Śladami Przodków / Auf den Spuren der Vorfahren - ebook

Pochodzenie

Rozpoczynając pisanie tego rodzinnego pamiętnika, chcę cofnąć się do początku — do najdawniejszych znanych mi korzeni rodu. To pierwszy etap historii, o którym posiadam udokumentowaną wiedzę.

Zakres lat, do których mogę się dziś odnieść na podstawie zachowanych materiałów, obejmuje okres od XVIII wieku aż po rok 1966. Informacje o pochodzeniu mojej rodziny odtworzyłem dzięki dokumentom archiwalnym, wpisom urzędowym, księgom metrykalnym oraz innym źródłom historycznym, które przez lata konsekwentnie zbierałem i analizowałem.

Z posiadanych przeze mnie danych wynika, że wywodzę się z rodziny niemieckich kolonistów osiadłych na terenach Pomorza. Jednym z najstarszych znanych mi przodków jest Fryderyk Kanthak, urodzony w Iwcu w pierwszej połowie XVIII wieku (około 1710 roku). Zmarł pod koniec tego stulecia.

Był on właścicielem ziemskim. Z dokumentów wynika, że posiadał nie tylko grunty rolne, lecz także udziały w okolicznych terenach przyjeziornych. Rodzina osiedliła się w rejonie Iwca i Bysławia na stałe, a kolejne pokolenia przez dziesięciolecia pozostawały związane z tym obszarem.

W tamtym czasie były to tereny państwa pruskiego. Mężczyźni z rodu posiadali niemieckie obywatelstwo i funkcjonowali w strukturach administracyjnych oraz prawnych państwa pruskiego.

Informacje, którymi dysponuję, są potwierdzone dokumentacją archiwalną z tamtego okresu — co samo w sobie jest rzadkością. Zachowanie akt własności, wpisów metrykalnych oraz zapisów administracyjnych z XVIII i XIX wieku to wyjątkowy przywilej dla potomka. Dzięki nim mogę opisać to, co jest mi dziś wiadome i udokumentowane.

Nie znam szczegółów życia osobistego wszystkich przodków — ich codziennych radości, dramatów czy relacji rodzinnych. Znam jednak ich miejsce zamieszkania, stan posiadania, wykonywane zawody oraz formalne decyzje życiowe, które pozostawiły po sobie ślad w dokumentach. A dokumenty — choć chłodne i urzędowe — mówią bardzo wiele.

Po Fryderyku Kanthaku kolejną postacią w linii rodowej jest jego syn, August Kanthak. On również był rolnikiem i gospodarzem w rejonie Iwca oraz Bysławia — na terenach dzisiejszego Pomorza. Kontynuował rodzinne gospodarstwo, umacniając pozycję rodu w tej części Prus.

Zmarł około roku 1918, prawdopodobnie w podeszłym wieku, w domu starości. Był mężem i ojcem. Tak jak jego przodkowie, wykonywał zawód rolnika — profesję, która w rodzinie Kanthak była przekazywana z pokolenia na pokolenie. Ziemia nie była jedynie źródłem utrzymania, lecz fundamentem tożsamości.

August Kanthak zmarł w Iwcu. Wśród jego dzieci znajdował się między innymi Aleksander Kanthak — kolejny ogniwo w historii rodu.

Zawód rolnika w rodzinie Kanthak nie był jedynie sposobem zarabiania na życie. Był czymś znacznie głębszym — formą trwania. Ziemia nie należała tylko do człowieka. To człowiek należał do ziemi.

Przez pokolenia mężczyźni rodu wstawali o świcie, pracowali w rytmie pór roku i podporządkowywali swoje życie naturze. Ich tożsamość była zakorzeniona w glebie, w granicach pól, w księgach gruntowych i w odpowiedzialności za majątek przekazywany dalej. Dziedziczyli nie tylko ziemię, lecz także sposób myślenia — surowy, uporządkowany, oparty na obowiązku i stabilności.

Rolnictwo w tamtych czasach oznaczało dyscyplinę, cierpliwość i odporność psychiczną. Nie było miejsca na chaos. Był porządek, struktura, konsekwencja. Była świadomość, że każde pokolenie jest jedynie strażnikiem — a nie właścicielem — tego, co ma zostać przekazane dalej.

Być może właśnie dlatego w rodzie utrwaliła się mentalność odpowiedzialności. Decyzje podejmowano z myślą o przyszłych pokoleniach, nie o chwilowym zysku. Nazwisko nie było tylko nazwiskiem. Było zobowiązaniem.

Kiedy dziś patrzę na dokumenty z XVIII i XIX wieku, widzę coś więcej niż suche zapisy. Widzę linię ciągłości. Widzę ludzi, którzy nie musieli pisać pamiętników, aby zostawić po sobie ślad. Ich pamiętnikiem była ziemia, którą uprawiali, i księgi, w których zapisano ich nazwisko.

To nie był tylko zawód przekazywany z ojca na syna. To był sposób istnienia.Aleksander Kanthak

Mój pradziadek, Aleksander Kanthak, był potomkiem Fryderyka i Augusta — ludzi, od których rozpoczęła się historia naszego rodu na ziemiach Pomorza w okresie pruskim. To właśnie oni ukształtowali fundament: gospodarstwo, ziemię, pracę i tożsamość osadzoną w realiach państwa pruskiego.

Aleksander urodził się w 1876 roku w Junkerhof, w gminie Bysław, w rejonie Iwca. Dorastał w cieniu ojca, który przekazał mu nie tylko fach w ręku, lecz także sposób myślenia właściwy dla rolnika tamtej epoki: odpowiedzialność, dyscyplinę i świadomość, że ziemia jest wartością nadrzędną.

Ożenił się i założył rodzinę. W latach 1896–1902, jako obywatel państwa pruskiego, nabył ziemię wraz z domem w Iwcu. Jestem w posiadaniu aktu notarialnego potwierdzającego zakup nieruchomości oraz około 18 hektarów gospodarstwa. Dokument ten jest jednym z najważniejszych świadectw naszej historii — dowodem na to, że rodzina była pełnoprawnym właścicielem ziemskim w strukturach prawnych ówczesnego państwa.

Był to czas zaborów. Polska nie istniała jako suwerenne państwo, a ziemie te znajdowały się pod administracją pruską. Tylko osoby posiadające obywatelstwo pruskie mogły swobodnie nabywać nieruchomości, zaciągać kredyty hipoteczne oraz prowadzić gospodarstwa w świetle prawa. Aleksander korzystał z tych praw jako obywatel Rzeszy Niemieckiej.

Dom, który kupił, stał się centrum rodzinnego życia. To tam wraz z żoną wychowywał dzieci. Praca w polu była codziennością — od świtu do zmroku. Nie była jedynie obowiązkiem, lecz podstawą utrzymania i sposobem funkcjonowania w świecie.

W tym domu dorastał również jego syn Antoni Kanthak — mój dziadek. Od najmłodszych lat pomagał w gospodarstwie, ucząc się pracy, odpowiedzialności i samodzielności. Aleksander wychowywał dzieci surowo, lecz świadomie. Uczył je pracy, ale także dbał o ich edukację.

Wszystkie dzieci uczęszczały do szkoły. Antoni Kanthak uczęszczał do niemieckiej szkoły podstawowej dla chłopców. Posiadam dokumenty potwierdzające jego edukację, w tym świadectwo ukończenia szkoły. To kolejny dowód funkcjonowania rodziny w strukturach niemieckiego systemu państwowego.

Celowo przeplatam wątek Aleksandra i jego syna Antoniego. O nich wiem najwięcej. To od nich w prostej linii wywodzi się ciągłość obywatelstwa niemieckiego, które zostało po latach formalnie uznane przez Bundesverwaltungsamt w Kolonii — organ administracji publicznej Republiki Federalnej Niemiec.

W 1914 roku wybuchła I wojna światowa. Jako obywatel Rzeszy Niemieckiej, Aleksander został powołany do armii. Obowiązek służby wojskowej był bezwzględny.

Musiał pozostawić żonę i małe dzieci. Musiał opuścić ziemię, którą budował przez lata. Rolnik, który całe życie walczył z pogodą i ziemią, został wysłany na prawdziwy front — do walki w wojnie światowej.

Tu kończy się stabilność „rodu ziemi”.

Tu zaczyna się próba.

Śmierć Aleksandra — 1917

Czas wojny był dla Aleksandra okresem brutalnego zerwania z dotychczasowym życiem. Lata 1914–1917 oznaczały dla niego samotność, nieustanne zagrożenie i walkę o przetrwanie. Z rolnika, męża i ojca stał się żołnierzem. Z człowieka zakorzenionego w ziemi — trybem w machinie wojennej.

Z dnia na dzień jego świat się odwrócił.

Z pola uprawnego trafił do okopów.

Z domu pełnego dziecięcych głosów — do frontowego chaosu.

Wyobrażam sobie moment pożegnania z żoną i małymi dziećmi. Świadomość, że to może być ostatnie spojrzenie, ostatni uścisk dłoni, ostatnie słowo wypowiedziane w progu własnego domu. W tamtych czasach mężczyzna nie miał wyboru. Obowiązek wobec państwa był bezdyskusyjny.

Nie nam oceniać sens tamtej wojny. Takie były czasy. Obywatele Rzeszy Niemieckiej byli zobowiązani do służby wojskowej. Aleksander wypełnił ten obowiązek.

Przez trzy lata zmagał się z realiami frontu wschodniego — czuwanie na warcie, życie w wilgotnych okopach, permanentne napięcie, głód, zimno i strach. Wojna nie była heroiczna. Była brudna, bezlitosna i wyczerpująca psychicznie.

W 1917 roku, podczas walk w rejonie Białopola, Aleksander został ciężko ranny. Rany okazały się na tyle poważne, że przetransportowano go do lazaretu.

Lazaret był wojskowym szpitalem polowym — prowizoryczną placówką medyczną organizowaną w pobliżu linii frontu lub na tyłach działań wojennych. Często mieścił się w zajętych budynkach publicznych, barakach, namiotach lub przystosowanych obiektach gospodarczych. Warunki sanitarne bywały trudne, a lekarze pracowali pod ogromną presją czasu, przy niedoborze środków medycznych. Trafiali tam żołnierze ranni, ciężko chorzy lub wyczerpani walką. Dla wielu lazaret był ostatnim etapem drogi.

Aleksander zmarł w 1917 roku w lazarecie, w wyniku odniesionych ran. Nie zobaczył już swojej żony. Nie zobaczył dzieci. Nie wrócił do gospodarstwa, które budował przez lata.

W dokumentacji wojskowej i medycznej odnotowano, że poległ — ranny na froncie i zmarły w lazarecie.

Dla państwa był jednym z wielu żołnierzy.

Dla rodziny — był całym światem.

W tym momencie historia rodu została brutalnie przerwana. Ojciec przestał wracać. Ziemia została bez gospodarza. Dzieci zostały bez przewodnika.

A jednak ród przetrwał.

Od tej chwili wszystko się zmieniło.

Żona Aleksandra otrzymała oficjalne, pisemne zawiadomienie o śmierci męża. Krótkie, urzędowe pismo informowało, że poległ na wojnie w 1917 roku. Kilka zdań, suchych i formalnych, zamykało całe wspólne życie.

W jednej chwili stała się wdową.

Dzieci zostały bez ojca. Dom, który jeszcze niedawno tętnił jego obecnością, nagle wypełniła cisza. Zniknęła figura autorytetu, przewodnika i gospodarza. Ziemia pozostała — ale nie było już człowieka, który ją prowadził.

Od tego momentu wszystkie obowiązki spadły na barki żony i małoletnich dzieci. Gospodarstwo nie mogło czekać. Ziemia nie zna żałoby. Trzeba było orać, siać, zbierać plony. Każdy dzień wymagał pracy — niezależnie od bólu.

Wśród tych dzieci był Antoni Kanthak.

Jako chłopiec musiał szybciej dorosnąć. Oprócz obowiązków szkolnych pomagał matce w prowadzeniu gospodarstwa. Nauka i ciężka praca w polu stały się jego codziennością. W tamtych czasach nie było alternatywy. Dzieci rodzin rolniczych od najmłodszych lat uczestniczyły w utrzymaniu domu.

Śmierć ojca nie tylko odebrała im bliską osobę. Zmieniła dynamikę rodziny. Antoni wychowywał się już nie w cieniu silnego ojca-gospodarza, lecz w rzeczywistości, w której brakowało męskiego wsparcia i stabilności.

Możliwe, że właśnie wtedy ukształtował się w nim charakter — twardy, zdyscyplinowany, przyzwyczajony do odpowiedzialności. Dziecko wojny nie ma luksusu dzieciństwa. Ma obowiązki.

Tak kończy się rozdział Aleksandra jako ojca obecnego fizycznie.

Ale zaczyna się rozdział Antoniego — który będzie musiał udźwignąć więcej, niż planowało dla niego życie.Historia Antoniego Kanthaka

Antoni Kanthak jako młody nastolatek doświadczył tego, czego żadne dziecko nie powinno doświadczać — utraty ojca na wojnie. Śmierć Aleksandra w 1917 roku zmieniła wszystko. W jednej chwili chłopiec musiał stać się dorosłym.

Mimo tragedii rodzinnej Antoni ukończył szkołę. Otrzymał dyplom z oceną dobrą — co w tamtych realiach było znaczącym osiągnięciem. Trzeba pamiętać, że równolegle z nauką pracował na gospodarstwie i pomagał matce w utrzymaniu domu. Połączenie ciężkiej pracy fizycznej z edukacją i osiągnięcie dobrych wyników świadczyło o jego determinacji oraz dyscyplinie.

Dla młodego chłopca był to nie tylko sukces szkolny. Był to dowód, że potrafi unieść ciężar odpowiedzialności.

Trauma utraty ojca musiała w nim pozostać. Dziecko, które widzi łzy matki i jednocześnie wie, że od jego pracy zależy przetrwanie rodziny, nie dojrzewa powoli. Ono dojrzewa gwałtownie.

W 1918 roku, po ukończeniu szkoły, Antoni faktycznie przejął schedę po ojcu. To na niego padła odpowiedzialność. Stał się głównym gospodarzem ziemi w Iwcu, oczywiście przy wsparciu matki, która mieszkała tam i pracowała aż do swojej śmierci w okresie międzywojennym.

Antoni jako młody mężczyzna przejął obowiązki obojga rodziców — był synem, który musiał być ojcem; był dzieckiem, które musiało stać się głową rodziny.

Ziemia ponownie miała gospodarza.

W kolejnych latach Antoni poznał Łucję, która została jego żoną. Ślub zawarli w 1935 roku. W rodzinnym domu w Iwcu przyszły na świat ich dzieci. Wśród nich był mój ojciec, Jerzy, urodzony w 1947 roku w Iwcu.

Historia zatoczyła koło. Dom, który Aleksander kupił jako młody obywatel pruski, nadal był centrum życia kolejnego pokolenia.— Nowe granice, nowa rzeczywistość

Rok 1918 przyniósł nie tylko koniec I wojny światowej, ale także upadek Cesarstwa Niemieckiego i odrodzenie państwa polskiego. Dla wielu rodzin na Pomorzu oznaczało to radykalną zmianę sytuacji prawnej i administracyjnej.

Iwice, Bysław i okoliczne tereny znalazły się w granicach odradzającej się Polski. Granice przesunęły się, ale ziemia pozostała ta sama. Dom stał w tym samym miejscu. Pola nie zmieniły położenia. Zmieniło się jednak państwo, język urzędowy i system prawny.

Rodzina Kanthak, mająca dotąd pełne prawa jako obywatele pruscy, znalazła się w nowej rzeczywistości państwowej. Był to czas niepewności, napięć narodowościowych i konieczności dostosowania się do zmieniających się warunków.

Antoni, młody gospodarz, musiał odnaleźć się w tej nowej sytuacji. Jego tożsamość była ukształtowana w świecie pruskim — przez szkołę, dokumenty, język i strukturę państwa. Teraz przyszło mu funkcjonować w państwie polskim, które budowało własne instytucje i administrację.

Dla rolnika najważniejsze było jedno: utrzymać ziemię i rodzinę. Polityka była tłem. Praca była codziennością.

— Lata międzywojenne — stabilizacja i budowanie rodziny

Mimo zmienionej sytuacji państwowej Antoni utrzymał gospodarstwo. Ziemia nadal dawała utrzymanie. Praca trwała nieprzerwanie.

Lata międzywojenne były okresem względnej stabilizacji. Antoni dorósł jako mężczyzna odpowiedzialny, zdyscyplinowany i skupiony na rodzinie. Założył własny dom z Łucją, zawierając małżeństwo w 1935 roku.

Dom rodzinny w Iwcu znów stał się miejscem narodzin kolejnego pokolenia.

Antoni nie był już tylko synem poległego żołnierza. Był gospodarzem, mężem i ojcem. Historia, która została brutalnie przerwana w 1917 roku, była przez niego odbudowywana — krok po kroku.

— Trauma wojny — psychologiczne dziedzictwo

Utrata ojca w młodym wieku odcisnęła trwałe piętno na psychice Antoniego.

Dziecko, które musi przejąć obowiązki dorosłego, rozwija w sobie dwie cechy: twardość i milczenie. Trauma w tamtych czasach nie była nazywana. Nie było terapii ani rozmów o emocjach. Była praca.

Możliwe, że Antoni stał się człowiekiem powściągliwym, skupionym na obowiązku. Lojalność wobec państwa, dyscyplina i poszanowanie porządku mogły wynikać nie tylko z wychowania w pruskim systemie, lecz także z potrzeby stabilności po doświadczeniu chaosu wojny.

Utrata ojca mogła sprawić, że jeszcze silniej cenił strukturę, przewidywalność i bezpieczeństwo rodziny. Mógł nie pozwalać sobie na słabość, bo wiedział, że dom bez „głowy” może się rozpaść.

W jego decyzjach prawdopodobnie dominowało jedno: zabezpieczyć przyszłość dzieci. Ziemia była fundamentem, ale odpowiedzialność była czymś głębszym.

Trauma pierwszej wojny nie zniknęła. Ona ukształtowała jego charakter.

A historia dopiero miała wystawić go na kolejną próbęNowy okres

Rok 1939 przyniósł kolejne gwałtowne przesunięcie granic. Po wybuchu II wojny światowej tereny Pomorza, w tym Iwice i okolice Bysławia, zostały włączone do III Rzeszy. Administracja niemiecka powróciła, a wraz z nią niemieckie prawo, język urzędowy i struktury państwowe.

Dla Antoniego był to moment historyczny, ale nie całkowicie obcy.

W 1939 roku miał 35 lat. Był już dorosłym, ukształtowanym mężczyzną. Miał żonę, dzieci, własne gospodarstwo i odpowiedzialność za rodzinę. Był rolnikiem z doświadczeniem, człowiekiem zakorzenionym w ziemi, która od pokoleń należała do jego rodu.

Wychował się w duchu niemieckiej administracji i edukacji. Ukończył niemiecką szkołę podstawową, funkcjonował w systemie prawnym państwa pruskiego, znał język i realia niemieckiego porządku państwowego. Zmiana granic po 1918 roku była dla niego czymś, do czego musiał się dostosować — ale rdzeń jego tożsamości kształtował się wcześniej.

Kiedy w 1939 roku ziemie te ponownie znalazły się pod niemiecką administracją, dla Antoniego nie była to całkowicie nowa rzeczywistość. Państwo zmieniło się po raz drugi, lecz ziemia pozostała ta sama. Gospodarstwo nadal wymagało pracy. Rodzina nadal potrzebowała bezpieczeństwa.

Można przypuszczać, że dla niego najważniejsze było jedno: utrzymać stabilność domu w niestabilnym świecie. Polityczne decyzje zapadały daleko od Iwca. Rolnik nie tworzył granic — on je znosił.

Jednocześnie lata 1939–1945 nie były jedynie „powrotem dawnego porządku”. Był to okres wojenny, pełen napięć, obowiązków administracyjnych i presji ze strony państwa totalitarnego. Każdy dorosły mężczyzna funkcjonował w strukturze kontroli, ewidencji i zobowiązań wobec państwa.

Antoni był już wtedy dojrzałym gospodarzem, ale także ojcem. Musiał podejmować decyzje nie tylko jako obywatel, lecz przede wszystkim jako głowa rodziny. Trauma pierwszej wojny nauczyła go jednego — państwo może zabrać ojca. Dlatego najważniejsze było chronić dom.

Historia znów przyspieszyła.

A on ponownie znalazł się w jej centrum.

Początki II wojny światowej — administracja i system

Po wrześniu 1939 roku niemiecka administracja oraz struktury wojskowe bardzo szybko przejęły pełną kontrolę nad Pomorzem. Wioski, miasteczka i całe powiaty zostały podporządkowane nowej władzy. Wprowadzono niemieckie prawo, niemiecką administrację i system ścisłej kontroli ludności.

Rozpoczął się okres dyktatury.

W wielu miejscowościach dochodziło do wysiedleń. Część mieszkańców wywożono do obozów pracy, innych wcielano przymusowo do Wehrmachtu, jeszcze inni padali ofiarą represji. Sytuacja była napięta i nieprzewidywalna. Każda rodzina musiała odnaleźć się w nowej, brutalnej rzeczywistości.

Wprowadzono system ewidencji ludności oparty na tzw. Deutsche Volksliste — niemieckiej liście narodowościowej. W latach 1940–1941 rozpoczęto masowe wpisy mieszkańców ziem wcielonych do Rzeszy do odpowiednich kategorii narodowościowych.