Trudne sąsiedztwo. Krótka historia stosunków japońsko-rosyjskich - ebook

WYKAZ SKRÓTÓW

– CJ – Contemporary Japan

– CJDM – Contemporary Japan Documentary Material

– CR – Congressional Record

– DSB – Department of States Bulletin

– FEER – „Far Eastern Economic Review”

– FRUS – Foreign Relations of the United States

– JQ – „Japan Quarterly”

– JPWB – „Japan Press Weekly Bulletin”

– JAIL – „The Japanese Annual of International Law”

– KCA – „Keesing’s Contemporary Archives”

– TPSF – Traktat Pokojowy San Francisco

– MSZ – Ministerstwo Spraw Zagranicznych

– MRL – Mongolska Republika Ludowa

– KPJ – Komunistyczna Partia JaponiiOD AUTORKI

Temat „stosunki Rosja–Japonia” w kręgu moich zainteresowań badawczych znalazł się w latach 70. XX wieku. Byłam pierwszą badaczką w Polsce zajmującą się problemem ich normalizacji po II wojnie światowej. Musiałam przełamać schematy postrzegania tych relacji. Najtrudniej było oderwać się od radzieckiego punktu widzenia, którym przesycona była cała historia i dyplomacja. Kiedy znalazłam się w Bibliotece Łomonosowa w Moskwie i zamówiłam kilka interesujących mnie pozycji, to mogłam je tylko czytać. Nie mogłam robić żadnych notatek. Dla przyzwoitości wytrzymałam w bibliotece jakiś czas i pozostawiłam ją na zawsze. W czasie pobytu dyplomatycznego w Nowym Jorku miałam dostęp do zbiorów m.in. Biblioteki ONZ im. Daga Hammarskjölda i Biblioteki Miejskiej Nowego Jorku im. Lincolna. Korzystałam także z bibliotek Hongkongu. Ważną częścią moich badań były rozmowy – z dyplomatami radzieckimi, politykami japońskimi i amerykańskimi. Duży wpływ na moje postrzeganie tematu wywarł mój mentor – PROF. REMIGIUSZ BIERZANEK (1912–1993). Niezwykły człowiek i znakomity nauczyciel. Specjalista w dziedzinie stosunków międzynarodowych i prawa międzynarodowego. To on kierował mnie na „właściwe tory”, powodując, że moja praca doktorska pozbawiona była politycznych akcentów. Prace obroniłam 17 września 1980 roku i wróciłam do Nowego Jorku. Potem był stan wojenny i trudno było pisać o stosunkach Związku Radzieckiego z innym krajem, zwłaszcza takim, który miał roszczenia terytorialne.

Dla badacza stosunków międzynarodowych ważna jest konfrontacja z krajem, który się bada. Ja taką szansę miałam, przebywając kilka lat w Japonii. To było zupełnie nowe doświadczenie, ponieważ mogłam z bliska przyjrzeć się emocjom Japończyków, którzy w rocznice związane z Wyspami Kurylskimi blokowali radziecką ambasadę, a po Tokio jeździły „szczekaczki” nawołujące ZSRR do ich zwrotu. W tym tłumie protestujących niewielu znało historię tych wysp, a jeszcze mniej miało świadomość, że to wyspy Ajnów. W moich zbiorach znalazły się też wywiady z gubernatorem Sachalinu i Kuryli W.P. Fiodorowem, które dla japońskiej gazety „The Tokyo Shimbun” przeprowadził w sierpniu 1992 roku jej specjalny korespondent JACEK POTOCKI.

* * *

Jestem wdzięczna wielu osobom za wsparcie, którego mi udzielały. Wybitny znawca regionu PROF. JAN ROWIŃSKI po przeczytaniu mojego artykułu o sporze terytorialnym, który ukazał się w roczniku „Azja-Pacyfik”, nr 2/1999, stwierdził że transparentnie przedstawiłam istotę problemu. To było dla mnie najwyższe uznanie. Dziękuję EWIE SULIMA-KOTARSKIEJ, która poprawiała wszystkie moje językowe niedoskonałości. Dziękuję też mojemu PRZYJACIELOWI, JERZEMU WIELUŃSKIEMU, który jako dr chemii, również rozumiał to, co napisałam, a jak nie – to podpowiadał, gdzie trzeba coś wyjaśnić. Dziękuję GRAŻYNIE JAMMOUL, która książkę pochłonęła jak powieść.

Specjalne podziękowanie kieruję do PROF. MIROSŁAWA KARWATA, który dał mi znakomitą ocenę mojej książki i stwierdził, że ta „publikacja będzie atrakcyjna dla czytelników niebędących specjalistami, znawcami realiów w tej części świata, a dla znakomitej większości jest to problematyka

»egzotyczna«. I dodaje, że moja książka może „zyskać zasięg i rezonans szerszy niż tylko w kręgu badaczy stosunków międzynarodowych, zwłaszcza zajmujących się polityką zagraniczną i międzynarodową Rosji lub Japonii”.

* * *

Moja książka kilka lat przeleżała w szufladzie. Sądzę, że pozytywnie wpłynęło to na jej ostateczny kształt. Nabrałam dystansu do wydarzeń. Pojawiły się nowe fakty polityczne, które zmieniły i nadal zmieniają stosunki Japonii z jej sąsiadem, teraz już Rosją. Wojna w Ukrainie spowodowała, że Wyspy Kurylskie powróciły na arenę polityki i dyplomacji. A dla mnie to najlepszy moment, by przedstawić ich historię wpisaną w ambicje polityczne obu państw.

Przez lata śledziłam literaturę Rosji i Japonii na temat ich stosunków i stwierdzam, że narracja obu stron się nie zmieniła. Każda z nich stosuje argumenty usprawiedliwiające stan faktyczny. Wybitny znawca stosunków radziecko-japońskich Leonid Nikołajewicz Kutakow (1919–2000) – japonista, dyplomata, historyk – w latach 1958–1960 doradca Ambasady ZSRR w Japonii, w monografii _Москва–Токио: очерки дипломатических отношений, 1956–1986_ (Moskwa–Tokio: eseje o stosunkach dyplomatycznych 1956–1986), wydanej w Moskwie w 1988 roku, świadomie zakłamuje historię. Przedstawiając np. układ z Shimoda z 1855 roku, Kutakow pisze: „Przypomnijmy tylko, że wykorzystując słabość Rosji na Dalekim Wschodzie z powodu wojny krymskiej z Anglią, Francją i Turcją, Japończycy podczas rokowań w latach 1854–1855 narzucili Rosji niekorzystną granicę między Rosją a Japonią na Wyspach Kurylskich. Rosja została następnie zmuszona do oddania Japonii południowej części Wysp Kurylskich, które od dawna były opanowane przez Rosjan i stanowiły jedną całość ze wszystkimi innymi wyspami”⁠¹.

Ten historyk zupełnie pominął fakt, że w latach 40. i 50. XIX wieku Japonia znalazła się w centrum rosnącego zainteresowania mocarstw europejskich – Francji, Anglii, Niderlandów i Stanów Zjednoczonych. Próbowały one stosować wobec Japonii politykę podobną do tej, jaką prowadziły wobec Chin, wymuszając na szogunie szereg ustępstw i przywilejów, co pozwalało im utworzyć praktycznie niezależne enklawy na terytorium Japonii. Stany Zjednoczone posunęły się jeszcze dalej: w rozmowach dyplomatycznych z szogunem jako środka mediacji użyły dziewięciu okrętów wojennych, na których było 250 dział i 1600 marynarzy, traktując je jako _ultima ratio regum_ (‘ostatni argument królów’), ale też pokazały Japonii wyższość cywilizacji technicznej Zachodu. Demonstrując lokomotywy, telegraf i inne wytwory techniki, budziły w feudalnej, przeludnionej i głodnej Japonii strach przed nieznanymi możliwościami „białych barbarzyńców”. W innej pracy Kutakow pisze, że: „w lutym 1945 w Jałcie rządy Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii uznały przywrócenie historycznych praw państwa radzieckiego na Wyspach Kurylskich i południowym Sachalinie”⁠². Takich przykładów w literaturze rosyjskiej jest więcej. W japońskiej też.

* * *

W Polsce niewielu autorów zajmuje się tą problematyką kompleksowo. Tu wskazać można Wojciecha Materskiego i jego pracę _Bolszewicy i samuraje. Walka dyplomatyczna i zbrojna o rosyjski Daleki Wschód (1917–1925)_, a także Jakuba Wojtkowiaka _Stosunki radziecko-japońskie w latach 1931–1941_. W tym miejscu wspomnę też moje artykuły na temat stosunków na Dalekim Wschodzie, związanych z dziedziną moich zainteresowań. To m.in. _Spór terytorialny – główną przeszkodą w normalizacji stosunków rosyjsko-japońskich_, „Azja-Pacyfik”, 2/99; _Militarne i polityczne aspekty przystąpienia Związku Radzieckiego do wojny z Japonią_, „Dzieje Najnowsze”, 1/2000; _Pearl Harbor – konflikt nieunikniony,_ „Azja-Pacyfik”, 4/2001.

* * *

W tej monografii przedstawiono stosunki Japonii i Rosji, albo Rosji i Japonii, od momentu ich pierwszych kontaktów w XVII wieku na wyspach dopiero przez oba te państwa odkrywanych, zamieszkanych przez nacje im nieznane, do czasów toczącej się wojny w Ukrainie, tj. do 2024 roku. Praca została podzielona na cztery części. Każdy okres kształtował zmiany na mapie politycznej regionu. Trzy części obejmują zamknięte okresy historyczne, a ostatnia – czwarta, jest tworzona przez wydarzenia bieżące. W tym wojnę w Ukrainie, która wywiera wpływ na stosunki na Dalekim Wschodzie.

Część pierwsza to okres od XVII wieku do 13 kwietnia 1941, tj. do podpisania radziecko-japońskiego paktu o neutralności. Wtedy zachodzą największe zmiany na mapie regionu. Aktorami tego okresu są Rosjanie, Japończycy, Chińczycy i Ajnowie. W tym układzie Ajnowie byli podmiotem ekonomicznie związanym z największym państwem obszaru – cesarstwem chińskim i częścią chińskiego systemu _tianxia_ (dosłownie „wszystko pod niebem”).

To system, który pozwolił cesarstwu chińskiemu wiązać ze sobą obszary, ludzi i kultury, czyli państwa, państewka i ludy położone na tym samym obszarze geograficznym, których cesarstwo nie było w stanie bezpośrednio sobie podporządkować, a które nie przetrwałyby samodzielnie. Uznawały więc zwierzchnią władzę najsilniejszego, w tym przypadku Państwa Środka, i włączały się w system hołdu i danin. Tego rodzaju więzi Rosjanie nie rozumieli, a nawiązując stosunki z Chinami, Rosja chciała je prowadzić zgodnie z własnymi kulturowymi wzorcami. Inaczej Japonia, która system ów znała i chciała go sama zastosować, budując przez wieki własną strefę wpływów. Rosjanie i Japończycy łatwo rozerwali chiński system, tworząc na tym obszarze nową rzeczywistość (rozdział I).

Po wojnach opiumowych pojawiła się nowa mapa regionu i nowi aktorzy – do Rosji i Japonii dołączyły Stany Zjednoczone i wszystkie te państwa rywalizowały o przestrzeń i wpływy, co Japonię i Rosję doprowadziło do wojny w latach 1904–1905. Japonia tę wojnę wygrała, ale było to coś więcej niż tylko militarne zwycięstwo – było to zderzenie cywilizacji i obalenie mitu o wyższości białego człowieka. Japonia stała się graczem na arenie międzynarodowej i parła ku wielkiej wojnie, która miała jej dać możliwość stworzenia „nowego porządku w Azji Wschodniej” (rozdział II).

Część druga – to nowe sojusze i nowe realia. Kształtują się od momentu napaści Japonii na Stany Zjednoczone 7 grudnia 1941 roku, a zamykają separatystycznym traktatem pokojowym dla Japonii w 1951 roku. Zaatakowane Stany Zjednoczone, by Japonię pokonać, zwróciły się do Moskwy o pomoc militarną. Moskwa dostrzegła dogodną okazję do dokonania istotnych zmian terytorialnych na Dalekim Wschodzie. Rosja już od 1905 roku dążyła do przywrócenia swego stanu posiadani, a jej spadkobierca – Związek Radziecki – dążył do utworzenia nowych linii granicznych swego państwa. Amerykanie, zwłaszcza prezydent Roosevelt, to Stalinowi ułatwili (rozdział III). Śmierć Roosevelta zmieniła amerykańską wizję porządku politycznego po pokonaniu Japonii. Waszyngton nie chciał wzmocnienia Związku Radzieckiego na Dalekim Wschodzie i liczył, że broń atomowa stanie się atutem do dyktowania warunków pokoju. Moskwa nie dała się jednak wyrugować z regionu (rozdział IV). Burzyło to Amerykanom wizję polityczną. Przez lata zakładali, że najważniejszym sojusznikiem USA w Azji będą kuomintangowskie Chiny. Zgodnie z tym założeniem podyktowano Japonii warunki „surowego pokoju”. Amerykanie zamierzali wyeliminować Japonię raz na zawsze z grona silnych państw świata, przekształcić ją w kraj zależny od siebie. Stąd żądanie bezwarunkowej kapitulacji i plany całkowitego osłabienia militarnego i gospodarczego. Jednak zmiany zachodzące w Chinach i narastająca zimna wojna zmusiły ich do weryfikacji założeń. Dostrzeżono, że „konserwatywna Japonia może stać się najlepszym sojusznikiem Stanów Zjednoczonych w walce z Rosją i wystarczy tylko trochę podnieść jej prestiż w oczach świata”. I postawiono na posłuszną Japonię. Uczyniono z niej zakładnika amerykańskiej polityki azjatyckiej, co ostatecznie potwierdzono, dając Japonii traktat pokojowy. Związek Radziecki tego traktatu nie podpisał, co pozostawiło go na marginesie polityki w regionie (rozdział V).

Część trzecia – to naprawianie relacji radziecko-japońskich, podjęte przez Związek Radziecki na początku 1953 roku. Wymusiła je bliskość geograficzna i potrzeby regionalnej gospodarki, których nie dało się rozwiązać, nie utrzymując oficjalnych stosunków z sąsiadem. Przez lata było to głównie rybołówstwo. Droga do normalizacji stosunków była długa, trudna i zakończona tylko połowicznym sukcesem (rozdział VII). Stosunki dyplomatyczne nawiązano na podstawie formuły Adenauera, co umożliwiło rozwiązanie kwestii związanych z rybołówstwem i współpracą ekonomiczną. Nie do rozwiązania był i nadal jest problem terytorialny. To jest węzeł gordyjski. Z tego powodu nie podpisano traktatu pokojowego. We Wspólnej Deklaracji z 19 października 1956 roku obiecano przekazać Japonii wyspy Habomai i Szykotan, dwie z czterech wysp, których zwrotu domagała się Japonia, ale do tego nigdy nie doszło (rozdział VIII). Wyraźny wpływ na ten stan rzeczy miały Stany Zjednoczone, które w zbliżeniu japońsko-radzieckim widziały zagrożenie dla własnej pozycji w regionie i kontrolowały każdy krok Japonii w negocjacjach z Moskwą, a poprzez wywieranie nacisku na rząd japoński i grożenie zatrzymaniem Okinawy, uniemożliwiły kompromisowe rozwiązanie tego problemu (rozdział IX). Aby uniknąć dalszych nacisków Waszyngtonu, Rosjanie wymusili przeniesienie rozmów do Moskwy. Zaszantażowali też Japończyków, uzależniając podpisanie konwencji o rybołówstwie od zawarcia traktatu pokojowego lub ustanowieniu stosunków dyplomatycznych. Ostatecznie podpisano deklarację o zakończeniu stanu wojny między obu państwami i nawiązano stosunki dyplomatyczne (rozdział X).

Część czwarta – to trudna rzeczywistość. Od 1956 roku stosunki polityczne między Rosją a Japonią tkwią w tym samym miejscu. Wpływ na nie miały Stany Zjednoczone i Chiny. Główni aktorzy tej sceny politycznej, tj. Japonia i Rosja, nie potrafili dojść do porozumienia. Obiecanych dwóch wysp nie przekazano. Traktatu pokojowego nie podpisano. Granice Rosji nadal nie zostały przez Japonię uznane, wyspy ulegają powolnej degradacji, a wojna, którą Rosja prowadzi na zachodzie swego państwa, wykluczyła jakiekolwiek zmiany terytorialne na jego wschodzie.

1 Nippon-History.ru; http://nippon-history.ru/books/item/f00/s00/z0000006/st005.shtml

2 Л.Н. Кутаков, _Внешняя политика и дипломатия Японии_, Москва 1964, s. 314.STRESZCZENIA

ABSTRACT:

JAPAN – RUSSIA – A DIFFICULT NEIGHBOURHOOD

A brief history of relations

The Japanese and Russians met in the waters of the Sea of Okhotsk more than 300 years ago. For most of this period, their relations were hostile. As opponents, they came from different cultures. The Russians were Christians, the Japanese were Confucianists, and both were aggressive. They have also made their mark on the international stage in various ways. From the 17th century onwards, Russia pushed eastwards to the east, conquering new areas. At the same time, i.e. from the beginning of the 17th century, Japan closed itself off from contacts with the outside world. It penetrated only the northern areas of the territory it occupied. And the first nation she came into contact with in the area, followed by a conflict of interest, was the Russians. Both nations fought for dominance over the Sea of Okhotsk, inhabited by the Ainu and economically linked to the Qing Empire. This was not an obstacle for either side in dividing the region. The struggle for spheres of influence lasted until the twentieth century. The two countries fought each other in 1904–1905, 1918–1922; in 1938 and 1939, and then during the war in the Far East. This war was a tool to change its Soviet borders in the Far East. The Soviet Union had hoped for a peace treaty to approve these changes, but this did not happen. The Soviet Union did not sign the Treaty of San Francisco and thus became politically unstable. In the mid-1950s, both countries began to look for a path to normalization. In the summer of 1955, negotiations began in London to normalize Soviet-Japanese relations. The most difficult problem was the territorial one. The negotiations dragged on as the two governments could not reach a final agreement on the issue. Japan did not have the defeated state syndrome in these negotiations. It negotiated with the Russians on an equal footing and stubbornly sought to regain the Southern Kurils. At the same time, they had the support of the United States, which, as a result of changing configurations in the Far East, made Japan its main ally. The state of war finally ended in 1956. Soviet-Japanese relations were restored on October 19, 1956, and the problem remained unresolved.

Keywords: Ainu islands; Political rivalry; second war; territorial issue; normalization; Peace Treaty; economic cooperation.

РЕЗЮМЕ

ЯПОНИЯ – РОССИЯ – СЛОЖНОЕ СОСЕДСТВО

Краткая история взаимоотношений

Японцы и русские встретились в водах Охотского моря более 300 лет назад. На протяжении большей части этого периода их отношения были враждебными. Будучи противниками, они происходили из разных культур: русские были христианами, японцы – конфуцианцами, и те и другие были агрессивны. Они также оставили свой след на международной арене различными способами. Начиная с XVII века, Россия продвигалась на восток, завоевывая новые территории. В то же время, т. е. с начала XVII века, Япония закрылась от контактов с внешним миром. Она проникала только в северные районы занимаемой ею территории. И первой страной, с которой она вступила в контакт в этом регионе, за которым последовал конфликт интересов, были русские. Оба народа боролись за господство над Охотским морем, населенным айнами и экономически связанным с империей Цин. Это не стало препятствием ни для одной из сторон в разделе региона. Борьба за сферы влияния продолжалась вплоть до ХХ века. Две страны воевали друг с другом в 1904–1905, 1918–1922 годах; в 1938 и 1939 годах, а затем во время войны на Дальнем Востоке. Эта война была инструментом изменения советских границ на Дальнем Востоке. Советский Союз надеялся, что мирный договор утвердит эти изменения, но этого не произошло. Советский Союз не подписал Сан-Францисский договор и, таким образом, стал политически нестабильным. В середине

1950–х годов обе страны начали искать путь к нормализации. Летом 1955 года в Лондоне начались переговоры о нормализации советско-японских отношений. Самой сложной проблемой была территориальная. Переговоры затянулись, так как правительства двух стран не смогли прийти к окончательному соглашению по этому вопросу. У Японии не было синдрома побежденного государства на этих переговорах. Она вела переговоры с русскими на равных и упорно стремилась вернуть себе Южные Курилы. При этом она пользовались поддержкой США, которые в результате изменения конфигураций на Дальнем Востоке сделали Японию своим главным союзником. Состояние войны окончательно закончилось в 1956 году. Советско-японские отношения были восстановлены 19 октября 1956 года, а проблема осталась нерешенной.

Ключевые слова: айнские острова; политическое соперничество; вторая война; территориальный вопрос; нормализация; мирный договор; экономическое сотрудничество, Курильские острова.WPROWADZENIE

Stosunki imperium Rosja/ZSRR/Rosja z innymi państwami zawsze były budowane przy użyciu siły. Rosja realizowała swoją wizję wielkomocarstwowości, nigdy nie licząc się z interesami sąsiadów.

Termin sąsiad w stosunkach międzynarodowych oznacza fizyczną bliskość suwerennych podmiotów. Oczekuje się, że sąsiedzi, niezależnie od tego, czy mają granicę lądową czy morską, powinni zachowywać się zgodnie z zasadami prawa międzynarodowego. Każdy naród życzy sobie mieć bezpieczną i nienaruszalną granicę. Rosja ma kilkunastu sąsiadów i z każdym ma granice kruche, a ze swoim sąsiadem na wschodzie – Japonią, ma granicę przez nią nieuznaną od zakończenia okupacji tego kraju w 1952 roku.

Historia kształtowania się granic Rosji i Japonii – to historia walki o podział wysp Morza Ochockiego. Pierwsza granica między obu państwami została oficjalnie ustalona w 1855 roku. Potem była wielokrotnie zmieniana, bowiem sąsiedztwo Japonii i Rosji od początku naznaczone było rywalizacją o zasięg terytorialny i strefy wpływów. W tej rywalizacji Rosja uważała się za stronę silniejszą, przez co lekceważyła Japonię, co po raz pierwszy zemściło się na niej po przegranej wojnie w 1905 roku. Japonia zajęła wszystkie obszary, które Rosja uważała za swoją strefę wpływów – wszystkie wyspy na Morzu Ochockim, wyeliminowała ją z Korei i Mandżurii. Za te upokorzenia Rosja wzięła odwet 9 sierpnia 1945 roku. Związek Radziecki przyłączył się do wojny z Japonią i „odzyskał” południowy Sachalin, a trzy dni po kapitulacji Japonii zajął północne Wyspy Kurylskie. Do akceptacji tych „strat” Japonia została zmuszona przez Stany Zjednoczone. Pozbawienie jej Wysp Kurylskich zakładano w okresie prezydentury Roosevelta. Japonia nie zaakceptowała utraty Kuryli Południowych, które Stalin zajął w dniach od 28 sierpnia do 4–5 września 1945 roku, tj. już po podpisaniu przez Japonię 2 września aktu bezwarunkowej kapitulacji. Kuryle Południowe: wyspy Etorofu, Kunaszyr, Szykotan i grupa wysp Habomai, od 1855 roku wchodziły oficjalnie w skład Japonii i były administracyjnie związane z Hokkaido. Rosja twierdzi, że jej zwierzchnictwo nad tymi wyspami jest całkowicie legalne.

Problem przynależności Kuryli Południowych jest główną przeszkodą w ostatecznym uregulowaniu stosunków rosyjsko-japońskich i podpisaniu traktatu pokojowego. Obie strony w tym sporze powołują się na historyczne do nich prawa i żadna nie chce pamiętać, że wyspy te przez wieki były zamieszkałe przez Ajnów.

Kuryle Południowe – 4996 km². Do września 1945 roku żyło tam około 17 tys. Japończyków

WYSPY KURYLSKIE – Кури́льские острова́, Chishima Rettō 千島列島 – to archipelag rozciągający się pomiędzy Półwyspem Kamczatka a wyspą Hokkaido na długości około 1200 km, oddzielający Morze Ochockie od otwartego oceanu. Składa się z 56 większych wysp i wielu skał. W literaturze radzieckiej archipelag Kurylów dzieli się na Wielki Łańcuch Kurylski (Большая Курильская гряда) i Mały Łańcuch Kurylski (Малая Курильская гряда)⁠¹. Mały Łańcuch Kurylski – według Wielkiej Encyklopedii Rosyjskiej – o długości 105,5 km obejmuje: wyspę Szykotan i Archipelag Habomai, składający się z wysp Zeleny, Polonsky, Yuri, Anuchin, Tanfilyev i kilku innych skał.

Według _Encyclopædia Britannica_ z 1908 roku Wyspy Kurylskie to łańcuch małych wysp należących do Japonii, rozciągający się w kierunku północno-wschodnim od Zatoki Nemuro, na skrajnym wschodzie wyspy Yezo, do Chishima-kaikyo (Cieśnina Kurylska), która oddziela je od najbardziej wysuniętego na południe punktu Kamczatki. To 32 wyspy, a główne to, licząc od południa: Kunaszyr, Szykotan, Etorofu, Urup, Simusir, Onnekotan, Paramoszyr i Szumszyr. Cieśnina Kurylska oddziela Szumszyr od Kamczatki. Nazwa „Kuryle” pochodzi od rosyjskiego _курить_ (palić, dymić), w nawiązaniu do aktywnego wulkanicznego charakteru grupy⁠².

Turystyczny przewodnik po Japonii z 1933 roku podaje: „Wyspy Kurylskie – 32 wyspy rozciągnięte na przestrzeni 710 mil od Nemuro (Hokkaido) do Cieśniny Kurylskiej, oddzielającej tę grupę wysp od południowej części Kamczatki Główne wyspy: Kunaszyr, Szykotan, Etorofu, Urup, Szimuszyr, Araito, Paramuszyr”⁠³.

* * *

Wyspy Kurylskie to część obszaru od wieków zamieszkiwanego przez Ajnów. Badacze tej nacji przyjmują, że to lud paleoazjatycki, którego pochodzenie trudno jednoznacznie ustalić. Niektórzy przyjmują, że pochodzili oni z północno-wschodniej Syberii, inni, że z północnego Pacyfiku. Z zapisów historycznych wynika, że Ajnowie mieszkali – używając współczesnych nazw – u ujścia Amuru, na Sachalinie, na Hokkaido, na Honsiu, na wyspach od Hokkaido do cypla Kamczatki, na którym też zakładali swoje osady⁠⁴. W historycznych tekstach japońskich obszary te były określane jako Ezo (Yezo, 蝦夷) – co dosłownie znaczy „barbarzyńskie”.

Większość mieszkańców tego obszaru mówiła o sobie „Ajnu”, co znaczy „istota ludzka”, „człowiek”. Ci na wyspach rozciągających się od Ezo (Hokkaidō) do Kamczatki określali siebie jako „kur”, co też znaczyło „człowiek”⁠⁵. Kiedy Rosjanie zetknęli się z nimi na początku XVIII wieku na południu Kamczatki i potem na wyspach na południe od niej, nazwali ich „kudłatymi Kurylczykami”. Wyspy, na których mieszkali Kuru, Rosjanie nazwali Wyspami Kurylskimi⁠⁶. Potwierdzenie tej nazwy znajdujemy także w pracy badacza tego regionu Stiepana Pietrowicza Kraszeninnikowa (1711–1755), który odwiedził Daleki Wschód w 1737 roku, a w 1755 roku napisał książkę _Opis ziemi Kamczatki_ (Описание земли Камчатки), w której między innymi przedstawia etymologię słowa „курилы” jako rzeczownika pospolitego i nazwy własnej pochodzącej od niego⁠⁷. Szacuje się, że na początku XVII wieku nacja ta liczyła około 80 tysięcy ludzi.

Żadna z tych wysp do początków XIX wieku nie należała ani do Japonii, ani do Rosji. Japończycy i Rosjanie zajmowali je skutecznie, i ostatecznie w roku 1855 traktatowo podzielili między siebie. Od tej pory obie strony mówią o „historycznych prawach” do tych obszarów. Japonia nawet włączyła Ajnów w swój gen historyczny, chociaż genetycznie to różne nacje. Kiedy już ostatecznie podzielono ziemie Ajnów, nastąpiło zderzenie interesów dwu kulturowo różnych narodów i walka o to, jak jedną z nich wyrugować z zajmowanego przez nią obszaru. To, co Rosja i Japonia zdziałały w obszarze Morza Ochockiego, nie odbiega od tego, co robiła Ameryka, Francja czy Wielka Brytania w innych częściach świata.

Czy można potępiać Anglików, Francuzów, Rosjan, Japończyków, że „odkrywali” nieznane ziemie i je zawłaszczali? Chiny też to robiły, tylko trochę inaczej – pokonywały władcę i przejmowały jego dziedzictwo, podporządkowując sobie ziemie i ludzi. I dlatego przetrwały nienaruszone kilka tysięcy lat, aż zetknęły się w XVII wieku z inną cywilizacją – silniejszą od siebie, gotową zdobywać nowe ziemie i je ujarzmiać. Dla Rosji, która w XVII–XVIII wieku dotarła do wybrzeży Morza Ochockiego, zupełnie naturalne było, by podporządkować sobie ludy tam żyjące. I Rosjanie postępowali tak jak europejscy kolonizatorzy „w obu Amerykach”, zwłaszcza że wszystko, co było na Morzu Ochockim, to wyspy z ludnością ledwo związaną z cesarstwem chińskim. Rosjanie, eksplorując te obszary, zderzyli się z zamkniętym cesarstwem Japonii, które od wieków dusiło się na swoich wyspach. Ono też chciało powiększyć swój obszar i handlować ze światem zewnętrznym, ale na własnych warunkach.

Kiedy Japonia i Rosja zetknęły się ze sobą po raz pierwszy, było to tak jak spotkanie Dawida z Goliatem. Rosja była mocarstwem europejskim, a Japonia zacofanym i biednym krajem wyspiarskim. Japończycy odrzucali wszelkie próby nawiązania stosunków dyplomatycznych i handlowych z Rosją, co w końcu doprowadziło do starć. Stali się naturalnym wrogiem Rosji na Dalekim Wschodzie. Konsekwencją tej wrogości były konflikty zbrojne, a ich wynikiem – całkowite przejęcie ajnuskich ziem przez Japonię i włączenie ich w skład cesarstwa, co nastąpiło ostatecznie po przegranej przez carską Rosję wojnie 1904–1905. I to był początek budowania japońskiej wizji świata. Jej następnym etapem stały się tereny kontynentalne na rosyjskim Dalekim Wschodzie. Upadek caratu i rewolucja bolszewicka w Rosji stworzyły sposobność do realizacji tych pragnień. W sierpniu 1918 roku siły japońskie wylądowały na terytorium Rosji i pozostały tam do roku 1922, okupując Kraj Nadmorski i znaczne obszary Syberii. Rosji, z tego co miała w 1875 roku, pozostała tylko północna część Sachalinu, a i tę część Japonia chciała od ZSRR w roku 1923 odkupić. Związek Radziecki został pozbawiony wszelkich wpływów w Korei i Mandżurii. Japonia planowała więcej. Próby zmiany mapy tego regionu doprowadziły w 1939 roku oba kraje do „małych wojen” nad jeziorem Chasan i rzeką Chałchin-goł (Халхи́н-Гол).

Taki sąsiad był dla interesów politycznych ZSRR zagrożeniem i dlatego w sierpniu 1945 roku Związek Radziecki przystąpił do wojny na Dalekim Wschodzie, by zmienić swoje granice. Zajął, zgodnie z umową z prezydentem Rooseveltem, północną część Wysp Kurylskich i odblokował sobie wyjście na wody Oceanu Spokojnego. Jednostronnie zagarnął Kuryle Południowe. Ostatecznie Japonia zrezygnowała z roszczeń do północnej części Wysp Kurylskich, ale nie chce zrezygnować z ich części południowej, tj. wyspy Etorofu, Kunaszyr i grupy wysp Habomai, które określa jako „Terytoria Północne”.

Japonia i Rosja nie porozumiały się w sprawie rozwiązania przynależności tych terenów. W prowadzonych przez lata negocjacjach stronom zabrakło politycznej wizji i kiedy trzeba było – dobrej woli. Kiedy jedna z nich godziła się na częściowe ustępstwa, druga usztywniała swoje stanowisko. Obie strony od lat prowadzą grę dyplomatyczną, która prowadzi donikąd. Skutek tego jest taki, że granica państwowa Rosji na Morzu Ochockim nie jest prawnie uznana przez Japonię. I nic nie wskazuje, by to miało się w najbliższej przyszłości zmienić. W obliczu wielkomocarstwowych planów Putina wydaje się to niemożliwe. Problem żyje własnym życiem i być może trwać będzie tak długo, jak długo Rosja graniczy z Japonią.

Relacje między oboma krajami pogorszyły się po nałożeniu przez Japonię sankcji na Rosję za jej inwazję na Ukrainę. Japonia i Rosja wydaliły po kilku dyplomatów, Rosja wstrzymała negocjacje pokojowe, których głównym punktem są południowe Wyspy Kurylskie, zerwała też umowę, zezwalającą byłym mieszkańcom na bezwizowe wizyty na tych wyspach, a obecnym mieszkańcom na bezwizowe podróże do Japonii. Stosunki między obu państwami utknęły w martwym punkcie.

1 _Большая Советская Энциклопедия_, Москва 1973, s. 82.

2 Kuriles – 1911_, Encyclopædia Britannica_; https://www.studylight.org/encyclopedias/eng/bri/k/kuriles.html

3 _An Official Guide of Japan_, Tokyo 1933, s. 272.

4 Gdzie mieszkają Ajnu; https://shimanovskadm.ru/pl/cruises/gde-prozhivayut-ainy-priletevshie-s-nebes-nastoyashchie-lyudi-drevnie.html; Chisato („Kitty”) O. Dubreuil; _The Ainu and Their Culture: A Critical Twenty-First Century Assessment;_ https://apjjf.org/-Chisato-Kitty-Dubreuil/2589/article.html_;_

5 A.F. Majewicz, _Lud, jego język i tradycja ustna_, Poznań 1984, s. 14.

6 Tamże, s. 15.

7 E.A. Ikonnikowa, _Курильские острова в русской и зарубежной литературе_; http://www.kuriles-history.ru/book/chapter/26/CZĘŚĆ PIERWSZA

KSZTAŁTOWANIE NOWEJ MAPY REGIONU

Mapa regionu, który kształtował się od XVII wieku

Rosyjski Daleki Wschód to 36,4% całego terytorium Rosji. Zagospodarowywany przez Rosję od drugiej połowy XIX wieku. To surowce mineralne, ryby, lasy i futra. Obecnie wydobywa się ponad trzydzieści minerałów, z których najcenniejsze to rudy miedzi, niklu, żelaza, apatytu i nefelinu oraz rudy metali rzadkich. Są też znaczne zasoby miki, surowców ceramicznych i surowców do materiałów budowlanych, kamieni licowych, kamieni półszlachetnych i ozdobnych.