MENU
Nasze ceny
Przeczytaj fragment on-line
Sułtanka Kosem - ebook
Produkt niedostępny.
Może zainteresuje Cię
![]()
Sułtanka Kosem - ebook
Historia życia sułtanki Kösem, bohaterki tureckiego serialu "Wspaniałe stulecie. Sułtanka Kösem", zaczerpnięta z dokumentów archiwalnych i źródeł historycznych, zarówno osmańskich, jak i zachodnioeuropejskich.
Przyjmując styl gawędy historycznej, autorka z całą szczerością szkicuje portret kontrowersyjnej sułtanki i zakreśla tło jej epoki.
Ukazuje historię dynastii osmańskiej, kulturę i życie osmańskiego dworu w XVII wieku. Poszerza kontekst niedostępny europejskim badaczom, cytuje noty dyplomatyczne, listy oraz ówczesne kroniki.
Kösem przebywa drogę od statusu niewolnicy do pozycji sułtańskiej faworyty, a następnie otrzymuje tytuł Walide Sultan – Sułtanki Matki – i staje się najpotężniejszą kobietą na osmańskim dworze. To jedyna kobieta w historii dynastii, która dzierży sułtańską władzę, będąc nieoficjalną regentką swych synów.
Niezwykłe dzieje władczyni, która za pomocą intryg, łapówek, podstępów prowadziła zakulisową działalność polityczną, jednocześnie walcząc o utrzymanie swojej pozycji.
Co to znaczy być Anastazją, a potem sułtanką Kösem?
Jaką motywację ma kobieta, która zamiast poprzestać na roli kochanki, matki i babki, wybiera władzę?
Jak to jest wierzyć w chrześcijańskiego Boga, a potem stać się gorliwą wyznawczynią muzułmańskiego Allaha?
Jak prowadzić grę polityczną, będąc tylko kobiecym cieniem sułtana?
Co oznacza być kobietą w XVII wieku, a zwłaszcza głową haremu w osmańskiej Turcji?
Jak rodzi się bestia, która zleca morderstwo własnego syna?
Zanurz się w klimacie świata wschodniej monarchii w ostatnich latach jego świetności!
***
Özlem Kumrular – urodzona w Stambule w 1974 roku. Absolwentka Wydziału Filologii Zachodnich Uniwersytetu Bosforskiego [Boraziçi Ünviersitesi] w Stambule. Studia magisterskie ukończyła na Wydziale Historii tego samego uniwersytetu, doktorat zaś obroniła na Uniwersytecie w Salamance w Hiszpanii.
Zajmuje się historią Śródziemnomorza XVI wieku, a dokładnie relacjami pomiędzy Europą, Imperium Osmańskim i Śródziemnomorzem. Autorka licznych publikacji, wykładowca na Uniwersytecie Bahçeşehir w Stambule.
Spis treści
Okładka
Strona tytułowa
Strona redakcyjna
Spis treści
Od tłumacza
Wstęp
I. Kösem i nowy świat
II. Zaślubiona żona: okres sułtana Ahmeda I
Ahmed I (1603–1617)
III. Sułtanka Matka w Starym Pałacu: Mustafa I, Osman II i ponownie okres panowania Mustafy I
Mustafa I (1617–1618)
Osman II (1618–1622)
Mustafa I (1622–1623)
IV. Sułtanka Matka: okres panowania Murada IV i Ibrahima I
Murad IV (1623–1640) Barwny sułtan wyblakłych czasów
Ibrahim I (1640–1648)
V. Wszechwładna Sułtanka Matka: okres panowania Mehmeda IV
Mehmed IV (1648–1687)
Źródła archiwalne
O tłumaczce tej książki
| Kategoria: | Powieść |
| Zabezpieczenie: |
Watermark
|
| ISBN: | 978-83-8087-470-1 |
| Rozmiar pliku: | 1,3 MB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
Od tłumacza
Książka „Sułtanka Kösem” jest głęboko osadzona w tradycji i historii turecko-osmańskiej. Czytelnik spotyka w niej labirynt pojęć i symboli związanych z zupełnie odmienną od naszej kulturą. Tłumaczowi, będącemu swego rodzaju odźwiernym świata orientu, nie pozostało nic innego, jak wyjaśnić kontekst, terminy, a nawet rozwinąć pewne wątki. Mam nadzieję, że uzupełnienia i przypisy, którymi wzbogaciłam tekst książki, ułatwią polskiemu czytelnikowi lekturę tej fascynującej opowieści.
W opartej na cytatach z materiałów archiwalnych gawędzie historycznej Özlem Kumrular spotkamy tłum postaci historycznych. Przemawiają własnym językiem, czyli osmańskim, czerpiącym z arabskiego i perskiego, oryginalnie zapisywanym alfabetem arabskim. Prawie wszystkie cytaty w książce zostały podane po osmańsku w łacińskiej transkrypcji. Za pomoc w rozwikłaniu niektórych dziękuję doktorowi Ömerowi Gezerowi z Wydziału Historii Uniwersytetu Hacettepe w Ankarze. Za wskazówki historyczne dziękuję profesorom Tadeuszowi Majdzie i Dariuszowi Kołodziejczykowi z Uniwersytetu Warszawskiego. Mam nadzieję, że translatorskie wysiłki sprawiły, że nie będą Państwo czuć się jak na tureckim kazaniu.
Życzę miłej lektury.
Agnieszka Ayşen KaimWstęp
Był wrzesień 2014 roku. W Ankarze, w domu profesora Halila İnalcıka, najwyższego autorytetu duchowego tureckich historyków, zwanego też Biegunem Historyków, gawędząc i popijając herbatę lipową, dyskutowaliśmy o zmiennym biegu historii XVII wieku. Podczas rozmowy profesor rzucił ot tak:
– Należałoby napisać historię sułtanki Kösem. – Po czym zaczął opowiadać o drugim tomie swojej historii imperium osmańskiego, w którym sporo miejsca poświęcił tej postaci. Z charakterystycznym dla siebie podekscytowaniem podzielił się z nami szczegółowo wszystkimi szyframi, które odczytał. W pewnym momencie powiedział do mnie:
– Ty napiszesz o Kösem. – Po chwili dodał – Pisząc, nie wolno ci nawet raz oderwać oczu od Bosforu, dobrze? – I zaśmiał się swoim uroczym śmiechem.
Ową subtelną radę, której mi tym samym udzielił, należy rozumieć jako przestrogę, aby nie nużyć czytelnika, a jednocześnie nie stronić od romantycznego tonu. Postarałam się więc dotrzymać słowa najlepiej, jak umiałam. Przez rok dzieliłam się z profesorem każdą zaskakującą informacją, na którą natrafiłam. Kiedy zaś opowiedziałam mu o tym, co odkryłam w Państwowych Archiwach w Wenecji – a był to dokument, z którego wynika, że Kösem miała jeszcze dwóch synów i była oficjalną żoną sułtana Ahmeda – zasłużyłam sobie na najwyższą pochwałę profesora. Kiedy już zaczęłam pracę nad książką, którą pisałam na podstawie publikacji wyszperanych w bibliotekach, księgarniach i antykwariatach wielu miast: od Cagliari po Rzym, od Salamanki po Zagrzeb, od Aten po Ankarę, starałam się połączyć w całość fragmenty tego barwnego życia, które rozpoczęło się na malutkiej wyspie, by toczyć się potem w wielkiej metropolii.
Rekonstrukcję życia Kösem umożliwiły mi dokumenty pochodzące z archiwów osmańskich podlegających Kancelarii Premiera Turcji oraz z archiwów w Simancas i Wenecji. Z różnych zakątków trafiały do mnie same niespodzianki. Kösem nie pochodziła, tak jak sułtanki Gülbanu lub Safiye, z państwa ściśle powiązanego z imperium osmańskim, na przykład z Wenecji, lecz z malutkiej wyspy archipelagu Cyklady. Poza tym nie znała tak dobrze jak jej poprzedniczki świata poza swoją ojczyzną.
Nie była również tak błyskotliwą postacią, zwracającą na siebie uwagę całej ówczesnej Europy, jak Hürrem. Nie śledzono każdego jej kroku za grubymi murami ani też nie pisano o niej romansów. Owe hiszpańskie i włoskie źródła historyczne, nadal piętrzące się w archiwach i zdradzające fascynujące szczegóły o prywatnym życiu Roksolany i Sulejmana, pozostają częściowo nieme, jeśli chodzi o sekrety życia Kösem.
Prawie półwieczna obecność tej sułtanki w osmańskim pałacu i jej wpływ na sprawy państwowe nie wzbudziły u żadnego z europejskich posłów, dyplomatów, posłańców, informatorów i szpiegów aż takich emocji, jak losy jej poprzedniczek. Mimo to, po złożeniu elementów układanki, udało mi się ujawnić kilka sekretów jej mało znanego życia.
Z bogatych i wielojęzycznych materiałów archiwalnych i publikacji zebranych na temat czasów, w których żyła Kösem, można by napisać zupełnie nową historię polityczną. Jednak odłożywszy materiały polityczne i wojskowe do opracowania w innej książce, postaram się przedstawić tylko ten niewielki krąg zdarzeń, których centrum stanowi postać sułtanki Kösem.
Chciałam streścić historię życia pełnego ambicji. Choć swoją opowieść zbudowałam wokół wojen, pokoju, buntów i wielu innych dramatycznych wydarzeń, odsunęłam je na dalszy plan.
Chciałabym podziękować za pomoc i serdeczność przede wszystkim mojemu kochanemu profesorowi Halilowi İnalcıkowi, a także innym osobom, do których należą: Yücel Demirel, Ercüment Atabay, Orhan Sakin, Salih Özbaran, Ana Carabias Torres, Cengiz Çevik, Hülya Balcı, Ebru Değirmenci, Ali Rıza İşipek, Günhan Börekçi, Eva Garau, Vjeran Kursar, Hande Maurizio Loddo, Orkun Kurt i Murat Sezen.
Podróż już rozpoczęta.
Özlem KumrularNecdet Sakaoğlu, Osmanoğullarının Ünlü Kadın Sultanları, Stambuł 2007, s. 129.
Ibidem, s. 137.
Lucienne Thys-Şenocak, Hadice Turhan Sultan. Osmanlı İmparatorluğu’nda kadın baniler, tłum. Ayla Ortaç, Stambuł 2006, s. 93.
Murat Kocaaslan, Kösem Sultan. Hayatı, vakıfları, hayır işleri ve Üsküdar’daki külliyesi, Stambuł 2014, s. 28.
Tę informację zawdzięczam mojemu irańskiemu przyjacielowi Mahmoudowi Jafariemu Shahowi Belaghiemu i İlkin Başar Özal.
Godfrey Goodwin, Prywatny świat kobiet ottomańskich, tłum. Karolina Lossman, Warszawa 2008, s. 160.
Madame de Gomez, Histoire de Osman Premier du nom, XIX e Empereur des Turcs, et de l’Imperatrice Aphendina, Ashada, wyd. 2., Amsterdam 1634.
Jean-Antoine Guer, Moeurs et usages des Turcs, leur religion, leur gouvernement civil, militaire et politique, avec un abrégé de l’histoire ottomane, t. II, 1746–1747, s. 474; Petis de la Croix, Abrégé chronologique de l’histoire ottomane, t. II, Paryż 1768, s. 74.
Murat Kocaaslan, Kösem Sultan…, op. cit., s. 27.
Anecdoti osia la storia segreta della familia otomana tradotta dal franzese, in divisa in dieci libri (…), Neapol 1727, s. 308.
Relazioni di ambascitori veneti al Senato, t. XIV, Constantinopoli, relazioni inedite (1512–1789), oprac. Maria Pia Pedani-Fabris, Padwa, s. 565.
Richard Knolles, The Turkish History, from the Original of that Nation, to the Growth of the Ottoman Empire: with the Lives and Conquests of their Princes and Emperors. By Richard Knolles, Sometime Fellow of Lincoln-College in Oxford. With a Continuation to this Present Year. MDCLXXXVII. Whereunto is Added the Present State of the Ottoman Empire. By Sir Paul Rycaut, Late Consul of Smyrna, s. 78. W 1603 roku w Londynie wydano obszerną, w originale 1200-stronicową, publikację na temat Turków: The Generalle Historie of the Turkes (Zarys historii Turków). Utwór ten zyskał dużą popularność i w latach 1603 i 1638 był pięciokrotnie wznawiany. Knolles pracował nad tym dziełem łącznie 12 lat. W sprawie Knollesa patrz: Salih Özbaran, Bir tarihçinin oluşumu: Richard Knolles ve Türk tarihi, Osmanlı Araştırmaları, XXIV, Stambuł 2004; V.J. Parry, Richard Knolles, History of the Turks, oprac. Salih Özbaran, Stambuł 2003.
Nicolae Jorga, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, tłum. Nilüfer Epçeli, oprac. Erhan Afyoncu, t. III, Stambuł 2009, s. 340.
Murat Kocaaslan, Kösem Sultan…, op. cit., s. 27.
Relazioni di ambascitori veneti al Senato…, op. cit., s. 649.
Madame de Gomez, Histoire de Osman Premier…, op. cit., s. 13.
Wywiad z Halilem İnalcıkiem. Streszczenie opublikowano w trzech częściach 2, 3 i 4 listopada 2014 w „Aydınlık”. (Patrz: Zaman Treni, Özlem Kumrular-Mehmet Perinçek). Ponadto patrz: Halil İnalcık, Seçme Eserleri-II, Devlet-i Aliyye. Osmanlı İmparatorluğu üzerine araştırmalar-II. Tagayyür ve Fesâd (1603–1656). Bozuluş ve Kargaşa Dönemi, Stambuł 2009, s. 86–87.
Maria Pia Pedani, Kira e sultane nel cinquento ottomano, Non solo verso Oriente, Studi sull’Ebraismo in Onore di Pier Cesare Ioly Zorattini, red. Maddelena del Bianco Cotrozzi, Ricardo di Segni, Marcello Massenzio, Florencja 2014, s. 12.
Relazioni di ambascitori veneti al Senato…, op. cit., s. 523.
Johann Wilhelm Zinkeisen, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, cz. IV, tłum. Nilüfer Epçeli, oprac. Erhan Afyoncu, Stambuł 2011, s. 399.
Salih Sidki Hadžihuseinović, Povijest Bosne Sarajevo, El-kalem, 1999, wyd. 1, s. 225.
Madame de Gomez, Histoire de Osman Premier…, op. cit., s. 17.
Anecdoti ossia la storia segreta della familia otomana tradotta dal franzese…, op. cit., s. 303.
Murat Kocaaslan, Kösem Sultan…, op. cit., s. 28.
Relazioni di ambascitori veneti al Senato…, op. cit., s. 565.
Leslie P. Pierce, Harem-i Hümâyûn. Osmanlı İmparatorluğu’nda Hükümranlık ve Kadınlar, tłum. Ayşe Berktay, Stambuł 1993, s. 141.
Çağatay Uluçay, Harem, II, Stambuł 2012, s. 46.
Leslie P. Pierce, Harem-i Hümâyûn, op. cit., s. 141.
Otavio Sapiencia, Nuevo Tratado de Turquía con una despcripción del sitio, y ciudad de Constantinopla, costumbres del Gran Turco, de su modo de govierno, de su palacio, consejo, martyrios de algunos martyres, y de otras cosas notables, Madryt 1622, s. 23.
Emilio Sola, Uyuyan adamı uyandırmak: İspanyol „Haber” Edebiyatında Süleyman’ın son yılları, Muhteşem Süleyman, oprac. Özlem Kumrular, Stambuł 2007, s. 101–126.
Madame de Gomez, Histoire de Osman Premier…, op. cit., s. 14.
George Sandys, A Relation of a journey begun An. Dom. 1610, Londyn, s. 74.
Relazioni di ambascitori veneti al Senato…, op. cit., s. 22, 649.
Leslie P. Pierce, Harem-i Hümâyûn…, op. cit., s. 141.
Ibidem, s. 298.
Ibidem, s. 314.
Madame de Gomez, Histoire de Osman Premier…, op. cit., wstęp.
Michel Baudier, Histoire générale du Serail et de la cour du grand seigneur Empereur des Turcs, 1623, s. 56.
Jean-Baptiste Tavernier, 17. Yüzyılda Topkapı Sarayı, tłum. Teoman Tunçdoğan, oprac. Necdet Sakaoğlu, Stambuł 2007, s. 146.
Bartolome y Lucile Bennasar, Los Cristianos de Alá: La fascinante aventura de los renegados, Madryt 1989.
Halil İnalcık, Devlet-i Aliyye. Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-II, s. 188 (sierpień 1629).
Murat Kocaaslan, Kösem Sultan…, op. cit., s. 47.
Ibidem, s. 74.
Ibidem, s. 76.
Ibidem, s. 106.
Parafraza słów stambulskiej piosenki ludowej, w której mowa jest o Wyspach Książęcych leżących blisko Stambułu, a nie o Cykladach (przyp. tłum.).
Αναστασία Παπαδία-Λάλα, Η Τήνος κατά την περίοδο της Βενετοκρατίας (1390–1715), ΦΩΣΚΟΛΟΣ 2005, wyd. 1, s. 173–177.
Apostolos E. Vacapoulos, The Greek Nation. 1453–1669. The Cultural & Economic Background of Modern Greek Society, 1976, New Jersey, s. 98.
Giuseppe Rosaccio, Viaggio da Venetia a Costantinopoli per mare e per terra insieme cuello di Terra Santa, Wenecja 1598, s. 27.
Hélène Pignot, La Turquie Chrétienne, Récits des voyageurs français et anglais dans l’Empire ottoman au XVIIe siècle, Vevey 2007.
Molly Green, Catholic Pirates and Greek Merchants. A Maritime History of the Mediterranean, Princeton University Press, 2010, s. 132.
Joseph de Tournefort, Tournefort Seyahatnamesi, tłum. Ali Berktay, Stambuł 2005, s. 90.
Bernard Randolph, Ege Takımadaları. Arşipelago, tłum. Ümit Koçer, Stambuł 1998, s. 37.
Joseph de Tournefort, Tournefort Seyahatnamesi, op. cit., s. 169.
Ioli Vingopoulou, Le Monde Grec vu par les voyageurs de XVI e siècle, Ateny 2004, s. 239.
Charles Sigisbert Sonnini, Travels in Greece and Turkey: Undertaken by Order of Louis XVI, and with the Authority of the Ottoman Court, t. II, 1801, s. 67.
Ibidem, s. 109.
Ibidem, s. 120.
Ibidem, s. 101.
Δημητριου Ζ. Σοφιανου, Ιστορικη Αναδρομη εις την Βενετοκρατουμενην και Τουρκοκρατιμενην Τηνον, Ateny 1972, s. 120.
Danielle Tinteri, L’Isola di Tinos dai Ghisi alla Serenissima (XIV–XV secolo), praca doktorska, Univarsità Ca’ Foscari, rok akademicki 2011–2012, s. 34.
Δημητριου Ζ. Σοφιανου, Ιστορικη Αναδρομη εις την Βενετοκρατουμενην και Τουρκοκρατιμενην Τηνον, s. 20.
Jean Thévenot, Thévenot Seyahatnamesi, tłum. Ali Berktay, Stambuł 2009, s. 141.
Joseph de Tournefort, Tournefort Seyahatnamesi, op. cit., s. 234.
Δημητριου Ζ. Σοφιανου, Ιστορικη Αναδρομη…, op. cit., s. 121.
Bernard Randolph, Ege Takımadaları. Arşipelago, op. cit., s. 40.
Charles Sigisbert Sonnini, Travels in Greece and Turkey…, op. cit., s. 315.
Joseph de Tournefort, Tournefort Seyahatnamesi, op. cit., s. 112.
Relazioni di ambascitori veneti al Senato…, op. cit., s. 509.
Ibidem, s. 510.
Daniel Goffman, Osmanlı Dünyası ve Avrupa. 1300–1700, tłum. Ülkün Tansel, Stambuł 2004, s. 151.
Naîmâ Mustafa Efendi, Târih-i Na’îmâ (Razvatü’l-Hüseyn fî hulâsati ahbâri’l-hâfikayn), t. II, przygotował Mehmet İpşirli, Ankara 2007, s. 1111. Pierwszą osobą, która w pełni opracowała dzieło Naîmâ w kontekście historii Kösem Sultan, był pofesor Halil İnalcık.
Çağatay Uluçay, Harem, II, op. cit., s. 47.
Lucienne Thys-Şenocak, Hadice Turhan Sultan. Osmanlı İmparatorluğu’nda kadın baniler, op. cit., s. 81.
Calendar of State Papers (Venice), Londyn 1857, list Girolama Capella do doży i senatu, 27 listopada 1599, s. 56.
Ibidem, 27 grudnia, poseł wenecki Lorenzo Bernardo do doży i senatu.
Ibidem, list posła angielskiego do Sułtanki Matki, 1592.
Niemi – tur. dilsiz, niemi słudzy pałacowi, często kaci, ale też szpiedzy lub posłańcy poufnych wiadomości, mieli swój specjalny język migowy i potrafili czytać z ruchu warg (przyp. tłum.).
Calendar of State Papers, op. cit., list balyos Marca Verniera do doży i senatu, 9 lipca 1595, Pera.
Leslie P. Pierce, Harem-i Hümâyûn…, op. cit., s. 317.
Lucienne Thys-Şenocak, Hadice Turhan Sultan…, op. cit., s. 82.
Daniel Goffman, Osmanlı Dünyası ve Avrupa. 1300–1700, op. cit., s. 152.
Calendar of State Papers, op. cit., Pera, 4 grudnia 1593.
Nicolae Jorga, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, op. cit., t. III, s. 353.
Timar – dokładnie prawo do określonej wysokości dochodu z podatków od chłopów zamieszkujących dany teren (przyp. tłum.).
Halil İnalcık, Devlet-i Aliyye, op. cit., s. 9.
Książka „Sułtanka Kösem” jest głęboko osadzona w tradycji i historii turecko-osmańskiej. Czytelnik spotyka w niej labirynt pojęć i symboli związanych z zupełnie odmienną od naszej kulturą. Tłumaczowi, będącemu swego rodzaju odźwiernym świata orientu, nie pozostało nic innego, jak wyjaśnić kontekst, terminy, a nawet rozwinąć pewne wątki. Mam nadzieję, że uzupełnienia i przypisy, którymi wzbogaciłam tekst książki, ułatwią polskiemu czytelnikowi lekturę tej fascynującej opowieści.
W opartej na cytatach z materiałów archiwalnych gawędzie historycznej Özlem Kumrular spotkamy tłum postaci historycznych. Przemawiają własnym językiem, czyli osmańskim, czerpiącym z arabskiego i perskiego, oryginalnie zapisywanym alfabetem arabskim. Prawie wszystkie cytaty w książce zostały podane po osmańsku w łacińskiej transkrypcji. Za pomoc w rozwikłaniu niektórych dziękuję doktorowi Ömerowi Gezerowi z Wydziału Historii Uniwersytetu Hacettepe w Ankarze. Za wskazówki historyczne dziękuję profesorom Tadeuszowi Majdzie i Dariuszowi Kołodziejczykowi z Uniwersytetu Warszawskiego. Mam nadzieję, że translatorskie wysiłki sprawiły, że nie będą Państwo czuć się jak na tureckim kazaniu.
Życzę miłej lektury.
Agnieszka Ayşen KaimWstęp
Był wrzesień 2014 roku. W Ankarze, w domu profesora Halila İnalcıka, najwyższego autorytetu duchowego tureckich historyków, zwanego też Biegunem Historyków, gawędząc i popijając herbatę lipową, dyskutowaliśmy o zmiennym biegu historii XVII wieku. Podczas rozmowy profesor rzucił ot tak:
– Należałoby napisać historię sułtanki Kösem. – Po czym zaczął opowiadać o drugim tomie swojej historii imperium osmańskiego, w którym sporo miejsca poświęcił tej postaci. Z charakterystycznym dla siebie podekscytowaniem podzielił się z nami szczegółowo wszystkimi szyframi, które odczytał. W pewnym momencie powiedział do mnie:
– Ty napiszesz o Kösem. – Po chwili dodał – Pisząc, nie wolno ci nawet raz oderwać oczu od Bosforu, dobrze? – I zaśmiał się swoim uroczym śmiechem.
Ową subtelną radę, której mi tym samym udzielił, należy rozumieć jako przestrogę, aby nie nużyć czytelnika, a jednocześnie nie stronić od romantycznego tonu. Postarałam się więc dotrzymać słowa najlepiej, jak umiałam. Przez rok dzieliłam się z profesorem każdą zaskakującą informacją, na którą natrafiłam. Kiedy zaś opowiedziałam mu o tym, co odkryłam w Państwowych Archiwach w Wenecji – a był to dokument, z którego wynika, że Kösem miała jeszcze dwóch synów i była oficjalną żoną sułtana Ahmeda – zasłużyłam sobie na najwyższą pochwałę profesora. Kiedy już zaczęłam pracę nad książką, którą pisałam na podstawie publikacji wyszperanych w bibliotekach, księgarniach i antykwariatach wielu miast: od Cagliari po Rzym, od Salamanki po Zagrzeb, od Aten po Ankarę, starałam się połączyć w całość fragmenty tego barwnego życia, które rozpoczęło się na malutkiej wyspie, by toczyć się potem w wielkiej metropolii.
Rekonstrukcję życia Kösem umożliwiły mi dokumenty pochodzące z archiwów osmańskich podlegających Kancelarii Premiera Turcji oraz z archiwów w Simancas i Wenecji. Z różnych zakątków trafiały do mnie same niespodzianki. Kösem nie pochodziła, tak jak sułtanki Gülbanu lub Safiye, z państwa ściśle powiązanego z imperium osmańskim, na przykład z Wenecji, lecz z malutkiej wyspy archipelagu Cyklady. Poza tym nie znała tak dobrze jak jej poprzedniczki świata poza swoją ojczyzną.
Nie była również tak błyskotliwą postacią, zwracającą na siebie uwagę całej ówczesnej Europy, jak Hürrem. Nie śledzono każdego jej kroku za grubymi murami ani też nie pisano o niej romansów. Owe hiszpańskie i włoskie źródła historyczne, nadal piętrzące się w archiwach i zdradzające fascynujące szczegóły o prywatnym życiu Roksolany i Sulejmana, pozostają częściowo nieme, jeśli chodzi o sekrety życia Kösem.
Prawie półwieczna obecność tej sułtanki w osmańskim pałacu i jej wpływ na sprawy państwowe nie wzbudziły u żadnego z europejskich posłów, dyplomatów, posłańców, informatorów i szpiegów aż takich emocji, jak losy jej poprzedniczek. Mimo to, po złożeniu elementów układanki, udało mi się ujawnić kilka sekretów jej mało znanego życia.
Z bogatych i wielojęzycznych materiałów archiwalnych i publikacji zebranych na temat czasów, w których żyła Kösem, można by napisać zupełnie nową historię polityczną. Jednak odłożywszy materiały polityczne i wojskowe do opracowania w innej książce, postaram się przedstawić tylko ten niewielki krąg zdarzeń, których centrum stanowi postać sułtanki Kösem.
Chciałam streścić historię życia pełnego ambicji. Choć swoją opowieść zbudowałam wokół wojen, pokoju, buntów i wielu innych dramatycznych wydarzeń, odsunęłam je na dalszy plan.
Chciałabym podziękować za pomoc i serdeczność przede wszystkim mojemu kochanemu profesorowi Halilowi İnalcıkowi, a także innym osobom, do których należą: Yücel Demirel, Ercüment Atabay, Orhan Sakin, Salih Özbaran, Ana Carabias Torres, Cengiz Çevik, Hülya Balcı, Ebru Değirmenci, Ali Rıza İşipek, Günhan Börekçi, Eva Garau, Vjeran Kursar, Hande Maurizio Loddo, Orkun Kurt i Murat Sezen.
Podróż już rozpoczęta.
Özlem KumrularNecdet Sakaoğlu, Osmanoğullarının Ünlü Kadın Sultanları, Stambuł 2007, s. 129.
Ibidem, s. 137.
Lucienne Thys-Şenocak, Hadice Turhan Sultan. Osmanlı İmparatorluğu’nda kadın baniler, tłum. Ayla Ortaç, Stambuł 2006, s. 93.
Murat Kocaaslan, Kösem Sultan. Hayatı, vakıfları, hayır işleri ve Üsküdar’daki külliyesi, Stambuł 2014, s. 28.
Tę informację zawdzięczam mojemu irańskiemu przyjacielowi Mahmoudowi Jafariemu Shahowi Belaghiemu i İlkin Başar Özal.
Godfrey Goodwin, Prywatny świat kobiet ottomańskich, tłum. Karolina Lossman, Warszawa 2008, s. 160.
Madame de Gomez, Histoire de Osman Premier du nom, XIX e Empereur des Turcs, et de l’Imperatrice Aphendina, Ashada, wyd. 2., Amsterdam 1634.
Jean-Antoine Guer, Moeurs et usages des Turcs, leur religion, leur gouvernement civil, militaire et politique, avec un abrégé de l’histoire ottomane, t. II, 1746–1747, s. 474; Petis de la Croix, Abrégé chronologique de l’histoire ottomane, t. II, Paryż 1768, s. 74.
Murat Kocaaslan, Kösem Sultan…, op. cit., s. 27.
Anecdoti osia la storia segreta della familia otomana tradotta dal franzese, in divisa in dieci libri (…), Neapol 1727, s. 308.
Relazioni di ambascitori veneti al Senato, t. XIV, Constantinopoli, relazioni inedite (1512–1789), oprac. Maria Pia Pedani-Fabris, Padwa, s. 565.
Richard Knolles, The Turkish History, from the Original of that Nation, to the Growth of the Ottoman Empire: with the Lives and Conquests of their Princes and Emperors. By Richard Knolles, Sometime Fellow of Lincoln-College in Oxford. With a Continuation to this Present Year. MDCLXXXVII. Whereunto is Added the Present State of the Ottoman Empire. By Sir Paul Rycaut, Late Consul of Smyrna, s. 78. W 1603 roku w Londynie wydano obszerną, w originale 1200-stronicową, publikację na temat Turków: The Generalle Historie of the Turkes (Zarys historii Turków). Utwór ten zyskał dużą popularność i w latach 1603 i 1638 był pięciokrotnie wznawiany. Knolles pracował nad tym dziełem łącznie 12 lat. W sprawie Knollesa patrz: Salih Özbaran, Bir tarihçinin oluşumu: Richard Knolles ve Türk tarihi, Osmanlı Araştırmaları, XXIV, Stambuł 2004; V.J. Parry, Richard Knolles, History of the Turks, oprac. Salih Özbaran, Stambuł 2003.
Nicolae Jorga, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, tłum. Nilüfer Epçeli, oprac. Erhan Afyoncu, t. III, Stambuł 2009, s. 340.
Murat Kocaaslan, Kösem Sultan…, op. cit., s. 27.
Relazioni di ambascitori veneti al Senato…, op. cit., s. 649.
Madame de Gomez, Histoire de Osman Premier…, op. cit., s. 13.
Wywiad z Halilem İnalcıkiem. Streszczenie opublikowano w trzech częściach 2, 3 i 4 listopada 2014 w „Aydınlık”. (Patrz: Zaman Treni, Özlem Kumrular-Mehmet Perinçek). Ponadto patrz: Halil İnalcık, Seçme Eserleri-II, Devlet-i Aliyye. Osmanlı İmparatorluğu üzerine araştırmalar-II. Tagayyür ve Fesâd (1603–1656). Bozuluş ve Kargaşa Dönemi, Stambuł 2009, s. 86–87.
Maria Pia Pedani, Kira e sultane nel cinquento ottomano, Non solo verso Oriente, Studi sull’Ebraismo in Onore di Pier Cesare Ioly Zorattini, red. Maddelena del Bianco Cotrozzi, Ricardo di Segni, Marcello Massenzio, Florencja 2014, s. 12.
Relazioni di ambascitori veneti al Senato…, op. cit., s. 523.
Johann Wilhelm Zinkeisen, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, cz. IV, tłum. Nilüfer Epçeli, oprac. Erhan Afyoncu, Stambuł 2011, s. 399.
Salih Sidki Hadžihuseinović, Povijest Bosne Sarajevo, El-kalem, 1999, wyd. 1, s. 225.
Madame de Gomez, Histoire de Osman Premier…, op. cit., s. 17.
Anecdoti ossia la storia segreta della familia otomana tradotta dal franzese…, op. cit., s. 303.
Murat Kocaaslan, Kösem Sultan…, op. cit., s. 28.
Relazioni di ambascitori veneti al Senato…, op. cit., s. 565.
Leslie P. Pierce, Harem-i Hümâyûn. Osmanlı İmparatorluğu’nda Hükümranlık ve Kadınlar, tłum. Ayşe Berktay, Stambuł 1993, s. 141.
Çağatay Uluçay, Harem, II, Stambuł 2012, s. 46.
Leslie P. Pierce, Harem-i Hümâyûn, op. cit., s. 141.
Otavio Sapiencia, Nuevo Tratado de Turquía con una despcripción del sitio, y ciudad de Constantinopla, costumbres del Gran Turco, de su modo de govierno, de su palacio, consejo, martyrios de algunos martyres, y de otras cosas notables, Madryt 1622, s. 23.
Emilio Sola, Uyuyan adamı uyandırmak: İspanyol „Haber” Edebiyatında Süleyman’ın son yılları, Muhteşem Süleyman, oprac. Özlem Kumrular, Stambuł 2007, s. 101–126.
Madame de Gomez, Histoire de Osman Premier…, op. cit., s. 14.
George Sandys, A Relation of a journey begun An. Dom. 1610, Londyn, s. 74.
Relazioni di ambascitori veneti al Senato…, op. cit., s. 22, 649.
Leslie P. Pierce, Harem-i Hümâyûn…, op. cit., s. 141.
Ibidem, s. 298.
Ibidem, s. 314.
Madame de Gomez, Histoire de Osman Premier…, op. cit., wstęp.
Michel Baudier, Histoire générale du Serail et de la cour du grand seigneur Empereur des Turcs, 1623, s. 56.
Jean-Baptiste Tavernier, 17. Yüzyılda Topkapı Sarayı, tłum. Teoman Tunçdoğan, oprac. Necdet Sakaoğlu, Stambuł 2007, s. 146.
Bartolome y Lucile Bennasar, Los Cristianos de Alá: La fascinante aventura de los renegados, Madryt 1989.
Halil İnalcık, Devlet-i Aliyye. Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-II, s. 188 (sierpień 1629).
Murat Kocaaslan, Kösem Sultan…, op. cit., s. 47.
Ibidem, s. 74.
Ibidem, s. 76.
Ibidem, s. 106.
Parafraza słów stambulskiej piosenki ludowej, w której mowa jest o Wyspach Książęcych leżących blisko Stambułu, a nie o Cykladach (przyp. tłum.).
Αναστασία Παπαδία-Λάλα, Η Τήνος κατά την περίοδο της Βενετοκρατίας (1390–1715), ΦΩΣΚΟΛΟΣ 2005, wyd. 1, s. 173–177.
Apostolos E. Vacapoulos, The Greek Nation. 1453–1669. The Cultural & Economic Background of Modern Greek Society, 1976, New Jersey, s. 98.
Giuseppe Rosaccio, Viaggio da Venetia a Costantinopoli per mare e per terra insieme cuello di Terra Santa, Wenecja 1598, s. 27.
Hélène Pignot, La Turquie Chrétienne, Récits des voyageurs français et anglais dans l’Empire ottoman au XVIIe siècle, Vevey 2007.
Molly Green, Catholic Pirates and Greek Merchants. A Maritime History of the Mediterranean, Princeton University Press, 2010, s. 132.
Joseph de Tournefort, Tournefort Seyahatnamesi, tłum. Ali Berktay, Stambuł 2005, s. 90.
Bernard Randolph, Ege Takımadaları. Arşipelago, tłum. Ümit Koçer, Stambuł 1998, s. 37.
Joseph de Tournefort, Tournefort Seyahatnamesi, op. cit., s. 169.
Ioli Vingopoulou, Le Monde Grec vu par les voyageurs de XVI e siècle, Ateny 2004, s. 239.
Charles Sigisbert Sonnini, Travels in Greece and Turkey: Undertaken by Order of Louis XVI, and with the Authority of the Ottoman Court, t. II, 1801, s. 67.
Ibidem, s. 109.
Ibidem, s. 120.
Ibidem, s. 101.
Δημητριου Ζ. Σοφιανου, Ιστορικη Αναδρομη εις την Βενετοκρατουμενην και Τουρκοκρατιμενην Τηνον, Ateny 1972, s. 120.
Danielle Tinteri, L’Isola di Tinos dai Ghisi alla Serenissima (XIV–XV secolo), praca doktorska, Univarsità Ca’ Foscari, rok akademicki 2011–2012, s. 34.
Δημητριου Ζ. Σοφιανου, Ιστορικη Αναδρομη εις την Βενετοκρατουμενην και Τουρκοκρατιμενην Τηνον, s. 20.
Jean Thévenot, Thévenot Seyahatnamesi, tłum. Ali Berktay, Stambuł 2009, s. 141.
Joseph de Tournefort, Tournefort Seyahatnamesi, op. cit., s. 234.
Δημητριου Ζ. Σοφιανου, Ιστορικη Αναδρομη…, op. cit., s. 121.
Bernard Randolph, Ege Takımadaları. Arşipelago, op. cit., s. 40.
Charles Sigisbert Sonnini, Travels in Greece and Turkey…, op. cit., s. 315.
Joseph de Tournefort, Tournefort Seyahatnamesi, op. cit., s. 112.
Relazioni di ambascitori veneti al Senato…, op. cit., s. 509.
Ibidem, s. 510.
Daniel Goffman, Osmanlı Dünyası ve Avrupa. 1300–1700, tłum. Ülkün Tansel, Stambuł 2004, s. 151.
Naîmâ Mustafa Efendi, Târih-i Na’îmâ (Razvatü’l-Hüseyn fî hulâsati ahbâri’l-hâfikayn), t. II, przygotował Mehmet İpşirli, Ankara 2007, s. 1111. Pierwszą osobą, która w pełni opracowała dzieło Naîmâ w kontekście historii Kösem Sultan, był pofesor Halil İnalcık.
Çağatay Uluçay, Harem, II, op. cit., s. 47.
Lucienne Thys-Şenocak, Hadice Turhan Sultan. Osmanlı İmparatorluğu’nda kadın baniler, op. cit., s. 81.
Calendar of State Papers (Venice), Londyn 1857, list Girolama Capella do doży i senatu, 27 listopada 1599, s. 56.
Ibidem, 27 grudnia, poseł wenecki Lorenzo Bernardo do doży i senatu.
Ibidem, list posła angielskiego do Sułtanki Matki, 1592.
Niemi – tur. dilsiz, niemi słudzy pałacowi, często kaci, ale też szpiedzy lub posłańcy poufnych wiadomości, mieli swój specjalny język migowy i potrafili czytać z ruchu warg (przyp. tłum.).
Calendar of State Papers, op. cit., list balyos Marca Verniera do doży i senatu, 9 lipca 1595, Pera.
Leslie P. Pierce, Harem-i Hümâyûn…, op. cit., s. 317.
Lucienne Thys-Şenocak, Hadice Turhan Sultan…, op. cit., s. 82.
Daniel Goffman, Osmanlı Dünyası ve Avrupa. 1300–1700, op. cit., s. 152.
Calendar of State Papers, op. cit., Pera, 4 grudnia 1593.
Nicolae Jorga, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, op. cit., t. III, s. 353.
Timar – dokładnie prawo do określonej wysokości dochodu z podatków od chłopów zamieszkujących dany teren (przyp. tłum.).
Halil İnalcık, Devlet-i Aliyye, op. cit., s. 9.
więcej..
