paradygmatu odpowiedzialności. Katarzyna Jakubowska-Krawczyk zestawia refleksję nad ludzką kondycją w twórczości Olgi Tokarczuk i Serhija Żadana, Mateusz Świetlicki interpretuje autora jako bardowską figurę migracyjnej hybrydyczności, Agnieszka Matusiak-Bakuła zaś sytuuje jego twórczość w perspektywie narodzin nowej Europy, kształtującej się w doświadczeniu wojny. Całość tworzy wielogłosową, interdyscyplinarną opowieść o pisarstwie, które stało się jednym z najważniejszych literackich świadectw współczesnego doświadczenia ukraińskiego.
Bogactwo i złożoność twórczości Żadana sprawiają, że badacze jego poezji i prozy podejmują szerokie spektrum tematów, analizując między innymi formę i język, motywy podróży i migracji, przedstawienia przestrzeni miejskich, pamięci i postpamięci, traum indywidualnych i zbiorowych, archetypów biblijnych oraz relacji rodzinnych i genderowych, a w ostatnich latach również sposób ukazywania trwającej w Ukrainie wojny. Literaturoznawcy od lat zwracają uwagę na znaczenie chronotopów w kontekście globalizacji, intertekstualne odniesienia do zachodniej i sowieckiej kultury popularnej oraz relacje autora z czytelnikami10. Jak pokazują autorzy i autorki tekstów zebranych w tym tomie, dzieła Serhija Żadana daleko przekraczają państwowe i kulturowe granice, łącząc ukraińską specyfikę z uniwersalnymi tematami, oraz angażują międzynarodową publiczność w dialog o wschodnioeuropejskiej rzeczywistości. Pisarz osadza, co prawda, uniwersalne ludzkie doświadczenia w bardzo konkretnym, lokalnym kontekście Wschodniej Ukrainy i Charkowa, jednak prowincja staje się u niego nośną ideowo metaforą. Jego późniejsze powieści są zakorzenione w postsowieckiej rzeczywistości, jednak ich tematyka – poszukiwanie tożsamości, walka o spuściznę, zmiana pokoleniowa, nostalgia – znakomicie rezonuje z analogicznymi doznaniami czytelników tak Berlina, Nowego Jorku, jak i Warszawy czy Wrocławia. Z kolei jego wczesna twórczość, przepełniona elementami punku, rock’n’rolla i buntu przeciwko systemowi, nadzwyczaj celnie trafia do globalnej młodzieży jako archetypiczna opowieść o wolności i anarchii, niezależnie od położenia geograficznego. Natomiast Internat czy W mieście wojna stają się mostem, który przenosi doświadczenie konfliktu ze wschodniej Ukrainy na grunt globalnego dyskursu o pokoju, traumie i moralności, czyniąc ukraiński los częścią ogólnoludzkiej refleksji.
Przekłady utworów Serhija Żadana na język polski
PROZA
Żadan S., Anarchy in the UKR, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2007 .
Żadan S., Arabeski, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2025.
Żadan S., Big Mac, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2005 .
Żadan S., Depeche Mode, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2006 .
Żadan S., Hymn demokratycznej młodzieży, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2008 .
Żadan S., Internat, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2019.
Żadan S., Mezopotamia, przeł. M. Petryk, A. Pomorski, Wołowiec 2014.
Żadan S., Woroszyłowgrad, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2013.
POEZJA
Żadan S., Antena, przeł. B. Zadura, Wrocław 2020.
Żadan S., Drohobycz. Księga wierszy wybranych 2014–2016, przeł. J. Podsiadło, Warszawa 2018.
Żadan S., Etiopia / Ефіопія, przeł. O. Hnatiuk, A. Pomorski, Gdańsk 2011.
Żadan S., Historia kultury początku stulecia i inne wiersze, przeł. B. Zadura, Wrocław 2005.
Żadan S., Skrypnykówka, przeł. B. Zadura, Kołobrzeg 2025.
INNE
Dryblując przez granice. Polsko-ukraińskie Euro 2012, red. M. Sznajderman, S. Żadan, eseje ukr. przeł. M. Petryk, Wołowiec 2012 (eseje autorskie: Ludzie, którzy grają w piłkę; Czarne złoto nadziei).
Prochaśko T., Żadan S., Ukraina, przeł. R. Rusnak, Kraków 2006.
Żadan S., Krzycz, ptaku: dziennik wojenny, wiersze i pieśni, przeł. A. Zińczuk, Sejny–Lwów 2022.
Żadan S., Odsetek samobójstw wśród klaunów, Warszawa–Berlin 2009.
Żadan S., W mieście wojna, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2024.
Żadan S., Zima trwa cztery miesiące, w: Zwrotnik Ukraina, red. J. Andruchowycz, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2014.
Bibliografia
Donbas moja miłość. Serhij Żadan, Wołodymyr Rafiejenko i Jurij Wołodarski w rozmowie z Agnieszką Matusiak i Anną Ursulenko opowiadają, za co i dlaczego kochają Wschód, „Miscellanea Posttotalitariana Wratislaviensia” 2016, nr 4, s. 145–154.
Matusiak A., Pokolenie jako miejsce pamięci w prozie Serhija Żadana, w: Posttotalitarny syndrom pokoleniowy w literaturach słowiańskich Europy Środkowej Wschodniej i Południowo-Wschodniej końca XX – początku XXI wieku, red. A. Matusiak, Poznań–Wrocław 2016, s. 225–250.
Matusiak A., Wyjść z milczenia: dekolonialne zmagania kultury i literatury ukraińskiej XXI wieku z traumą posttotalitarną, Wojnowice–Wrocław 2018.
Serhij Żadan: w czasie wojny kultura nie może milczeć, KAI, https://www.ekai.pl/serhij-zadan-w-czasie-wojny-kultura-nie-moze-milczec/ (dostęp: 23.10.2022).
Świetlicki M., Kamińska-Maciąg S., Psychologiczne aspekty miłości w projekcie Lady Luziny i Serhija Żadana „Палата № 7”, w: Nowoczesność i tradycja. 50 lat wrocławskiego Instytutu Filologii Słowiańskiej, red. E. Komisaruk, I. Malej, Wrocław 2019, s. 165–176.
Świetlicki M., Kiedy chłopcy zostają mężczyznami? Męskość jako projekt w prozie Serhija Żadana, Wrocław 2016.
Гундорова Т., Транзитна культура. Симптоми постколоніальної травми: статті та есеї, Київ 2013.
Przypisy:
1 Serhij Żadan: w czasie wojny kultura nie może milczeć, KAI, Frankfurt nad Menem, 23.10.2022, https://www.ekai.pl/serhij-zadan-w-czasie-wojny-kultura-nie-moze-milczec/ (dostęp: 17.02.2026).
2 Por. Т. Гундорова, Транзитна культура. Симптоми постколоніальної травми: статті та есеї, Київ 2013.
3 Zob. А. Матусяк, Постколоніальна дійсність як джерело страждань („Anarchy in the UKR” Сергія Жадана), „Studia Sovietica”, вип. 2: Семіосфера радянської культури. Знаки і значення, ред. В. Хархун, Київ–Ніжин 2011, с. 254–267. Por. Matusiak A., Wyjść z milczenia: dekolonialne zmagania kultury i literatury ukraińskiej XXI wieku z traumą posttotalitarną, Wojnowice–Wrocław 2018.
4 W 2013 roku Żadan napisał nowelę A mama chowała to we włosach (І мама ховала це у волоссі), opublikowaną w ramach dwujęzycznego projektu Sala nr 7 (Палата № 7), realizowanego wspólnie z Ładą Łuziną. Sylwia Kamińska-Maciąg i Mateusz Świetlicki uznają ten utwór za brakujące ogniwo między wczesną a dojrzałą prozą autora. Zob. M. Świetlicki, S. Kamińska-Maciąg, Psychologiczne aspekty miłości w projekcie Lady Luziny i Serhija Żadana Палата № 7, w: Nowoczesność i tradycja. 50 lat wrocławskiego Instytutu Filologii Słowiańskiej, red. E. Komisaruk, I. Malej, Wrocław 2019, s. 165–176. Żadan wielokrotnie współpracował z innymi ukraińskimi pisarzami; jego opowiadania znalazły się między innymi w książce Trzycylindrowy silnik miłości (Трициліндровий двигун любові, 2007), przygotowanej wspólnie z Jurijem Andruchowyczem i Lubkiem Dereszem, a także w licznych antologiach, w tym Hotele Charkowa. Antologia nowej literatury charkowskiej (2008), Dekameron. 10 ukraińskich prozaików ostatniego dziesięciolecia (2010), Pisarze o futbolu oraz Mobilizacja dobra. W 2016 roku współtworzył z innymi autorami powieść DNA (ДНК) poświęconą pamięci międzypokoleniowej. W ostatnich latach Żadan eksperymentuje także z innymi formami artystycznymi, zwłaszcza książkami obrazkowymi (Płyń, rybo, płyń… , 2016; Stałe miejsce zamieszkania, 2020) oraz dramatem (Chlebowy rozejm , 2020; Wyszywany. Król Ukrainy , 2020).
5 Zob.: Donbas moja miłość. Serhij Żadan, Wołodymyr Rafiejenko i Jurij Wołodarski w rozmowie z Agnieszką Matusiak i Anną Ursulenko opowiadają, za co i dlaczego kochają Wschód, „Miscellanea Posttotalitariana Wratislaviensia” 2016, nr 4, s. 145–154.
6 Bibliografię utworów Żadana wydanych po polsku umieściliśmy na końcu tego tekstu. Warto wspomnieć, że sam twórca jest także tłumaczem z języków słowiańskich, angielskiego i niemieckiego (przekładał między innymi Paula Celana, Rainera Marię Rilkego, Bertolta Brechta, Czesława Miłosza, Marcina Świetlickiego, Andreja Chadanowicza, Charlesa Bukowskiego), co dowodzi jego głębokiego zanurzenia w różne tradycje literackie i gotowości do pojednania kultur na poziomie artystycznym. Natomiast występy jego zespołu rockowego w całej Europie, podczas których publiczność śpiewa ukraińskie teksty, budują bezpośredni i emocjonalny most, przekraczający bariery językowe za pomocą muzyki.
7 Między innymi Literacką Nagrodę Europy Środkowej Angelus, Nagrodę Pokojową Księgarzy Niemieckich, Nagrodę im. Hannah Arendt, Nagrodę im. Josepha Conrada, tytuł Człowieka Roku przyznawany przez „Gazetę Wyborczą”, Nagrodę Forum Współpracy i Dialogu Polska–Litwa, Nagrodę Literacką im. Jana Michalskiego, Nagrodę Dereka Walcotta, Nagrodę Wolności Fundacji Franka Schirrmachera w Zurychu, Nagrodę im. Wasyla Stusa Ukraińskiego PEN Clubu, medal „Lublin Bohaterom”, a w roku 2025 miasto Łódź w ramach Igrzysk Wolności przyznało pisarzowi Nagrodę Wolności.
8 M. Świetlicki, Kiedy chłopcy zostają mężczyznami? Męskość jako projekt w prozie Serhija Żadana, Wrocław 2016. Książka powstała na bazie rozprawy doktorskiej przygotowanej pod opieką prof. dr hab. Agnieszki Matusiak-Bakuły.
9 Żadan był także częstym gościem w murach Wydziału Filologicznego UWr. Podczas tych spotkań pisarz wygłaszał refleksyjne wystąpienia o roli literatury w czasie wojny, o odpowiedzialności twórcy oraz o tożsamości kulturowej Ukrainy. Jego obecność miała charakter wykładowy i performatywny – łączyła czytanie poezji z komentarzem filozoficznym i politycznym. W spotkaniach tych zawsze licznie uczestniczyli studenci, doktoranci, a także pracownicy naukowi. W ramach Miesiąca Spotkań Autorskich we Wrocławiu w roku 2015, którego strategicznym partnerem był Uniwersytet Wrocławski, Żadan występował jako jeden z głównych gości, prezentując swoje eseje i poezję oraz biorąc udział w debatach z udziałem środowiska akademickiego i literackiego. Współorganizatorami tego spotkania byli pracownicy naukowi oraz doktoranci Instytutu Filologii Słowiańskiej ówczesnego Wydziału Filologicznego UWr. Ponadto współpraca między Uniwersytetem Wrocławskim a ukraińskimi uczelniami, w tym Charkowskim Uniwersytetem Pedagogicznym im. Hryhorija Skoworody, z którym związany był Serhij Żadan, stwarza dodatkowy kontekst dla uhonorowania jego osoby jako symbolu akademickiej i kulturowej solidarności.
10 Chociaż szczegółowe omówienie badań nad twórczością Żadana wykracza poza ramy niniejszego tekstu, warto zaznaczyć, że przegląd recepcji jego twórczości wśród polskich krytyków znajduje się we wstępie do wspomnianej już monografii Świetlickiego.
więcej..
