Strategiczna Ofensywa Powietrzna przeciwko Niemcom. Tom 1. Przygotowania - ebook

Od tłumacza

Strategiczne działania bombowe prowadzone w Europie podczas II wojny światowej były tak samo istotne jak kontrowersyjne i żadna pozycja w historiografii nie przedstawia tak wszechstronnej analizy wszystkich ich aspektów jak _Strategiczna Ofensywa Powietrzna przeciwko Niemcom_ autorstwa Charlesa Webstera i Noble Franklanda. Oddawany w Państwa ręce jest pierwszy tom tej pracy, która jest jedną z części oficjalnej brytyjskiej serii wydawniczej _History of the Second World War_ traktującej o wkładzie, jaki Wielka Brytania wniosła do zwycięstwa w ostatniej wojnie światowej.

Pierwszy tom _Strategicznej Ofensywy Powietrznej przeciwko Niemcom_ wprowadza Czytelnika w okres przygotowań do strategicznych działań bombowych, które w latach I wojny światowej były praktycznie nową metodą prowadzenia wojny. Opanowanie przestrzeni powietrznej nie tylko bardzo szybko przekształciło się w nowy sposób walki zbrojnej, ale stało się również impulsem do tworzenia koncepcji prowadzenia wojny rozciągających się zarówno na sferę taktyczną jak i strategiczną.

Autorzy szczegółowo omawiają ogólne założenia strategicznego wykorzystania sił powietrznych oraz kształtowanie się w okresie międzywojennym rewolucyjnych koncepcji mówiących o siłach powietrznych samodzielnie rozstrzygających konflikt zbrojny. Dalsze rozdziały przedstawiają zderzenie tych teorii z wojenną rzeczywistością i powstawanie nowych koncepcji odpowiednio dostosowanych do realiów wojny. W tym tomie opisano trzy najtrudniejsze dla Bomber Command lata, podczas których to dowództwo boleśnie zbierało doświadczenia, które miały procentować w późniejszym okresie wojny.

Praca charakteryzuje się dużą szczegółowością i klarownością przedstawiania wywodów – wszystko to ma na celu przedstawienie Czytelnikowi, od jak wielu czynników zależało w tamtym czasie prowadzenie tak nowoczesnej formy walki zbrojnej. Autorzy w obiektywny i gruntowny sposób przybliżają postaci osób podejmujących najważniejsze decyzje, szczegółowo analizują powody ich postaw i decyzji oraz, kiedy trzeba, bez zawahania opisują popełnione przez nich błędy i ich implikacje. Często przytaczane w trakcie narracji cytaty są wartościowym uzupełnieniem tych analiz. Całość sprawia, że ta pozycja, pomimo czasu, jaki upłynął od jej pierwszego wydania w 1961 roku, jest nadal bardzo wartościowym opracowaniem.

Warto przybliżyć Czytelnikom, choćby w najzwięźlejszej formie, postaci autorów tej pracy. Sir Charles Webster urodził się w roku 1886. Był historykiem i dyplomatą; pełniąc tę drugą rolę w trakcie II wojny światowej był pracownikiem Foreign Office a po zakończeniu tego konfliktu dał się poznać jako czołowy zwolennik ustanowienia Organizacji Narodów Zjednoczonych. Charles Webster był jednak przede wszystkim historykiem – absolwentem Uniwersytetu Cambirdge o znacznym dorobku naukowym, zajmującym się nowożytną historią stosunków międzynarodowych. Jako profesor pracował na wielu uniwersytetach na całym świecie, m.in. w Liverpoolu, Harvardzie, Wiedniu i Oxfordzie. W latach 1955-1958 był prezydentem Akademii Brytyjskiej. _Strategiczna Ofensywa Bombowa przeciwko Niemcom_ była ostatnią publikacją sir Charlesa Webstera, który zmarł w 1961 roku.

Współpracownikiem sir Charlesa Webstera był znacznie od niego młodszy Noble Frankland (ur. 1922 r.). Co bardzo ważne z punktu widzenia omawianej tutaj pracy, Noble Frankland w latach 1941-1945 odbył turę lotów bojowych w Bomber Command jako nawigator; jest wybitnym lotnikiem odznaczonym Distinguished Flying Cross. Jego osobiste uczestnictwo w opisywanych przezeń później wydarzeniach jest niewątpliwą zaletą tej pozycji. Trudno się nie zgodzić, że połączenie naukowego podejścia (Frankland uzyskał doktorat na uniwersytecie oxfordzkim w 1951 roku) z osobistym doświadczeniem podejmowanego zagadnienia jest wielkim autem przemawiającym na rzecz tego autora. Nie inaczej jest z jego dalszą pracą zawodową: jest autorem kilkunastu publikacji książkowych traktujących głównie o historii wojskowości, w latach 1960-1982 był dyrektorem Imperial War Museum, a w początku lat siedemdziesiątych był konsultantem naukowym znanej serii filmów dokumentalnych _The World at War_. Dr Noble Frankland żyje do dziś.

Publikacja ta cechuje się charakterystycznymi przypisami dotyczącymi źródeł archiwalnych. Jak napisali w przedmowie autorzy, w latach w których powstawała ta książka, powszechny dostęp do tych archiwaliów był zabroniony i podawanie ich sygnatury archiwalnej nie miało sensu. Dlatego przypisy odnoszące się do tych zamkniętych do powszechnego wglądu jednostek archiwalnych są niejako ich nazwaniem czy też opisaniem, i stąd też w miejsce sygnatury mamy na przykład: „List Portala to Harrisa, data”, itd. Mając wybór pomiędzy pozostawieniem oryginalnej pisowni tych przypisów a ich tłumaczeniem, wraz z zespołem redakcyjnym postanowiliśmy wybrać formę bardziej przyjazną czytelnikowi nie zaznajomionemu z językiem angielskim, wychodząc z założenia, że badacze pragnący sięgnąć do tych archiwaliów język ten znają dobrze i nie będą mieli problemów z ewentualnym ponownym przełożeniem tych odniesień źródłowych.

Stopnie wojskowe Royal Air Force pozostawiłem w skróconej oryginalnej pisowni; ich rozwinięcie wraz z polskimi odpowiednikami znajduje się w aneksie zamieszczonym na końcu tomu. Różnice dzielące tradycje brytyjskich sił powietrznych i armii, jak również odmienne tradycje wojskowości polskiej i brytyjskiej wymuszają właśnie takie rozwiązanie. Jako historyk lotnictwa odnoszę wrażenie, że Czytelnicy interesujący się historią wojny powietrznej lat 1939-1945 są już od dłuższego czasu zaznajomieni ze skrótami stopni Royal Air Force, które zostały użyte w fundamentalnych pozycjach Wacława Króla (_Zarys działań polskiego lotnictwa w Wielkiej Brytanii 1940-1945_, wyd. 1990 r.) i Jerzego Cynka (_Polskie Siły Powietrzne w wojnie 1939-1945_, wyd. 2001 r.). Uważam, że zastosowanie polskich odpowiedników (w jednym przypadku takiego odpowiednika w ogóle nie ma) byłoby rozwiązaniem niwelującym odrębną tradycję zagranicznej formacji. Pozostałe, pojawiające się rzadziej i dużo bliższe tradycji polskiej, stopnie wojskowe pozostałych rodzajów sił zbrojnych przetłumaczyłem na język polski z uwzględnieniem tradycji wojskowości zachodnioeuropejskiej.

Podobnie z angielskimi jednostkami miar i wag, które pozostawiłem w książce bez przeliczania na system metryczny. Uczyniłem tak, ponieważ jest to praca o brytyjskim lotnictwie i wszystkie kwestie techniczne (pułapy, wagomiary bomb, etc.) czy rozkazy były wyrażane w jednostkach angielskich. Lotnictwo jest bardzo stechnologizowaną służbą wymagającą dużej precyzji. Przeliczanie oryginalnych angielskich miar na system metryczny spowodowałoby zatarcie owej precyzji oryginalnych „okrągłych liczb”, a w ich miejsce pojawiło by się wiele rozmaitych wielkości – albo przybliżonych, albo podanych z dokładnością do przecinka. Jestem przekonany, że nie warto tracić tej klarowności i precyzji na rzecz zapisu metrycznego.

W przeciwieństwie do oryginalnego wydania tej pracy, która ujrzała światło dzienne w kompletnej czterotomowej formie, polska edycja będzie pojawiała się stopniowo, tom po tomie. Oznacza to, że Czytelnik przez pewien czas nie będzie miał dostępu do ostatniego tomu aneksów. Zamieszczone tam informacje są jedynie szczegółowym uzupełnieniem ustaleń oraz tez przedstawionych w toku narracji, a brak wglądu do nich w żaden sposób nie wpływa na odbiór książki.

Kończąc chciałbym podziękować zespołowi redakcyjnemu za cenną pomoc jaką otrzymałem w trakcie przekładu oraz nadawania pracy jej ostatecznej formy. Pragnę również wyrazić w tym miejscu nadzieję, że oddawany w ręce Czytelników I tom okaże się przyjemną i użyteczną lekturą.

_Łukasz Jaśkiewicz, Rybnik, marzec 2015 r._PRZEDMOWA

Historia strategicznej ofensywy powietrznej przeciwko Niemcom przedstawia wiele istotnych problemów dotyczących zakresu badań i metodologii.

Od 1943 roku do kampanii włączyły się Siły Powietrzne Armii Stanów Zjednoczonych i w miarę jej postępów te dwie ofensywy stawały się coraz bardziej ze sobą powiązane. Dlatego w późniejszych etapach tej pracy stale obecne są odniesienia do 8. i 15. Armii Powietrznych Armii Stanów Zjednoczonych, które jednak nie aspirują do przedstawienia wyczerpującego sprawozdania oraz oceny ich operacji. Mogą one być prześledzone w oficjalnym amerykańskim opracowaniu: _The Army Air Forces In World War II_, wydanym niedługo przed naszą pracą i na wiele sposobów bardzo dla nas pomocnym.

Ofensywa bombowa jest stosunkowo nową formą działań zbrojnych, a jej prowadzenie oraz osiągnięcia były tematami bardzo kontrowersyjnymi, przed wojną, w jej trakcie oraz po jej zakończeniu. Dlatego za niezbędne uznaliśmy metody prezentacji nieco różniące się od tych zastosowanych wcześniej w innych tomach tej oficjalnej serii¹.

Po pierwsze, koncepcja bombardowania strategicznego i terminy używane do jej opisywania nie zostały przeanalizowane, zdefiniowane i zestandaryzowane do takiego samego stopnia, jak te związane z wojną na morzu i na lądzie. Dlatego też w pierwszym krótkim rozdziale wstępnym musieliśmy omówić teorię bombardowania strategicznego i wyjaśnić znaczenia, jakie przypisaliśmy do najczęściej używanych pojęć.

Po drugie, zarówno teoria, jak i praktyka strategicznej ofensywy powietrznej były pod znacznym wpływem doktryn uformowanych w latach międzywojennych na bazie doświadczeń I wojny światowej. W efekcie musieliśmy poświecić długi rozdział na omówienie koncepcji i struktury sił powietrznych oraz planów strategicznych i taktycznych opracowanych przed 1939 rokiem.

Po trzecie, uznaliśmy za konieczne rozdzielenie od siebie trzech głównych aspektów ofensywy powietrznej, mianowicie: jej strategii, działań operacyjnych i tego, co określiliśmy jako jej oceny i rezultaty. Aspekty te są ściśle ze sobą powiązane, ale każdy wymaga osobnego scharakteryzowania i analizy. Gdyby były przedstawiane razem chronologicznie, narracja mogłaby stać się zbyt zawiła. Dlatego, pomimo podzielenia główniej części tekstu na cztery segmenty zwane Częściami, musieliśmy każdą z Części rozdzielić na trzy rozdziały traktujące odpowiednio o strategii, operacjach oraz ocenach i rezultatach. Taki schemat nieuchronnie prowadzi do pewnego powtórzenia, ale uważamy, że jego wady są równoważone przez możliwość zastosowania większej klarowności w opisie i analizie. Mamy również nadzieję, że wprowadzenie do każdej Części i całościowy przegląd ostatniego rozdziału przedstawią powiązania między różnymi aspektami i wnioskami, które w naszej opinii można wyłączyć z całości.

Po czwarte, z powodu kontrowersyjności i złożoności tematu niezbędna jest pełniejsza dokumentacja niż ta używana przy podobnych oficjalnych publikacjach historycznych. Dlatego uznaliśmy za wskazane zamieszczać w przypisach nie tylko miejsce, w którym opieramy się na konkretnym źródle, ale również jego charakterystykę. Dokładne odniesienie do oficjalnych archiwaliów, które je zawierają, jest zakazane przez obowiązujące prawodawstwo i byłoby bezużyteczne, dopóki akta te nie są dopuszczone do publicznego wglądu.

Po piąte, niezbędne wydaje się przedstawienie większej niż zwykle liczby załączników i zostały one umieszczone w osobnym tomie. Składa się on z aneksów dotyczących spraw technicznych, które niektórzy czytelnicy mogą chcieć przestudiować bardziej szczegółowo, a które nie mogą być dogodnie przedstawione w toku narracji pracy oraz zamieszczone przy okazji przytaczania ważnych not, korespondencji i statystyk, na których częściowo opierają się nasze wnioski. Wszystkie pominięcia w tych drugich – jak zwykło się to robić – zaznaczone są kropkowaną linią, z wyjątkiem tych, które pominęliśmy bez zanotowania odwołań do dokumentów z niektórych źródeł wspominanych w tekście z powodu podanego bezpośrednio w następnym akapicie.

Po szóste, nawet jeśli książka jest dłuższa niż pierwotnie planowano, istnieją ważne aspekty tematu, których nie byliśmy w stanie potraktować w sposób tak wyczerpujący, jak zapewne na to zasługują – mowa tu o szkoleniu, produkcji, badaniach naukowych i organizacji Ministerstwa Lotnictwa. Wpływają one na pozostałe aspekty wojny powietrznej oraz na ofensywę strategiczną, ale ich wyczerpujący opis jest poza zasięgiem zagadnień przedstawianych w tej książce.

Wreszcie należy zaznaczyć, że książka ta jest dziełem wspólnego wysiłku, rozciągającego się na okres ponad dziesięciu lat. W niektórych przypadkach rozdziały założono na dwóch osobnych szkicach autorstwa każdego z nas; w jeszcze innych przypadkach są one rezultatem wspólnego opracowania szkicu jednego z nas. W każdym przypadku obaj sprawdziliśmy, na tyle, na ile to było możliwe, rzetelność faktów oraz prawidłowość argumentów i jesteśmy wspólnie odpowiedzialni za całość. Zobowiązani jesteśmy podziękować za pomoc, jaką od 1955 roku oferowała nam pani Oakley w porządkowaniu źródeł, sprawdzaniu faktów, przygotowywaniu materiałów do map oraz zapewnianiu łączności między naszymi działaniami. Jest ona również odpowiedzialna za indeks.

Książka opiera się głównie na źródłach zgromadzonych w archiwach Kancelarii Rządu, Ministerstwa Lotnictwa i Bomber Command, do których mieliśmy pełny dostęp. Mieliśmy też możliwość zapoznania się z dziennikiem rozkazów sir Arthura Harrisa wraz z jego wieloma załącznikami. Dodatkowo przebadaliśmy niemieckie dokumenty znajdujące się w Londynie, a w szczególności trzy serie dokumentów Speera, protokoły jego przesłuchań, osób z nim powiązanych oraz pozostałych Niemców z wyższych stanowisk kierowniczych. Okazało się, że ocalała jedynie niewielka część zbiorów archiwum Ministerstwa Wojny Gospodarczej istotnych z punktu widzenia naszej pracy.

Znaczną pomoc uzyskano z nieopublikowanych, wstępnych prac Air Historical Branch². Wśród nich szczególnie użyteczną była praca prof. R.B. Wernhama, traktująca o przedwojennym rozwoju Bomber Command. W miejscach, gdzie nasz temat połączony jest z tematyką wojny na morzu, niezastąpiona okazała się szczegółowa praca kpt. D.V. Peytona-Warda, która powstała przy współpracy z Royal Air Force. Ponieważ ta problematyka jest przedstawiona w tomach _The War at Sea_ kpt. Roskilla, nie podejmowaliśmy jej w naszym opracowaniu. Podobnie musieliśmy potraktować niektóre aspekty wojny powietrznej związane z działaniami wojsk naziemnych i problemy te omawialiśmy z mjr. L.F. Ellisem, autorem przyszłych oficjalnych tomów poruszających ten temat. Wiele informacji zaczerpnęliśmy z innych opublikowanych tomów oficjalnej serii oraz z porad kolegów zaangażowanych w ich przygotowanie. Za statystyki dotyczące strat Bomber Command jesteśmy niezmiernie wdzięczni pracownikom Departamentu Statystyki Zasobów Personalnych Działu Kadr Ministerstwa Lotnictwa, który na naszą prośbę przeprowadził specjalne badania.

Z wyjątkiem kilku wskazanych przypadków, podczas badań nad tym, co rzeczywiście się wydarzyło, opieraliśmy się na dokumentach, a nie na relacjach ustnych. W naszej pracy byliśmy jednak bardzo wspierani przez wspaniałomyślną pomoc wielu osób zaangażowanych w ofensywę, w tym brytyjskich i amerykańskich oficerów najwyższych stopni, którzy ją planowali i nią kierowali, a także naukowców oraz pozostałych osób, które odgrywały w niej ważną rolę. Niektóre z nich przeczytały całość lub części książki w manuskrypcie. W rezultacie w wielu przypadkach byliśmy w stanie prowadzić badania z pełniejszym zrozumieniem związanych z nimi problemów, a w innych musieliśmy skierować naszą uwagę na aspekty tematu, którymi w innym wypadku moglibyśmy się zainteresować mniej. Żadna z tych doradzających nam osób nie jest w żaden sposób odpowiedzialna za stwierdzenia i argumenty przedstawione w tej książce i dlatego nie zamieszczamy listy ich nazwisk. Jednakże składamy im wszystkim nasze największe podziękowania za ich dobrowolną i nieocenioną pomoc.

Jesteśmy wdzięczni Instytutowi Studiów Zaawansowanych w Princeton i Fundacji Rockefellera za granty, które umożliwiły nam rozszerzenie naszych studiów i konsultacji na Stany Zjednoczone. W Princeton swego wspaniałego doświadczenia użyczył nam zmarły niedawno prof. Edward M. Earle. Odwiedziliśmy również Amerykański Uniwersytet Lotniczy w bazie lotniczej Maxwell, a dr Frankland otrzymał dostęp do archiwów Sił Powietrznych Armii Stanów Zjednoczonych w tamtejszym Instytucie Studiów Badawczych oraz do Federalnego Centrum Archiwalnego w Alexandrii. Otrzymaliśmy wiele pomocy i wyrazów życzliwości od dr. Alberta Simpsona i członków jego zespołu w Instytucie Studiów Badawczych; naszą wdzięczność chcielibyśmy wyrazić zwłaszcza panu Martinowi R. Goldmanowi.

Przez cały okres naszych badań przy pozyskiwaniu dokumentów oraz podczas innych prac mogliśmy polegać na nieustannej pomocy Ministerstwa Lotnictwa oraz Air Historical Branch. Składamy nasze największe podziękowania byłemu naczelnikowi Air Historical Branch panu J.C. Nerneyowi i jego następcy panu L.A. Jacketowi, który przez wiele lat był również naczelnikiem wydziału zajmującego się archiwaliami dotyczącymi państwa niemieckiego. Od niego i jego zespołu otrzymaliśmy dużą ilość danych statystycznych oraz tłumaczeń wielu niemieckich dokumentów.

Jesteśmy wdzięczni naszemu redaktorowi naczelnemu prof. sir Jamesowi Butlerowi oraz członkom jego zespołu konsultantów za rady i krytycyzm.

Świętej pamięci pan Acheson z Sekretariatu Rządu często zapewniał nam swą nieocenioną pomoc, podobnie podczas pracy nad książką asystowało nam na wiele sposobów dwóch pracowników biura: pan F.J. Trigger oraz pan C.E. Jones. Nie możemy nie wyrazić uznania dla sprawności i wyrozumiałości Biura Publikacji Jej Królewskiej Mości.

Mapy zostały przygotowane przez płk. Penneya oraz pana Kellewaya z taką samą starannością i doskonałą biegłością, jaką prezentowali oni we wszystkich oficjalnych publikacjach. Fotografie pochodzą ze znakomitej kolekcji Imperial War Museum.

_Sierpień 1960 r._WPROWADZENIE

Brytyjska strategiczna ofensywa powietrzna przeciwko Niemcom rozpoczęła się w maju 1940 roku i zakończyła w kwietniu 1945 roku. Ze względu na całkowity upadek nazistowskich Niemiec i nie mniej z powodu nadzwyczajnej rewolucji w strategii, jaka nastąpiła w rezultacie opanowania energii atomowej, rozstrzygnięcie, które przyszło w kwietniu 1945 roku, może być uznane przez historyków wojskowości jako rzeczywisty koniec. Jednakże początek, który nastąpił w maju 1940 roku, nie był, w tym samym sensie, prawdziwym początkiem. Wszystko, co działo się wtedy i podczas następnych pięciu lat, było w dużej mierze determinowane lub przynajmniej znajdowało się pod dużym wpływem rozwoju teorii i praktyki, jaki miał miejsce podczas poprzednich 26 lat, to jest od początku I wojny światowej. Dlatego historyczna ocena strategicznej ofensywy powietrznej musi nie tylko dać świadectwo wydarzeń i decyzji z lat 1940-1945, ale również przedstawić wprowadzający przegląd tego, co wydarzyło się w latach 1914-1940.

Konieczne wydaje się również omówienie na początku ogólnych założeń i definicji strategicznej ofensywy powietrznej. Pomimo jej wcześniejszych korzeni, rodzaj prowadzenia wojny podjęty w maju 1940 roku przez Bomber Command był w rzeczywistości nowy i siłą rzeczy stworzył własne, specyficzne słownictwo, które również było nowe i czasami niejasne. Określenia, takie jak _przewaga powietrzna_, _system celów_, bombardowanie _selektywne_ albo _powierzchniowe_, operacje _taktyczne_ i _strategiczne_ oraz ofensywa _pomocnicza_ i _samodzielna_, często były używane bez definicji. Co więcej, nawet kiedy zostały już zdefiniowane, różne instytucje nadal miały tendencję do interpretowania ich na swój własny sposób¹.

Te oraz inne, nie mniej ważne określenia wykorzystane w trakcie narracji zostały objaśnione w Rozdziale I tej wprowadzającej części pracy. Definicjom towarzyszy omówienie niektórych podstawowych aspektów charakterystyki strategicznej ofensywy powietrznej; zabieg ten ma za zadanie wyjaśnić znaczenie samych definicji. To omówienie, po pewnych początkowych obserwacjach ogólnych, podzielono według trzech głównych czynników strategicznej ofensywy powietrznej, mianowicie: jej strategii, działań operacyjnych oraz jej ocen i rezultatów. Ten wzór podziału na trzy tematy odpowiada podziałowi na trzy rozdziały, który zastosowano w każdej kolejnej Części tomów tej publikacji.

Drugi rozdział tej Części składa się z historycznego wprowadzenia do dziejów I wojny światowej. W pierwszej części przedstawiono, jak utworzone zostały pierwsze na świecie samodzielne sił powietrzne – Royal Air Force, oraz że proces ten nastąpił w dużej mierze z powodu chęci brytyjskiego rządu do prowadzenia strategicznej ofensywy powietrznej przeciwko Niemcom. W następnych częściach zaprezentowano, jak cały rozwój Royal Air Force w latach międzywojennych następował pod wpływem tej dominującej idei. Przeanalizowano doktryny strategiczne i taktyczne, które zostały opracowane przez Sztab Lotnictwa dla ofensywy bombowej, a także wpływ, jaki wywarło na nich dojście Hitlera do władzy oraz militaryzacja Niemiec; zwięźle opisane są również plany, strategie, koncepcje operacyjne, produkcja lotnicza oraz system szkolenia, które uczyniły Bomber Command tym, czym było ono w 1939 roku.

Pod wieloma względami jest to opowieść przygnębiająca. Jest to historia nie tylko o tym, co zostało zrobione, ale również o tym, co zrobiono niewłaściwie i czego nie zrobiono w ogóle. Kiedy nadeszła wojna, Bomber Command nie mogło zrobić na Niemczech dużego wrażenia, a pierwsze zwycięstwo Royal Air Force, które założone zostały w duchu ofensywy, przyszło nie w ataku, ale w trakcie chwalebnej obrony podczas Bitwy o Anglię. Niemniej jednak Bomber Command, początkowo tak słabe i nieskuteczne, urosło ostatecznie do broni, która wraz Siłami Powietrznymi Armii Stanów Zjednoczonych w Europie miała decydujący wkład w końcowe zwycięstwo nad nazistowskimi Niemcami. Początkowe niepowodzenie i w nie mniejszym stopniu ostateczny sukces były w dużej mierze determinowane przez decyzje z lat przedwojennych.ROZDZIAŁ II
PRZYGOTOWANIA DO STRATEGICZNEJ OFENSYWY POWIETRZNEJ

Aby stworzyć siły powietrzne godne swej nazwy, musimy wzbudzić ich ducha,

albo raczej przez każdy środek w naszej mocy sprzyjać temu,

który niewątpliwie przejawiany był w wysokim stopniu podczas wojny.

Sir Hugh Trenchard, 25 listopada 1919 r.

Zadanie przełożenia dyrektywy Gabinetu na terminy, które są łatwo zrozumiałe przez kapitana bombowca, nie jest łatwe i wymaga czasu oraz starań Sztabów Dowództwa, Grupy i Stacji.

Memorandum Sztabu Lotnictwa, 1939 r.

1. Początki z lat 1914-1918¹

Podczas I wojny światowej bombardowanie strategiczne rozpoczęli Niemcy. W latach 1915-1916 wysyłali oni swoje sterowce głównie nad północną Anglię i rejony Midlands, chociaż jeden lub dwa zdołały osiągnąć Londyn, który zawsze był celem głównym. Naloty te były kierowane rzekomo przeciwko celom militarnym, jednak dowódcy sterowców często nie wiedzieli, gdzie się znajdują, a ich bomby w większości były zrzucane na chybił trafił. Spowodowały one przy tej okazji, bardziej przez szczęście niż własne starania, pewne szkody i ofiary w ludności cywilnej. Przyczyniły się również do nieznacznego zmniejszenia produkcji przez skutki zaciemnienia i napięcia nerwowego wśród ludności.

Przez pewien czas nie można było stworzyć efektywnej obrony przeciwko sterowcom i Anglię chroniła głównie pogoda. Jednakże piloci myśliwscy powoli nauczyli się działania w nocy bez czynienia większych szkód sobie samym niż przeciwnikowi. Stopniowo wzrastała również liczba dział przeciwlotniczych. W roku 1916 zniszczono kilka sterowców i na pewien czas naloty praktycznie ustały. Dotychczas samolotów używała do tych celów tylko strona niemiecka w kilku sporadycznych atakach na brytyjskie miasta przybrzeżne, które spowodowały niewielkie zniszczenia.

Przez ten okres jedyną brytyjską próbą prowadzenia podobnych operacji była działalność samolotów marynarki, stacjonujących najpierw w Dunkierce, a następnie w 1916 roku w Luxeuil, które atakowały cele szczególnie dokuczliwe dla marynarki wojennej. Skrzydło lotnicze marynarki wojennej odniosło początkowo znaczący sukces, bombardując hangary sterowców i porty morskie na belgijskim wybrzeżu. Mniej skuteczne było w atakach dalszego zasięgu na niemieckie miasta oraz fabryki zaangażowane w produkcję okrętów podwodnych. Działalność ta została przerwana na wiosnę 1917 roku wraz z rozkazem wspierania poważnie naciskanych dywizjonów Royal Flying Corps. Przez cały okres prowadzenia operacji strategicznych otrzymało ono ze strony kwatery głównej Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego we Francji niewielkie poparcie i w maju 1917 roku Admiralicja zaniechała ich kontynuowania.

Jednak na wiosnę 1917 roku Niemcy rozpoczęli poważniejszą ofensywę strategiczną. Założyli w Belgii bazy, z których bombowce Gotha rozpoczęły ataki na południowe i południowo-wschodnie wybrzeże, osiągając przy jednej okazji sam Londyn. 25 maja lecący bardzo wysoko dywizjon bombowców Gotha zaatakował obóz wojskowy Shorncliffe i miasto Folkestone, zabijając 95 i raniąc dalsze 195 osób. Co najmniej 74 brytyjskie samoloty wystartowały, aby go przechwycić, lecz udało się im zniszczyć tylko jeden bombowiec.

Nalot ten ujawnił nieudolność sił obronnych. Nie istniała żadna organizacja do ich koordynacji. Wykorzystywane samoloty były wszelkiego rodzaju, a niektórzy z pilotów wciąż byli w trakcie szkolenia. Większość z nich nie odnalazła przeciwnika, a jeśli już zdołali to uczynić, często nie mogli osiągnąć wystarczającej wysokości do jego przechwycenia. Zaatakowanym miastom nie wysłano żadnych ostrzeżeń.

Z miast północnej Anglii i rejonów Midlands zgłaszano wiele żądań lepszej ochrony przeciwko sterowcom. Wówczas, po tak ciężkich stratach, podniosły się głosy publicznej krytyki żądające podjęcia kroków zaradczych. Lord French, głównodowodzący Home Forces, wyjaśnił Gabinetowi Wojennemu, że posiadał niewystarczającą liczbę myśliwców i dział przeciwlotniczych oraz że system ostrzegawczy był praktycznie bezużyteczny. Jeszcze przed raportem lorda Frencha kolejnym poważnym ostrzeżeniem był następny nalot skierowany przeciwko samemu Londynowi. 13 czerwca 1917 roku 21 bombowców Gotha przekroczyło południowo-wschodnie wybrzeże. Po zbombardowaniu kilku małych miast w hrabstwach Kent i Essex 14 z nich udało się w formacji rombu nad Londyn, który osiągnęły o godz. 11.35 i zrzuciły nań bomby burzące. W nalocie tym zginęły 162 osoby, a 432 odniosły rany, z czego większość w samym Londynie. 92 brytyjskie samoloty różnego rodzaju wzbiły się do ataku na nieprzyjaciela, jednakże wszystkie Gothy wróciły bezpiecznie na swoje lotniska. 7 lipca 1917 roku drugi dzienny nalot na Londyn spowodował śmierć 65 osób i rany dalszych 245, z których 10 zostało zabitych i 55 rannych przez odłamki ognia zaporowego artylerii przeciwlotniczej². Tylko jedna Gotha została zniszczona przez 95 brytyjskich samolotów, które usiłowały przechwycić atakujących.

Te naloty oraz późniejsze jesienne ataki samolotów i sterowców były poważnym czynnikiem w procesie określania przyszłości brytyjskich sił lotniczych. To głównie z ich powodu nastąpiła reorganizacja Royal Flying Corps i Royal Naval Air Service w niezależną formację – Royal Air Force. Od nich również zaczerpnięto większość ze strategicznych teorii Royal Air Force, gdy osiągnęły one swoją niezależność. W tych kwestiach, tak jak i w innych o głównym znaczeniu w późniejszych latach, wiodącą rolę odegrali przywódcy cywilni.

Jesienią 1917 roku brytyjskie siły powietrzne stały się już niezwykle ważnym czynnikiem w walkach we Francji i na innych teatrach działań wojennych. Kiedy rozpoczęła się wojna, były one w tyle za Niemcami i Francją, zarówno w swej liczebności, jak i w jakości samolotów oraz silników lotniczych. Jednakże w stosunkowo krótkim czasie Royal Air Corps, jako część armii, nadrobił swoje braki. Pod swoim wspaniałym dowódcą, generałem majorem Trenchardem, który w 1915 roku zastąpił sir Davida Hendersona, jego samoloty zaczęły teraz zapewniać niezbędne rozpoznanie nieprzyjacielskich sił, przyczyniając się w nieoceniony sposób do zwiększenia skuteczności brytyjskiej artylerii oraz przeprowadzały bombardowania taktyczne wysuniętych baz, składnic, kwater, transportu i dróg komunikacji armii niemieckiej, zarówno za dnia, jak i w nocy. Skuteczne wypełnianie tego zadania wymagało, aby jego dywizjony myśliwskie uzyskały przewagę powietrzną nad ziemią niczyją oraz w strefach przyfrontowych. Walki te nie zawsze toczyły się po myśli Brytyjczyków, ale przeważnie, w połączeniu ze swoimi francuskimi sojusznikami, ich siły powietrzne były w stanie uzyskać przewagę. Dokonały tego przez kontynuowanie energicznie prowadzonej ofensywy, która zmusiła nieprzyjaciela do obrony. Kiedy francuskie siły lotnicze musiały na pewien czas przyjąć postawę bardziej defensywną niż ofensywną, konsekwencją było potwierdzenie zaufania brytyjskiego dowództwa do swojej własnej taktyki³. Royal Naval Air Service miało mniej zadań i w efekcie, jak już wcześniej wspominano, poświęciło część swoich sił na bombardowania strategiczne. Na początku wojny powierzono mu również obronę Wielkiej Brytanii przeciwko powietrznym atakom, obowiązek, który wraz ze wzrostem liczby nalotów dzieliło z Royal Flying Corps i artylerią przeciwlotniczą.

Podczas całego tego okresu te dwie służby powietrzne były od siebie całkowicie oddzielone i jedyną instytucją łączącą je był najpierw Komitet Lotniczy a później Rada Lotnictwa, w której obie były reprezentowane, oraz Departament Produkcji Lotniczej Ministerstwa Uzbrojenia. Jednakże nie były one nigdy niczym więcej niż centrum wymiany poglądów i miejscem wysuwania żądań tych dwóch służb, które zazdrośnie strzegły kontroli nad swoimi własnymi siłami powietrznymi i zatrudniały je do realizowania celów sztabów armii i marynarki.

Niemieckie naloty z maja, czerwca i lipca 1917 roku uruchomiły siły, które zmieniły tę sytuację. Pierwszym krokiem było zwiększenie obrony Londynu i dla tego celu pod koniec czerwca przeniesiono dwa dywizjony myśliwców z Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego i przebazowano na obydwie strony Cieśniny Kaletańskiej do Calais i Canterbury. Krok ten został niechętnie zaakceptowany przez sir Douglasa Haiga oraz generała majora Trencharda, głównodowodzącego Royal Air Corps, na którego radach w sprawie wojny powietrznej sir Douglas Haig całkowicie polegał. Generał major Trenchard stale podkreślał, że samolot był bronią ofensywy, a nie defensywy. Jak powiedziano rządowi, najlepszym sposobem obrony Londynu było odzyskanie Belgii tak szybko jak to możliwe – zadanie, które sir Douglas Haig miał nadzieje zrealizować w 1917 roku. W międzyczasie najlepszą obroną było prowadzenie kontrofensywy przeciwko niemieckim hangarom i bazom lotniczym za linią frontu. W żadnym wypadku te dwa dywizjony nie mogły być oddane do dyspozycji na dłużej niż do 5 lipca, kiedy miały zostać odesłane do wspierania brytyjskiej ofensywy lądowej. Do tego czasu niczym się nie przysłużyły i odpowiednio 5 oraz 6 lipca zostały wycofane, a 7 lipca miał miejsce opisany wyżej drugi nalot na Londyn.

Uświadomiono sobie wówczas, jak trudna jest sytuacja. Jeśli podobne ataki byłyby kontynuowane, a ich natężenie by wzrastało, co zdawało się prawdopodobne, życie stolicy byłoby zagrożone, a prowadzenie wojny utrudnione. Odpowiednia obrona zaplecza jest pierwszym obowiązkiem wszystkich sił zbrojnych. Dlatego nie było zaskakujące, że chociaż szef Imperialnego Sztabu Generalnego generał Robertson przepraszał sir Douglasa Haiga za wyrażenie na to zgody, wystosowano żądanie powrotu jednego dywizjonu myśliwców z Francji. Jednakże było jasne, że nie jest to wystarczające przy tak palącej sytuacji. Dlatego Gabinet Wojenny wyznaczył komitet złożony z dwóch osób, premiera i generała Smutsa, aby dokonał on przeglądu sytuacji i zajął się nadzorem nad tą sprawą. Lloyd George, poważnie zaabsorbowany innymi problemami, rozsądnie oddał sprawę w ręce generała Smutsa, który wspierany przez ekspertów wojskowych i urzędników wysunął propozycję zmieniającą status sił lotniczych.

Jego pierwsza propozycja dotyczyła ustanowienia lepiej zorganizowanej obrony. Generał major E.B. Ashmore został wyznaczony na głównodowodzącego obrony Londynu i oddano mu pod kontrolę obserwatorów systemu ostrzegania, działa przeciwlotnicze, balony zaporowe i dywizjony myśliwców. Jego zwierzchnictwo obejmowało duży obszar i wkrótce stało się dość skuteczne. Dwa dzienne naloty w sierpniu odparto z pewnymi stratami nieprzyjaciela i z powodu rosnącego oporu, a także faktu, że niemiecki Sztab Generalny nigdy nie pokładał żadnych poważnych nadziei w ofensywie bombowej, tę formę ata-

ku wówczas praktycznie porzucono i odtąd Niemcy przeprowadzali naloty na Londyn tylko w porze nocnej⁴.------------------------------------------------------------------------

¹ Autorzy mają tu na myśli oficjalną brytyjską serię _History of the Second World War_ .

² Air Historical Branch to niewielki dział Royal Air Force odpowiedzialny za archiwizowanie dokumentów związanych z tą formacją oraz szeroko pojętą działalność historyczną, m.in. tworzenie oficjalnych opracowań, finansowanie publikacji a także współpracę ze środowiskiem historyków lotnictwa i innymi podobnymi organizacjami historycznymi .------------------------------------------------------------------------

¹ Monumentalny słownik _United States Air Force Dictionary_, opublikowany przez Air University Press w 1956 r. pod redakcją dr. Woodforda Heflina, jest nieocenioną publikacją encyklopedyczną. Oprócz faktu, że jest on oczywiście w amerykańskiej odmianie języka angielskiego, należy pamiętać, że nie może on być uważany przez badaczy brytyjskiej literatury tematu lub niepublikowanych tajnych archiwów traktujących o wojnie w powietrzu za główną publikację o charakterze encyklopedycznym. Warto zwrócić uwagę, że _Concise Oxford Dictionary_ (trzecia edycja z 1934 r., zaktualizowany Aneks z 1944 r.) nie zawiera skrótu C.A.S. choć zamieszczono w nim C.I.G.S. .------------------------------------------------------------------------

¹ Field-Marshal sir Wiliam Robertson, _Soldier and Statesman_, _1914-1918_, t. I, 1926, s. 92.

² Wyjaśnienia najważniejszych skrótów i kryptonimów znajdują w osobnym załączniku na końcu tomu .

³ „Wrażliwość” oznacza podatność na niszczący atak. Słowo to czasami jest stosowane w odniesieniu do systemu celów sugerując, że jest on tak ulokowany, że może być zaatakowana wystarczająca część jego produkcji. Termin ten jest także używany – jak tutaj – gdy cel bądź jego część wydają się być podatne na poważnie uszkodzenie bądź zniszczenie przez materiały wybuchowe lub zapalające.

⁴ Musimy wykorzystywać terminy używane w dokumentach, chociaż te dwa nie są względem siebie do końca ekwiwalentne.

⁵ General Carl von Clausewitz, _On War_, 1949, t. I, s. 149, 151.

⁶ Amerykańskie Army Air Force .

⁷ _Third Report of the Commanding General of the Army Air Forces to the Secretary of War_, 12 listopada 1945 r., s. 29.------------------------------------------------------------------------

¹ Sekcja ta powstała w oparciu o metodyczny i wyczerpujący przegląd autorstwa H.A. Jonesa w oficjalnej historii wojny światowej 1914-1918, _The War in the Air_ (sześć tomów oraz tom aneksów), uzupełniony przez odniesienia do tej wojny w dokumentach Ministerstwa Lotnictwa, szczególnie w początkowym okresie kształtowania sił powietrznych.

² Tak duża liczba ofiar własnego ognia przeciwlotniczego spowodowana była głównie przez nieostrożność ludności miasta, która nieprzyzwyczajona do podobnych ataków i nieświadoma zagrożenia wyszła licznie na ulice aby obserwować swoiste widowisko jakim był nalot powietrzny. Odłamki z rozrywających się pocisków artylerii przeciwlotniczej pokryły duży obszar miasta i stały się przyczyną tragedii. Wzmianka o tym wydarzeniu zamieszczona jest również w pozycji: A.D. Harvey, _Collision of Empires: Britain on Three World Wars 1793-1945_, Londyn 1992, s. 396 .

³ H.A. Jones, _The War in the Air_, t. II, Aneks IX, _Future Policy in the Air_ (wrzesień 1916).

⁴ Szczegółowy opis i analiza nalotów na Londyn zamieszczony jest w książce _Air Defence_ opublikowanej przez generała majora E.B. Ashmore’a w 1929 roku.