MENU
Nasze ceny
Przeczytaj fragment on-line
-
nowość
-
promocja
Szwedzkie wojny 1611-1632. Tom 2. Część 1 - ebook
Szwedzkie wojny 1611-1632. Tom 2. Część 1 - ebook
Z wielką przyjemnością oddajemy w ręce Czytelników drugą część drugiego tomu polskiej edycji Sveriges Krig 1611-1632. W niniejszym tomie będzie można zapoznać się z dalszymi opisami walk w Prusach, w okresie 1627-1629 (rozdziały VI, VII i IX) oraz kampaniami w Inflantach w latach 1626-1629 (rozdział VIII). W tym wydaniu zdecydowaliśmy się na jak najmniejszą ingerencję w oryginalny tekst. Tłumaczenie i redakcja nie obejmują poprawiania zawartych w Sveriges Krig błędów merytorycznych popełnionych przez autorów (poza drobnymi wyjątkami), dodaliśmy tylko garść informacji wyjaśniających pewne zagadnienia przedstawione wyłącznie ze szwedzkiego punktu widzenia. Staraliśmy się także zidentyfikować polskich i litewskich oficerów wymienionych w pracy (nierzadko błędnie) tylko z nazwiska. Przypisy pochodzące od tłumacza i redakcji mają przybliżyć polskim Czytelnikom mniej znane szwedzkie zwroty i terminy. Niektóre z nich pozostawiliśmy w języku szwedzkim, gdyż w języku polskim nie istnieją odpowiednie określenia kontekstowe. Także i do tego tomu dodaliśmy słownik najczęściej używanych nieprzetłumaczalnych szwedzkich określeń; mamy nadzieję, że ułatwi on lekturę. Czytelnik może też znaleźć tu zestawienie nazw miejscowości w Inflantach i Prusach, które powinno pomóc w śledzeniu ruchów wojsk czy rozwoju kampanii. Zdecydowaliśmy się również na pozostawienie oryginalnego zapisu źródeł podanych w przypisach – zarówno w przypadku listów, rozkazów, jak i źródeł drukowanych.
Opis pochodzi od Wydawcy.
Ta publikacja spełnia wymagania dostępności zgodnie z dyrektywą EAA.
| Kategoria: | Historia |
| Zabezpieczenie: |
Watermark
|
| ISBN: | 978-83-8418-868-2 |
| Rozmiar pliku: | 20 MB |
FRAGMENT KSIĄŻKI
WSTĘP DO WYDANIA POLSKIEGO
Z wielką przyjemnością oddajemy w ręce Czytelników pierwszą część drugiego tomu polskiej edycji _Sveriges Krig 1611-1632._ W tej części będzie można zapoznać się z operacjami armii szwedzkiej w Inflantach w latach 1617-1618, 1621-1622 oraz 1625, a także w początkach działań Gustawa II Adolfa w Prusach (1626-1627).
W tym wydaniu zdecydowaliśmy się na jak najmniejszą ingerencję w oryginalny tekst. Tłumaczenie i redakcja nie obejmują poprawiania zawartych w _Sveriges Krig_ błędów merytorycznych popełnionych przez autorów (poza drobnymi wyjątkami), dodaliśmy tylko nieco informacji wyjaśniających pewne zagadnienia. Przypisy pochodzące od tłumacza i redakcji mają przybliżyć polskim Czytelnikom mniej znane szwedzkie zwroty i terminy. Niektóre z nich pozostawiliśmy w języku szwedzkim, gdyż w języku polskim nie istnieją odpowiednie określenia kontekstowe. Także i do tego tomu dodaliśmy słownik najczęściej używanych nieprzetłumaczalnych szwedzkich określeń; mamy nadzieję że ułatwi on lekturę. Czytelnik znajdzie tu też zestawienie nazw miejscowości w Inflantach i Prusach, które powinny pomóc w śledzeniu ruchów wojsk czy rozwoju kampanii. Zdecydowaliśmy się także na pozostawienie oryginalnego zapisu źródeł podanych w przypisach – zarówno w przypadku listów, rozkazów, jak i źródeł drukowanych.
Polskie wydanie tej pracy chcielibyśmy dedykować zmarłemu w tym roku prof. dr. hab. Janowi Wimmerowi, niezapomnianemu historykowi i badaczowi dziejów polskiej wojskowości.
__
_Redakcja_SŁOWNIK TERMINÓW W JĘZYKU SZWEDZKIM
ADELSFANAN – za rządów Gustawa Wazy zadecydowano, że liczba jezdnych, których miał obowiązek wystawić szlachcic zwolniony od podatku, będzie uzależniona od wydajności ziemi będącej jego własnością. W 1565 roku powstała pierwsza sformowana na tej zasadzie jazda, tzw. _Adelsfanan_, czyli chorągiew szlachecka. Początkowo utworzono jedną tego typu chorągiew w Szwecji i jedną w Finlandii, do których dołączyły w XVII wieku chorągwie z Estonii, Inflant i prowincji w północnej części Niemiec.
Besoldningsryttare – dosł. „jazda żołdowa”, za rządów Gustawa Wazy i jego synów nazywano tak oddziały zaciężnej jazdy, która otrzymywała roczny żołd, pieniądze na paszę dla koni, zakwaterowanie. Dla koni używanych w służbie, których na każdego jezdnego przypadało od 1 do 6, otrzymywali pieniądze na paszę (_foderpenningar_), dla każdego konia oddzielnie. Zasadnicza różnica między _besoldningsryttare_ a tradycyjną jazdą szwedzką polegała głównie na sposobie przeprowadzania werbunku, a także na tym, że _besoldningsryttare_ byli utrzymywani przez państwo, podczas gdy zwykła jazda otrzymywała tylko sam żołd, a w okresie, gdy przebywała na kwaterach i nie brała udziału w kampaniach wojennych, musiała się utrzymywać sama. Wszystkie oddziały królewskiej gwardii nadwornej (zarówno pieszej, jak i konnej) należały do tej kategorii.
Fältherre – specyficzna ranga w armii szwedzkiej, która po raz ostatni została użyta w czasie panowania Gustawa II Adolfa. Można ją z grubsza porównać do koronnego hetmana wielkiego. Fältherre był najwyższym stopniem oficerem w armii, dowodzącym wojskami polowymi pod nieobecność władcy. Jacob Pontusson De la Gardie był ostatnim oficerem tytułującym się tą rangą (nawet gdy towarzyszył królowi w czasie kampanii); po jego śmierci przestano używać tego stopnia.
FRÄLSE – patrz RUSTTJÄNST
Hovfanan – dosł. „chorągiew dworska”, w epoce Wazów chorągiew jazdy nadwornej, licząca w szczytowym okresie 200 jeźdźców.
Hovregementet – regiment pieszej gwardii nadwornej Gustawa II Adolfa. Jednostka zaciężna, należąca do tzw. kolorowych regimentów, znana także jako _Gularegementet_ (Żółty regiment). Pierwszy regiment o takiej nazwie służył w okresie 1621-1623, drugi utworzono na przełomie 1624 i 1625 roku. Była to bez wątpienia najlepsza jednostka szwedzkiej piechoty, jej żołnierze wzięli udział praktycznie we wszystkich bitwach w okresie 1625-1634. Regiment stał się kuźnią kadr dla armii szwedzkiej, wielu spośród jego oficerów dosłużyło się stopni generalskich. Zdziesiątkowany w bitwie pod Nördlingen w 1634 roku; jego resztki przeszły na służbę francuską.
Landsåtar – w kontekście niniejszej pracy nazwa ta jest użyta dla określenia szwedzkiego konnego pospolitego ruszenia z Estonii i Ingrii, zasilonego dodatkowo żołnierzami zaciężnymi i (od 1621 roku) szlacheckimi ochotnikami z zajętych terytoriów Inflant; także pospolite ruszenie szlachty w polskich Inflantach.
Lantvärn – pospolite ruszenie szwedzkich chłopów, zwoływane specjalnym rozkazem królewskim. Mogło ono przybierać różne formy, np. 1 z 10 chłopów, 1 z 5 chłopów, a nawet _man ur huse_, __ czyli 1 mężczyzna z każdego gospodarstwa. Głównym zadaniem pospolitego ruszenia była obrona granicy, zwłaszcza prowadzących do Szwecji dróg i przejść górskich. Charakterystyczną taktyką było blokowanie traktów za pomocą zasieków z pni drzew, w celu spowolnienia marszu przeciwnika. Taktyka taka była znana w Szwecji pod nazwą _ligga i Landvärn._
Livfanan – dosł. „chorągiew przyboczna”; pod tym określeniem kryła się kompania dowódcy regimentu, zwana _Lifkompaniet_ albo _Livkompaniet_; mogła to być także samodzielna kompania lub chorągiew wyższego dowódcy (generała lub feldmarszałka). Walczyła zawsze pod pięknie wykonanym i kosztownym sztandarem, który dla nieprzyjaciela był bez wątpienia cenną zdobyczą.
RUSTTJÄNST __ – słowo to brzmiało pierwotnie _örs_ albo _rosstjänst_ (_ross_ to w języku staroszwedzkim „koń’”). Było to dość prosty system, za pomocą którego władca stosunkowo niewielkim kosztem mógł sobie pozwolić na utrzymywanie zdolnej do walki jazdy. Osoby, które deklarowały chęć świadczenia obowiązku _rusttjänst_, były zobowiązane w ramach umowy wystawić na własny koszt jednego (lub kilku) zdolnego do walki żołnierza wraz z uzbrojeniem i koniem. W zamian za poniesione koszty król zwalniał taką osobę od płacenia podatków. A ponieważ szwedzkie słowo oznaczające „zwalniać” lub „uwalniać” brzmi _frälsa_, osoby takie zaczęto nazywać _frälse_, w odróżnieniu od innych, które z takich podatków nie były zwolnione (nazywano je _ofrälse_). Także chłopi mogli zostać _frälse_, jeśli stać ich było na wystawienie na własny koszt żołnierza wraz z koniem i uzbrojeniem. Takich chłopów nazywano _friborna frälsemän_, to znaczy _wolnourodzeni frälse_. Wynika więc z tego, że słowo _frälse_ nie jest tożsame ze słowem „szlachcic”, chociaż zdecydowaną większość _frälse_ stanowiła szlachta. W epoce średniowiecza _rusttjänst_ stał się przedmiotem swego rodzaju „ekonomicznej spekulacji”. Wiele z transakcji zawartych w tamtych czasach pokazuje, że spekulacyjne dziedziczenie ziemi w połączeniu z _rusttjänst_ było korzystne finansowo, bo zwolnienie z podatków stwarzało możliwość zapłacenia komuś za opiekę nad posiadłością (gospodarstwem), natomiast zysk można było przeznaczyć na zakup nowej posiadłości (gospodarstwa). Poprzednikiem _rusttjänst_ był tzw. _ledung_. Zdarzało się, że _frälse_, których nie stać było na świadczenie obowiązku _rusttjänst_, tracili swój przywilej i musieli płacić podatki tak jak wszyscy inni mieszkańcy Szwecji.
Värvade – słowo używane na określenie tych oddziałów w armii szwedzkiej, które nie były formowane na zasadzie krajowego poboru. O ile värvade to najczęściej oddziały rekrutowane poza obszarem Szwecji i Finlandii (np. w państwach niemieckich, Zjednoczonych Prowincjach czy w Szkocji), to należy pamiętać, że czasami formowano je i na rdzennych terenach królestwa spośród Szwedów, Finów i mieszkańców prowincji bałtyckich.SŁOWNIK NAZW GEOGRAFICZNYCH
I. Prusy Książęce (Herzogtum Preussen) i Prusy Królewskie (Königlich-Preußen)¹
---------------------------------- --------------------------------
Nazwa polska Nazwa niemiecka
Barczew Wartembork/Wartenburg
Biała Góra Weissenberg
Braniewo Braunsberg
Brodnica Strasburg
Chełmno Culm/Kulm
Chojnice Konitz
Ciepłe Warmhof
Cypel Mątowski (Mątowska Szpica) Montawshe Spitz
Czarne Hammerstein
Człuchów Schlochau
Długie Pole Langfelde
Dobre Miasto Guttstadt
Dobrzynek Frydland
Dzierzgoń (Kiszpork) Christburg
Elbląg Elbing
Frombork Frauenberg
Gdańsk Danzig
Głowa Gdańska Danziger Höftt, Danziger-Haupt
Gniew Mewe
Gronowo Gronau
Grudziądz Graudenz
Jastarnia Heisternest
Kiezmark¹ Käsemark
Kiszpork – patrz Dzierzgoń
Królewiec Königsberg
Lębork Lauenburg
Malbork Marienburg
Nowe nad Wisłą Neuenburg
Orneta Wormditt
Osie Osche
Ostróda Osterode
Pasłęk (Holąd Pruski) Preußisch Holland
Pelplin Pelplin
Pieniężno Mehlsack
Piława Pillau
Prabuty Riesenburg
Primorsk Fischhausen
Puck Putzig
Pułkowice Pulkowitz
Starogard Stargard
Stary Targ Altmark
Straszewo Dietrichsdorf
Sztum Stuhm
Tczew Dirschau
Tolkmicko Tolkemit
Toruń Thorn
Trzciana Honigfelde
Tujsk Tiegenort
Walichnowy Falkenau
Wrzoski Grünhof
Zastawa Lochstedt
---------------------------------- --------------------------------
II. Inflanty, Estonia, Kurlandia i Semigalia²
---------------------- ------------------------ ------------------------
Nazwa polska Nazwa niemiecka Nazwa obecna
Biały Kamień Weissenstein Paide (estońska)
Birże - Biržai (litewska)
Bowsk Bauske Bauska (łotewska)
Dorpat Dorpat Tartu (estońska)
Dyneburg Dünaburg Daugavpils (łotewska)
Dyament/Dźwinoujście Dünamünde Daugavgrīva (łotewska)
Felin Fellin Villjandi (estońska)
Goldynga/Koldynga Goldingen Kuldīga (łotewska)
Kieś Wenden Cēsis (łotewska)
Kircholm Kirchholm Salaspils (łotewska)
Kokenhauz Kokenhusen/Kokenhausen Koknese (łotewska)
Kropimozja Kroppenhoff Krape (łotewska)
Lipawa Libau Liepāja (łotewska)
Mitawa Mitau Jelgava (łotewska)
- Neumünde² -
Narwa Narwa Narva (estońska)
Piltyń Pilten Piltene (łotewska)
Parnawa Parnau Pärnu (estońska)
Rewel Reval Tallinn (estońska)
Rumbork Ronnenburga Rauna (łotewska)
Trejden Treiden Turaida (łotewska)
Walmojza Wallhof Valle (łotewska)
Wolmar Wolmar Valmiera (łotewska)
Zelbork Selburg Sēlpils (łotewska)
---------------------- ------------------------ ------------------------
1) W opracowaniach spotyka się błędną nazwę Kieżmark.
2) Szwedzka nazwa dla Dyamentu, używana od 1608 roku. W szwedzkich źródła garnizon tego miejsca wymieniany jest jednak osobno, nie jako część garnizonu Dyamentu, stąd też odrębny zapis.------------------------------------------------------------------------
¹ W Polsce i na Litwie znanymi pod nazwą „rajtarów” (przyp. red.).
² Hammarstrand: Förhandlingar, s. 7.
³ Por. Cronoholm I, str. 287 nn; Hammarstrand, Förhandlingar, s. 21 nn.
⁴ Wszystkie daty, o ile nie zaznaczono inaczej, podane są według kalendarza juliańskiego, stosowanego w Szwecji do 1753 roku. By uzyskać datę według używanego w Polsce kalendarza gregoriańskiego, należy dodać 10 dni (przyp. red).
⁵ Almquist, s. 233, 240; Anders Larsson och Adam Schrapfer t. De la Gardie 26/2 1611 (Dorpat, Ra, Estländisches Generalgouverneursarchiv). O terminie obowiązywania rozejmu, SRA 1611-1616, s. 210, 213, 218 i w Widekindi, Ryska Kriget, s. 455, Widekindi Gustaff Adolph, s. 4.
⁶ Karl IX t. Sigismund och t. polska och litauiska stånderna 26/2 och 9/3 1611 (Ra, RR); Listy Karola z 27/3, 29/3 i kolejne dot. Parnawy, jak również Anders Larsson o rozejmie 29/4 i 15/6 (ibid.); W. Tham, Axel Oxenstierna, s. 240 nn; ST 5:1, s. 227.
⁷ Hallenberg, Handlingar, s. 8.
⁸ Karl IX t. Anders Larsson 1/9, a także instrukcja dla delegatów niższej rangi 1/10 1611 (z wcześniejszą redakcją 14/9, 26/9), Ra RR. W. tham, Axel Oxenstierna, s. 252 n., gdzie trudno jednak wyłapać różnicę między poselstwem a delegatami niższej rangi.
⁹ Niekompletna treść korespondencji wysłanników niższej rangi z Polakami została opublikowana u Hallenberga, Handlingar, s. 1-22; jest tam też list rządu Szwecji z nowymi instrukcjami z 5 listopada 1611 r.
¹⁰ Tom I/2, rozdział V:6.
¹¹ De la Gardie t. Gustav Adolf 22/4 1612 (Dorpat, Ub); SRA 1611-1616, s. 184.
¹² W tekście występuje tutaj słowo hertigarna (l. poj. hertig), które oznacza „książęta”. Słowa tego używano jedynie w odniesieniu do królewskich synów (przyp. tłum.).
¹³ „Tym tam wydaje się, że mają jakiś ukryty, niezwykły rozum i intencje”.
¹⁴ Karl Karlsson Gyllenhielm t. riksrådet 3/1 och 12/1 1612 (Ra, skr. t. rådet). Johan Derfelt t. Gustav Adolf 29/2 1612 (Ra, Skr. t. K. M:t). Jeśli chodzi o podburzające listy pisane w imieniu Gyllenhielma w Ingermanlandzie, zob. Cronholm I, s. 299, przyp. 2.
¹⁵ Polska riksrådet t. det svenska 3/2 (24/1) 1612 (Ra, RR) . Opublikowano w Widekindi, Gustaff Adolph, s. 45n. Riksrådet till änkedrottningen 25/3 1612 (AOB I: 2, s. 42 n).
¹⁶ Por. tom I/2, rozdział V:7.
¹⁷ Sigismund t. hertig Johan och t. ständerna 7/4 (28/3) 1612 (Ra, Polonica, Förhandlingar 1612; sprawozdanie Widekindi, Gustaff Adolf, s. 87 n); Widekindi originalpass för Ival Bertilsson 12/4 (2/4) 1612 (ibid.). Ivar Bertilsson został później zwolniony i zniknął gdzieś w Polsce (por. Jully Ramsay, s. 15-17).
¹⁸ Tom I/2, rozdział V:7, wymienione wcześniej źródła na temat poselstwa Henrika Horna. W sprawie odpowiedzi księcia zob. SRA 1611-1616, s. 203 n. Varningsbrev, zwł. maj 1612 (Ra, RR).
¹⁹ Thyresson, s. 13, 59 n, 62 n.
²⁰ Thyresson, s. 62 n. Tiksrådet t. änkedrottningen 4/8 1612 (Ra, RR); SRA 1611-1616, s. 185 n, 194. Kansliets recepisse, avskrift (Ra, Brandenburgico-Borussica).
²¹ AOB I:2, s. 52-58; MRa II (9), s. 251; Adam Schrapfer t. Axel Oxenstierna 11/7 1612 (Ra, Axel Oxenstierna saml.) wraz z niezałączoną propozycją dotyczącą wojny z Danią.
²² Adam Schrapfer t. Axel Oxenstierna 12/9 1612 (Ra, Axel Oxenstierna saml.); Instruktion för kommissarierna 18/10 1612 (Ra, K, brev i avskr.).
²³ SRA 1611-1616, s. 173 n, 181 nn, 210 nn, 220, 237 nn.
²⁴ G.B. Oxenstierna och Adam Schrapfer t. Volmar Farensbach 3/12 1612 och Volmar Farenbachs svar 16/1 (6/1) 1613 (odpisy wśród listów Schrapfera do A. Oxenstierny. Ra, Axel Oxenstiernas sam.). Schrapfer t. G.B. Oxenstierna 10/2 och 14/3 (Ra, Axel Oxenstiernas saml.), t. Gustav Adolf 12/2 1613 oraz G.B. Oxenstierna t. Gustav Adolf 12/2 (Ra, Skr. T. K. M:t) oraz t. A. Oxenstierna 14/3 1613 (Ra, Axel Oxenstierna saml.). W raportach wspomniano też o wymianie korespondencji z Ottonem Schenkingem.
²⁵ Kommissariernas konc. (Ra, Polonica); Schrapfer t. A. Oxenstierna 11/6 oraz 25/7 1613 (Ra, A. Oxenstiernas saml.); Urkunden 1912, s. 188; Widekindi, s. 159 n, gdzie jednak inicjatywę podjęcia negocjacji błędnie przypisano Farensbachowi.
²⁶ Por. tom I/2, rozdział V:8.
²⁷ Hallenberg, Handlingar, s. 61-64. AOB I:2, s. 135 nn. Por. W sprawie motywów Gustawa Adolfa, zob. Gustav Adolf t. änkedrottningen 27/3 1613 (RA, RR).
²⁸ Hallenberg, Handlingar, str. 64-67. Widekindi, Gustav Adolph, s. 164 nn; Gustav Adolf t. änkedrottningen och Hertig Johan 29/6 1613 (Ra, RR).
²⁹ Thyresson, s. 60 nn; AOB I:2, s. 139, 141; Konung Jakobs och Generalstaternas brev 4/11 och 29/11 1612 (Widekindi, Gustav Adolph, s. 161). Jeśli chodzi o podjętą na nowo przez Spensa próbę negocjacji w imieniu Jakuba 6/1 1614, zob. tom I/2, rozdz. V:12.
³⁰ Por. tom I, rozdz. V:7; SRA 1611-1616, s. 400.
³¹ Por. tom I, rozdz. V:8.
³² SRA 1611-1616, s. 308.
³³ SRA 1611-1616, s. 329 nn; MRa I (9), s. 253 n.
³⁴ SRA 1611-1616, s. 342 nn, 370 nn, 400 nn, 460.
³⁵ Tom I, rozdz. V:12; Thyresson, s. 72.
³⁶ Schrapfer t. Axel Oxenstierna 25/7 1613 (Ra, Axel Oxenstiernas saml.). Odpowiedź Gustawa Adolfa z 7/8 1613 dla Görana Boije, Johana De la Gardie i Arvida Tönnessona, w której król pisał, że to, co mu powiedział Schrapfer, nie prowadzi do żadnych zmian w instrukcjach.
³⁷ Instruktion för Schrapfer 10/8 1613 (Ra, RR); Gustav Adolfs befallning t. Krostofer Wernstedt 25/8 1613 att sända de polska fångarna i Stockholm till Uppsala (Ra, RR).
³⁸ Por. tom I/2, rozdział V:9. Fullmakt och instruktion för Gabriel Bengtsson Oxenstierna och Adam Schrapfer 9/9 1613 (Ra, K. brev I avskr.). Gustav Adolf t. Gabriel Bengtsson Oxenstierna 20/9, ostrzeżenia przed polskim spiskowaniem (Ra, RR). Polska kommissariernas relation 25/2 (15/2) 1614 (Ra, Polonica).
³⁹ Polska Senaten t. riksrådet 6/1 1614 (27/12 1613) och Sigismund t. Gustav Adolf 10/1 1614 (31/12 1613); (Ra, Polonica, Förhandlingar 1614). Clason, HT 1900, s. 179 n. Por. tom I/2, rozdział V:9.
⁴⁰ Tom I/2, rozdział V:9.
⁴¹ Ibid.
⁴² Avskrift Av polska kommissariernas instruktion 8/9 (29/8) 1613 (Ra, Polonica).
⁴³ Skr. t. och fullmakt för G.B. Oxenstierna och Schrapfer 28/10 1613 (Ra, K. brev I avskr.).
⁴⁴ Polska kommissariernas relation; G.B. Oxenstierna och Schrapfer t. Axel Oxenstierna 6/11 1613 (Ra, A. Oxenstiernas saml.) oraz t. Gustav Adolf 24/11 1613 (Ra, Livonica 1935, II:6). Schrapfer t. A. Oxenstierna 31/12 1613 (Ra, Axel Oxenstiernas saml.); De svenska kommissariernas konc. O. ink. Skr. (Ra, Polonica).
⁴⁵ Polska stilleståndsurkunden 20/1 (10/1) 1614 (ST 5:1, s. 225 nn); Polska kommissariernas anf. Relation; Gabriel B. Oxenstierna och Schrapfer t. A. Oxenstierna 29/1; G.B. Oxenstierna t. dens. 28/2 (Ra, A. Oxenstiernas saml.); Sigismunds proclamation 10/3 (28/2), polska senatens ratification 9/4 (30/3); Sigismund t. de polska kommissarierna 13/4 (3/4) 1614 (Ra, Polonica) och dessa t. G.B. Oexnstierna 30/4 (20/4) (Widekindi, s. 630); Cronholm, s. 212.
⁴⁶ Räkenskapspost 11/3 1614 (Helsingfors, Finl. Sta, Landskapshandl nr 5961, fol. 18).
⁴⁷ „An die pollensche seit copeien” (Ra, Polonica) z przypiskiem Schrapfera, iż listy zostały napisane za wiedzą i zgodą króla i obecnych członków Rady i że ich datowanie jest błędne; Gustav Adolf t. riksrådet 5/4 1614 (Ra, RR). Schrapfer t. A. Oxenstierna 21/3 och 5/4 1614 (Ra. A. Oxenstiernas saml.); Gustav Adolf t. G.B. Oxenstierna 4/4 1614 „anlangandhe om nogre Brev, som ähre the Polniske Commissarier tilskrifne” (Ra, RR); Gabriel Oxenstierna t. Gustav Adolf 3/5 (Ra, Skr. t. K. M:t). Listy zostały przekazane polskim delegatom, którzy natychmiast poprosili o przysłanie im instrukcji.
⁴⁸ Tom I/2, rozdział V:11.
⁴⁹ Axel Oxenstierna t. Henrik Horn 23/4 1614 (AOB I: 2, s. 181). Rådslag 26/5 1614 (SRA 1611-1616, s. 517 f). Por. tom I/2, rozdział V:11.
⁵⁰ Schrapfer t. Axel Oxenstierna 21/3, 5/4, 20/4 1614 (Ra, A. Oxenstiernas saml.); Instruktion för Schrapfer 18/4 (Ra, RR).
⁵¹ Karl Karlsson Gyllenhielm t. Tiesenhausen 21/4 1614 (Ra, Polonica).
⁵² Kommissariernas konc. (Ra, Polonica); Schrapfer t. Gustav Adolf 17/5 1614 med PS 19/5 (Ra, Skr. T. K. M:t); Gustav Adolf t. G.B. Oxenstierna och Schrapfer 29/5 (Ra, RR). Do listu Schrapfera dołączony był m.in. list do polskich delegatów z 17 maja, który odnosi się do poglądów wyrażonych w listach z Åbo i rozwija je (Ra, Polonica).
⁵³ Ratifikationen 20/6 1614 (ST5:I, s. 227 n); Mem. För G.B. Oxenstierna och Schrapfer s.d (Ra, Polonica); Gustav Adolf t. riksrådet 1/7, t. änkedrottningen 2/7 (Ra, RR). Por. tom I/2, rozdział V:11.
Z wielką przyjemnością oddajemy w ręce Czytelników pierwszą część drugiego tomu polskiej edycji _Sveriges Krig 1611-1632._ W tej części będzie można zapoznać się z operacjami armii szwedzkiej w Inflantach w latach 1617-1618, 1621-1622 oraz 1625, a także w początkach działań Gustawa II Adolfa w Prusach (1626-1627).
W tym wydaniu zdecydowaliśmy się na jak najmniejszą ingerencję w oryginalny tekst. Tłumaczenie i redakcja nie obejmują poprawiania zawartych w _Sveriges Krig_ błędów merytorycznych popełnionych przez autorów (poza drobnymi wyjątkami), dodaliśmy tylko nieco informacji wyjaśniających pewne zagadnienia. Przypisy pochodzące od tłumacza i redakcji mają przybliżyć polskim Czytelnikom mniej znane szwedzkie zwroty i terminy. Niektóre z nich pozostawiliśmy w języku szwedzkim, gdyż w języku polskim nie istnieją odpowiednie określenia kontekstowe. Także i do tego tomu dodaliśmy słownik najczęściej używanych nieprzetłumaczalnych szwedzkich określeń; mamy nadzieję że ułatwi on lekturę. Czytelnik znajdzie tu też zestawienie nazw miejscowości w Inflantach i Prusach, które powinny pomóc w śledzeniu ruchów wojsk czy rozwoju kampanii. Zdecydowaliśmy się także na pozostawienie oryginalnego zapisu źródeł podanych w przypisach – zarówno w przypadku listów, rozkazów, jak i źródeł drukowanych.
Polskie wydanie tej pracy chcielibyśmy dedykować zmarłemu w tym roku prof. dr. hab. Janowi Wimmerowi, niezapomnianemu historykowi i badaczowi dziejów polskiej wojskowości.
__
_Redakcja_SŁOWNIK TERMINÓW W JĘZYKU SZWEDZKIM
ADELSFANAN – za rządów Gustawa Wazy zadecydowano, że liczba jezdnych, których miał obowiązek wystawić szlachcic zwolniony od podatku, będzie uzależniona od wydajności ziemi będącej jego własnością. W 1565 roku powstała pierwsza sformowana na tej zasadzie jazda, tzw. _Adelsfanan_, czyli chorągiew szlachecka. Początkowo utworzono jedną tego typu chorągiew w Szwecji i jedną w Finlandii, do których dołączyły w XVII wieku chorągwie z Estonii, Inflant i prowincji w północnej części Niemiec.
Besoldningsryttare – dosł. „jazda żołdowa”, za rządów Gustawa Wazy i jego synów nazywano tak oddziały zaciężnej jazdy, która otrzymywała roczny żołd, pieniądze na paszę dla koni, zakwaterowanie. Dla koni używanych w służbie, których na każdego jezdnego przypadało od 1 do 6, otrzymywali pieniądze na paszę (_foderpenningar_), dla każdego konia oddzielnie. Zasadnicza różnica między _besoldningsryttare_ a tradycyjną jazdą szwedzką polegała głównie na sposobie przeprowadzania werbunku, a także na tym, że _besoldningsryttare_ byli utrzymywani przez państwo, podczas gdy zwykła jazda otrzymywała tylko sam żołd, a w okresie, gdy przebywała na kwaterach i nie brała udziału w kampaniach wojennych, musiała się utrzymywać sama. Wszystkie oddziały królewskiej gwardii nadwornej (zarówno pieszej, jak i konnej) należały do tej kategorii.
Fältherre – specyficzna ranga w armii szwedzkiej, która po raz ostatni została użyta w czasie panowania Gustawa II Adolfa. Można ją z grubsza porównać do koronnego hetmana wielkiego. Fältherre był najwyższym stopniem oficerem w armii, dowodzącym wojskami polowymi pod nieobecność władcy. Jacob Pontusson De la Gardie był ostatnim oficerem tytułującym się tą rangą (nawet gdy towarzyszył królowi w czasie kampanii); po jego śmierci przestano używać tego stopnia.
FRÄLSE – patrz RUSTTJÄNST
Hovfanan – dosł. „chorągiew dworska”, w epoce Wazów chorągiew jazdy nadwornej, licząca w szczytowym okresie 200 jeźdźców.
Hovregementet – regiment pieszej gwardii nadwornej Gustawa II Adolfa. Jednostka zaciężna, należąca do tzw. kolorowych regimentów, znana także jako _Gularegementet_ (Żółty regiment). Pierwszy regiment o takiej nazwie służył w okresie 1621-1623, drugi utworzono na przełomie 1624 i 1625 roku. Była to bez wątpienia najlepsza jednostka szwedzkiej piechoty, jej żołnierze wzięli udział praktycznie we wszystkich bitwach w okresie 1625-1634. Regiment stał się kuźnią kadr dla armii szwedzkiej, wielu spośród jego oficerów dosłużyło się stopni generalskich. Zdziesiątkowany w bitwie pod Nördlingen w 1634 roku; jego resztki przeszły na służbę francuską.
Landsåtar – w kontekście niniejszej pracy nazwa ta jest użyta dla określenia szwedzkiego konnego pospolitego ruszenia z Estonii i Ingrii, zasilonego dodatkowo żołnierzami zaciężnymi i (od 1621 roku) szlacheckimi ochotnikami z zajętych terytoriów Inflant; także pospolite ruszenie szlachty w polskich Inflantach.
Lantvärn – pospolite ruszenie szwedzkich chłopów, zwoływane specjalnym rozkazem królewskim. Mogło ono przybierać różne formy, np. 1 z 10 chłopów, 1 z 5 chłopów, a nawet _man ur huse_, __ czyli 1 mężczyzna z każdego gospodarstwa. Głównym zadaniem pospolitego ruszenia była obrona granicy, zwłaszcza prowadzących do Szwecji dróg i przejść górskich. Charakterystyczną taktyką było blokowanie traktów za pomocą zasieków z pni drzew, w celu spowolnienia marszu przeciwnika. Taktyka taka była znana w Szwecji pod nazwą _ligga i Landvärn._
Livfanan – dosł. „chorągiew przyboczna”; pod tym określeniem kryła się kompania dowódcy regimentu, zwana _Lifkompaniet_ albo _Livkompaniet_; mogła to być także samodzielna kompania lub chorągiew wyższego dowódcy (generała lub feldmarszałka). Walczyła zawsze pod pięknie wykonanym i kosztownym sztandarem, który dla nieprzyjaciela był bez wątpienia cenną zdobyczą.
RUSTTJÄNST __ – słowo to brzmiało pierwotnie _örs_ albo _rosstjänst_ (_ross_ to w języku staroszwedzkim „koń’”). Było to dość prosty system, za pomocą którego władca stosunkowo niewielkim kosztem mógł sobie pozwolić na utrzymywanie zdolnej do walki jazdy. Osoby, które deklarowały chęć świadczenia obowiązku _rusttjänst_, były zobowiązane w ramach umowy wystawić na własny koszt jednego (lub kilku) zdolnego do walki żołnierza wraz z uzbrojeniem i koniem. W zamian za poniesione koszty król zwalniał taką osobę od płacenia podatków. A ponieważ szwedzkie słowo oznaczające „zwalniać” lub „uwalniać” brzmi _frälsa_, osoby takie zaczęto nazywać _frälse_, w odróżnieniu od innych, które z takich podatków nie były zwolnione (nazywano je _ofrälse_). Także chłopi mogli zostać _frälse_, jeśli stać ich było na wystawienie na własny koszt żołnierza wraz z koniem i uzbrojeniem. Takich chłopów nazywano _friborna frälsemän_, to znaczy _wolnourodzeni frälse_. Wynika więc z tego, że słowo _frälse_ nie jest tożsame ze słowem „szlachcic”, chociaż zdecydowaną większość _frälse_ stanowiła szlachta. W epoce średniowiecza _rusttjänst_ stał się przedmiotem swego rodzaju „ekonomicznej spekulacji”. Wiele z transakcji zawartych w tamtych czasach pokazuje, że spekulacyjne dziedziczenie ziemi w połączeniu z _rusttjänst_ było korzystne finansowo, bo zwolnienie z podatków stwarzało możliwość zapłacenia komuś za opiekę nad posiadłością (gospodarstwem), natomiast zysk można było przeznaczyć na zakup nowej posiadłości (gospodarstwa). Poprzednikiem _rusttjänst_ był tzw. _ledung_. Zdarzało się, że _frälse_, których nie stać było na świadczenie obowiązku _rusttjänst_, tracili swój przywilej i musieli płacić podatki tak jak wszyscy inni mieszkańcy Szwecji.
Värvade – słowo używane na określenie tych oddziałów w armii szwedzkiej, które nie były formowane na zasadzie krajowego poboru. O ile värvade to najczęściej oddziały rekrutowane poza obszarem Szwecji i Finlandii (np. w państwach niemieckich, Zjednoczonych Prowincjach czy w Szkocji), to należy pamiętać, że czasami formowano je i na rdzennych terenach królestwa spośród Szwedów, Finów i mieszkańców prowincji bałtyckich.SŁOWNIK NAZW GEOGRAFICZNYCH
I. Prusy Książęce (Herzogtum Preussen) i Prusy Królewskie (Königlich-Preußen)¹
---------------------------------- --------------------------------
Nazwa polska Nazwa niemiecka
Barczew Wartembork/Wartenburg
Biała Góra Weissenberg
Braniewo Braunsberg
Brodnica Strasburg
Chełmno Culm/Kulm
Chojnice Konitz
Ciepłe Warmhof
Cypel Mątowski (Mątowska Szpica) Montawshe Spitz
Czarne Hammerstein
Człuchów Schlochau
Długie Pole Langfelde
Dobre Miasto Guttstadt
Dobrzynek Frydland
Dzierzgoń (Kiszpork) Christburg
Elbląg Elbing
Frombork Frauenberg
Gdańsk Danzig
Głowa Gdańska Danziger Höftt, Danziger-Haupt
Gniew Mewe
Gronowo Gronau
Grudziądz Graudenz
Jastarnia Heisternest
Kiezmark¹ Käsemark
Kiszpork – patrz Dzierzgoń
Królewiec Königsberg
Lębork Lauenburg
Malbork Marienburg
Nowe nad Wisłą Neuenburg
Orneta Wormditt
Osie Osche
Ostróda Osterode
Pasłęk (Holąd Pruski) Preußisch Holland
Pelplin Pelplin
Pieniężno Mehlsack
Piława Pillau
Prabuty Riesenburg
Primorsk Fischhausen
Puck Putzig
Pułkowice Pulkowitz
Starogard Stargard
Stary Targ Altmark
Straszewo Dietrichsdorf
Sztum Stuhm
Tczew Dirschau
Tolkmicko Tolkemit
Toruń Thorn
Trzciana Honigfelde
Tujsk Tiegenort
Walichnowy Falkenau
Wrzoski Grünhof
Zastawa Lochstedt
---------------------------------- --------------------------------
II. Inflanty, Estonia, Kurlandia i Semigalia²
---------------------- ------------------------ ------------------------
Nazwa polska Nazwa niemiecka Nazwa obecna
Biały Kamień Weissenstein Paide (estońska)
Birże - Biržai (litewska)
Bowsk Bauske Bauska (łotewska)
Dorpat Dorpat Tartu (estońska)
Dyneburg Dünaburg Daugavpils (łotewska)
Dyament/Dźwinoujście Dünamünde Daugavgrīva (łotewska)
Felin Fellin Villjandi (estońska)
Goldynga/Koldynga Goldingen Kuldīga (łotewska)
Kieś Wenden Cēsis (łotewska)
Kircholm Kirchholm Salaspils (łotewska)
Kokenhauz Kokenhusen/Kokenhausen Koknese (łotewska)
Kropimozja Kroppenhoff Krape (łotewska)
Lipawa Libau Liepāja (łotewska)
Mitawa Mitau Jelgava (łotewska)
- Neumünde² -
Narwa Narwa Narva (estońska)
Piltyń Pilten Piltene (łotewska)
Parnawa Parnau Pärnu (estońska)
Rewel Reval Tallinn (estońska)
Rumbork Ronnenburga Rauna (łotewska)
Trejden Treiden Turaida (łotewska)
Walmojza Wallhof Valle (łotewska)
Wolmar Wolmar Valmiera (łotewska)
Zelbork Selburg Sēlpils (łotewska)
---------------------- ------------------------ ------------------------
1) W opracowaniach spotyka się błędną nazwę Kieżmark.
2) Szwedzka nazwa dla Dyamentu, używana od 1608 roku. W szwedzkich źródła garnizon tego miejsca wymieniany jest jednak osobno, nie jako część garnizonu Dyamentu, stąd też odrębny zapis.------------------------------------------------------------------------
¹ W Polsce i na Litwie znanymi pod nazwą „rajtarów” (przyp. red.).
² Hammarstrand: Förhandlingar, s. 7.
³ Por. Cronoholm I, str. 287 nn; Hammarstrand, Förhandlingar, s. 21 nn.
⁴ Wszystkie daty, o ile nie zaznaczono inaczej, podane są według kalendarza juliańskiego, stosowanego w Szwecji do 1753 roku. By uzyskać datę według używanego w Polsce kalendarza gregoriańskiego, należy dodać 10 dni (przyp. red).
⁵ Almquist, s. 233, 240; Anders Larsson och Adam Schrapfer t. De la Gardie 26/2 1611 (Dorpat, Ra, Estländisches Generalgouverneursarchiv). O terminie obowiązywania rozejmu, SRA 1611-1616, s. 210, 213, 218 i w Widekindi, Ryska Kriget, s. 455, Widekindi Gustaff Adolph, s. 4.
⁶ Karl IX t. Sigismund och t. polska och litauiska stånderna 26/2 och 9/3 1611 (Ra, RR); Listy Karola z 27/3, 29/3 i kolejne dot. Parnawy, jak również Anders Larsson o rozejmie 29/4 i 15/6 (ibid.); W. Tham, Axel Oxenstierna, s. 240 nn; ST 5:1, s. 227.
⁷ Hallenberg, Handlingar, s. 8.
⁸ Karl IX t. Anders Larsson 1/9, a także instrukcja dla delegatów niższej rangi 1/10 1611 (z wcześniejszą redakcją 14/9, 26/9), Ra RR. W. tham, Axel Oxenstierna, s. 252 n., gdzie trudno jednak wyłapać różnicę między poselstwem a delegatami niższej rangi.
⁹ Niekompletna treść korespondencji wysłanników niższej rangi z Polakami została opublikowana u Hallenberga, Handlingar, s. 1-22; jest tam też list rządu Szwecji z nowymi instrukcjami z 5 listopada 1611 r.
¹⁰ Tom I/2, rozdział V:6.
¹¹ De la Gardie t. Gustav Adolf 22/4 1612 (Dorpat, Ub); SRA 1611-1616, s. 184.
¹² W tekście występuje tutaj słowo hertigarna (l. poj. hertig), które oznacza „książęta”. Słowa tego używano jedynie w odniesieniu do królewskich synów (przyp. tłum.).
¹³ „Tym tam wydaje się, że mają jakiś ukryty, niezwykły rozum i intencje”.
¹⁴ Karl Karlsson Gyllenhielm t. riksrådet 3/1 och 12/1 1612 (Ra, skr. t. rådet). Johan Derfelt t. Gustav Adolf 29/2 1612 (Ra, Skr. t. K. M:t). Jeśli chodzi o podburzające listy pisane w imieniu Gyllenhielma w Ingermanlandzie, zob. Cronholm I, s. 299, przyp. 2.
¹⁵ Polska riksrådet t. det svenska 3/2 (24/1) 1612 (Ra, RR) . Opublikowano w Widekindi, Gustaff Adolph, s. 45n. Riksrådet till änkedrottningen 25/3 1612 (AOB I: 2, s. 42 n).
¹⁶ Por. tom I/2, rozdział V:7.
¹⁷ Sigismund t. hertig Johan och t. ständerna 7/4 (28/3) 1612 (Ra, Polonica, Förhandlingar 1612; sprawozdanie Widekindi, Gustaff Adolf, s. 87 n); Widekindi originalpass för Ival Bertilsson 12/4 (2/4) 1612 (ibid.). Ivar Bertilsson został później zwolniony i zniknął gdzieś w Polsce (por. Jully Ramsay, s. 15-17).
¹⁸ Tom I/2, rozdział V:7, wymienione wcześniej źródła na temat poselstwa Henrika Horna. W sprawie odpowiedzi księcia zob. SRA 1611-1616, s. 203 n. Varningsbrev, zwł. maj 1612 (Ra, RR).
¹⁹ Thyresson, s. 13, 59 n, 62 n.
²⁰ Thyresson, s. 62 n. Tiksrådet t. änkedrottningen 4/8 1612 (Ra, RR); SRA 1611-1616, s. 185 n, 194. Kansliets recepisse, avskrift (Ra, Brandenburgico-Borussica).
²¹ AOB I:2, s. 52-58; MRa II (9), s. 251; Adam Schrapfer t. Axel Oxenstierna 11/7 1612 (Ra, Axel Oxenstierna saml.) wraz z niezałączoną propozycją dotyczącą wojny z Danią.
²² Adam Schrapfer t. Axel Oxenstierna 12/9 1612 (Ra, Axel Oxenstierna saml.); Instruktion för kommissarierna 18/10 1612 (Ra, K, brev i avskr.).
²³ SRA 1611-1616, s. 173 n, 181 nn, 210 nn, 220, 237 nn.
²⁴ G.B. Oxenstierna och Adam Schrapfer t. Volmar Farensbach 3/12 1612 och Volmar Farenbachs svar 16/1 (6/1) 1613 (odpisy wśród listów Schrapfera do A. Oxenstierny. Ra, Axel Oxenstiernas sam.). Schrapfer t. G.B. Oxenstierna 10/2 och 14/3 (Ra, Axel Oxenstiernas saml.), t. Gustav Adolf 12/2 1613 oraz G.B. Oxenstierna t. Gustav Adolf 12/2 (Ra, Skr. T. K. M:t) oraz t. A. Oxenstierna 14/3 1613 (Ra, Axel Oxenstierna saml.). W raportach wspomniano też o wymianie korespondencji z Ottonem Schenkingem.
²⁵ Kommissariernas konc. (Ra, Polonica); Schrapfer t. A. Oxenstierna 11/6 oraz 25/7 1613 (Ra, A. Oxenstiernas saml.); Urkunden 1912, s. 188; Widekindi, s. 159 n, gdzie jednak inicjatywę podjęcia negocjacji błędnie przypisano Farensbachowi.
²⁶ Por. tom I/2, rozdział V:8.
²⁷ Hallenberg, Handlingar, s. 61-64. AOB I:2, s. 135 nn. Por. W sprawie motywów Gustawa Adolfa, zob. Gustav Adolf t. änkedrottningen 27/3 1613 (RA, RR).
²⁸ Hallenberg, Handlingar, str. 64-67. Widekindi, Gustav Adolph, s. 164 nn; Gustav Adolf t. änkedrottningen och Hertig Johan 29/6 1613 (Ra, RR).
²⁹ Thyresson, s. 60 nn; AOB I:2, s. 139, 141; Konung Jakobs och Generalstaternas brev 4/11 och 29/11 1612 (Widekindi, Gustav Adolph, s. 161). Jeśli chodzi o podjętą na nowo przez Spensa próbę negocjacji w imieniu Jakuba 6/1 1614, zob. tom I/2, rozdz. V:12.
³⁰ Por. tom I, rozdz. V:7; SRA 1611-1616, s. 400.
³¹ Por. tom I, rozdz. V:8.
³² SRA 1611-1616, s. 308.
³³ SRA 1611-1616, s. 329 nn; MRa I (9), s. 253 n.
³⁴ SRA 1611-1616, s. 342 nn, 370 nn, 400 nn, 460.
³⁵ Tom I, rozdz. V:12; Thyresson, s. 72.
³⁶ Schrapfer t. Axel Oxenstierna 25/7 1613 (Ra, Axel Oxenstiernas saml.). Odpowiedź Gustawa Adolfa z 7/8 1613 dla Görana Boije, Johana De la Gardie i Arvida Tönnessona, w której król pisał, że to, co mu powiedział Schrapfer, nie prowadzi do żadnych zmian w instrukcjach.
³⁷ Instruktion för Schrapfer 10/8 1613 (Ra, RR); Gustav Adolfs befallning t. Krostofer Wernstedt 25/8 1613 att sända de polska fångarna i Stockholm till Uppsala (Ra, RR).
³⁸ Por. tom I/2, rozdział V:9. Fullmakt och instruktion för Gabriel Bengtsson Oxenstierna och Adam Schrapfer 9/9 1613 (Ra, K. brev I avskr.). Gustav Adolf t. Gabriel Bengtsson Oxenstierna 20/9, ostrzeżenia przed polskim spiskowaniem (Ra, RR). Polska kommissariernas relation 25/2 (15/2) 1614 (Ra, Polonica).
³⁹ Polska Senaten t. riksrådet 6/1 1614 (27/12 1613) och Sigismund t. Gustav Adolf 10/1 1614 (31/12 1613); (Ra, Polonica, Förhandlingar 1614). Clason, HT 1900, s. 179 n. Por. tom I/2, rozdział V:9.
⁴⁰ Tom I/2, rozdział V:9.
⁴¹ Ibid.
⁴² Avskrift Av polska kommissariernas instruktion 8/9 (29/8) 1613 (Ra, Polonica).
⁴³ Skr. t. och fullmakt för G.B. Oxenstierna och Schrapfer 28/10 1613 (Ra, K. brev I avskr.).
⁴⁴ Polska kommissariernas relation; G.B. Oxenstierna och Schrapfer t. Axel Oxenstierna 6/11 1613 (Ra, A. Oxenstiernas saml.) oraz t. Gustav Adolf 24/11 1613 (Ra, Livonica 1935, II:6). Schrapfer t. A. Oxenstierna 31/12 1613 (Ra, Axel Oxenstiernas saml.); De svenska kommissariernas konc. O. ink. Skr. (Ra, Polonica).
⁴⁵ Polska stilleståndsurkunden 20/1 (10/1) 1614 (ST 5:1, s. 225 nn); Polska kommissariernas anf. Relation; Gabriel B. Oxenstierna och Schrapfer t. A. Oxenstierna 29/1; G.B. Oxenstierna t. dens. 28/2 (Ra, A. Oxenstiernas saml.); Sigismunds proclamation 10/3 (28/2), polska senatens ratification 9/4 (30/3); Sigismund t. de polska kommissarierna 13/4 (3/4) 1614 (Ra, Polonica) och dessa t. G.B. Oexnstierna 30/4 (20/4) (Widekindi, s. 630); Cronholm, s. 212.
⁴⁶ Räkenskapspost 11/3 1614 (Helsingfors, Finl. Sta, Landskapshandl nr 5961, fol. 18).
⁴⁷ „An die pollensche seit copeien” (Ra, Polonica) z przypiskiem Schrapfera, iż listy zostały napisane za wiedzą i zgodą króla i obecnych członków Rady i że ich datowanie jest błędne; Gustav Adolf t. riksrådet 5/4 1614 (Ra, RR). Schrapfer t. A. Oxenstierna 21/3 och 5/4 1614 (Ra. A. Oxenstiernas saml.); Gustav Adolf t. G.B. Oxenstierna 4/4 1614 „anlangandhe om nogre Brev, som ähre the Polniske Commissarier tilskrifne” (Ra, RR); Gabriel Oxenstierna t. Gustav Adolf 3/5 (Ra, Skr. t. K. M:t). Listy zostały przekazane polskim delegatom, którzy natychmiast poprosili o przysłanie im instrukcji.
⁴⁸ Tom I/2, rozdział V:11.
⁴⁹ Axel Oxenstierna t. Henrik Horn 23/4 1614 (AOB I: 2, s. 181). Rådslag 26/5 1614 (SRA 1611-1616, s. 517 f). Por. tom I/2, rozdział V:11.
⁵⁰ Schrapfer t. Axel Oxenstierna 21/3, 5/4, 20/4 1614 (Ra, A. Oxenstiernas saml.); Instruktion för Schrapfer 18/4 (Ra, RR).
⁵¹ Karl Karlsson Gyllenhielm t. Tiesenhausen 21/4 1614 (Ra, Polonica).
⁵² Kommissariernas konc. (Ra, Polonica); Schrapfer t. Gustav Adolf 17/5 1614 med PS 19/5 (Ra, Skr. T. K. M:t); Gustav Adolf t. G.B. Oxenstierna och Schrapfer 29/5 (Ra, RR). Do listu Schrapfera dołączony był m.in. list do polskich delegatów z 17 maja, który odnosi się do poglądów wyrażonych w listach z Åbo i rozwija je (Ra, Polonica).
⁵³ Ratifikationen 20/6 1614 (ST5:I, s. 227 n); Mem. För G.B. Oxenstierna och Schrapfer s.d (Ra, Polonica); Gustav Adolf t. riksrådet 1/7, t. änkedrottningen 2/7 (Ra, RR). Por. tom I/2, rozdział V:11.
więcej..
