U PROGU NOWEGO IMPERIUM Tom 2. Imperium, rewolucja i współczesność - ebook

1

REZA SZACH PAHLAWI – BUDOWA NOWOCZESNEGO PAŃSTWA (1925–1941)

Objęcie tronu przez Rezę Szacha Pahlawiego zapoczątkowało jeden z najbardziej przełomowych okresów w historii współczesnego Iranu. Nowy monarcha postawił sobie za cel stworzenie silnego, nowoczesnego i scentralizowanego państwa, zdolnego do samodzielnego rozwoju oraz obrony swojej niezależności. W ciągu zaledwie kilkunastu lat kraj przeszedł głębokie przemiany, które objęły niemal wszystkie dziedziny życia – od administracji i wojska po gospodarkę, edukację i kulturę.

Reformy Rezy Szacha przyniosły szybki rozwój infrastruktury, rozbudowę instytucji państwowych oraz modernizację armii. Jednocześnie wiązały się z coraz większą centralizacją władzy, ograniczaniem swobód politycznych i podporządkowaniem wielu sfer życia decyzjom monarchy. Dla jednych był on twórcą nowoczesnego Iranu, dla innych – władcą, który budował państwo metodami autorytarnymi.

Okres ten zakończył się wraz z wybuchem II wojny światowej i aliancką okupacją Iranu, która doprowadziła do abdykacji Rezy Szacha w 1941 roku. Mimo stosunkowo krótkiego czasu jego panowania reformy przeprowadzone w tych latach wywarły trwały wpływ na rozwój państwa i ukształtowały Iran na wiele kolejnych dziesięcioleci.

1.1. Początek rządów Rezy Szacha (1925–1927)

Objęcie tronu przez Rezę Szacha Pahlawiego oznaczało początek nowego etapu w historii Iranu. Po ponad stu trzydziestu latach panowania dynastii Kadżarów władzę przejęła nowa rodzina panująca, która zapowiadała głęboką przebudowę państwa. Reza Szach był przekonany, że tylko silna władza centralna oraz nowoczesne instytucje mogą zapewnić Iranowi bezpieczeństwo, stabilność i rozwój.

Choć parlament powierzył mu tron już pod koniec 1925 roku, uroczysta koronacja odbyła się 25 kwietnia 1926 roku w Pałacu Golestan w Teheranie. Ceremonia miała podkreślić ciągłość monarchii, ale jednocześnie symbolizowała narodziny nowej epoki. Reza Szach wystąpił jako twórca nowego państwa, które miało zerwać z wieloletnim okresem słabości i niestabilności.

Nowa dynastia przyjęła nazwę Pahlawich. Wybór ten nie był przypadkowy. Słowo „pahlawi” odnosi się do języka średnioperskiego używanego w czasach imperium Sasanidów. Reza Szach chciał w ten sposób podkreślić związek swojej monarchii z dawną potęgą Iranu oraz wzmacniać poczucie ciągłości narodowej sięgającej czasów przedislamskich.

Jednym z pierwszych celów nowego monarchy było umocnienie władzy centralnej. Przez dziesięciolecia rząd w Teheranie miał ograniczoną kontrolę nad wieloma prowincjami. W licznych regionach rzeczywistą władzę sprawowali lokalni gubernatorzy, wodzowie plemienni lub wpływowe rody, które często prowadziły własną politykę i tylko częściowo podporządkowywały się decyzjom władz centralnych.

Reza Szach uznał, że taka sytuacja uniemożliwia rozwój państwa. Rozpoczął więc systematyczne podporządkowywanie prowincji rządowi centralnemu. Rozszerzano obecność administracji państwowej, wzmacniano rolę urzędników mianowanych przez Teheran oraz zwiększano liczbę jednostek wojskowych rozmieszczonych w różnych częściach kraju.

Szczególną uwagę poświęcono ograniczeniu wpływów lokalnych przywódców plemiennych. Przez wiele pokoleń dysponowali oni własnymi oddziałami zbrojnymi, pobierali podatki i często samodzielnie rozstrzygali sprawy swoich społeczności. Reza Szach stopniowo odbierał im te uprawnienia, podporządkowując ich władzom państwowym. W niektórych przypadkach odbywało się to pokojowo, w innych konieczne było użycie siły przez armię.

Równocześnie rozpoczęto budowę nowoczesnej administracji państwowej. Tworzono nowe ministerstwa i urzędy, wprowadzano bardziej przejrzyste zasady funkcjonowania administracji oraz zwiększano kontrolę władz centralnych nad prowincjami. Celem było stworzenie jednolitego aparatu państwowego działającego według tych samych zasad na całym terytorium Iranu.

Dużą wagę przywiązywano również do profesjonalizacji służby państwowej. Coraz częściej zatrudniano osoby posiadające odpowiednie wykształcenie, a nie jedynie przedstawicieli wpływowych rodzin. Proces ten przebiegał stopniowo, ale oznaczał odejście od wielu dawnych praktyk opartych na osobistych powiązaniach i patronacie.

Jednym z priorytetów pierwszych lat panowania była poprawa bezpieczeństwa wewnętrznego. Rozbudowywano policję oraz żandarmerię, a administracja państwowa otrzymywała większe możliwości egzekwowania prawa. Władze dążyły do ograniczenia rozbojów, przemytu oraz działalności uzbrojonych grup działających w niektórych regionach kraju.

Reza Szach rozpoczął również porządkowanie finansów państwa. Podejmowano działania mające zwiększyć skuteczność poboru podatków oraz ograniczyć nadużycia w administracji skarbowej. Choć reformy te wymagały wielu lat, już w pierwszym okresie rządów zaczęły wzmacniać możliwości finansowe państwa.

Nowy monarcha przywiązywał ogromną wagę do sprawnego funkcjonowania aparatu państwowego. Regularnie kontrolował pracę ministrów i wysokich urzędników, oczekując od nich skuteczności oraz bezwzględnego wykonywania poleceń. Taki sposób sprawowania władzy zwiększał efektywność administracji, ale jednocześnie prowadził do coraz większej koncentracji decyzji w rękach szacha.

Pierwsze lata panowania Rezy Szacha pokazały również jego styl rządzenia. Był zwolennikiem szybkich i zdecydowanych działań. Niechętnie tolerował sprzeciw, a reformy wprowadzał odgórnie, często bez szerokich konsultacji politycznych. Uważał, że po latach chaosu Iran potrzebuje przede wszystkim silnego przywództwa zdolnego do przeprowadzenia głębokich zmian.

Lata 1925–1927 stworzyły fundament pod wielkie reformy następnej dekady. Powstała nowa dynastia, umocniono władzę centralną, rozpoczęto budowę nowoczesnej administracji oraz podporządkowywanie prowincji rządowi w Teheranie. Był to dopiero początek procesu, który w kolejnych latach całkowicie odmienił funkcjonowanie państwa irańskiego.

1.2. Reforma państwa i administracji

Jednym z najważniejszych celów Rezy Szacha było stworzenie sprawnego i nowoczesnego aparatu państwowego. Nowy monarcha uważał, że przez dziesięciolecia Iran pozostawał słaby nie tylko z powodu ingerencji obcych mocarstw, ale także dlatego, że władza centralna nie była w stanie skutecznie zarządzać krajem. Dlatego już od pierwszych lat swoich rządów rozpoczął szeroko zakrojone reformy administracyjne, które miały objąć całe państwo.

Podstawą tych zmian była centralizacja władzy. Reza Szach dążył do tego, aby najważniejsze decyzje dotyczące funkcjonowania kraju zapadały w Teheranie i były wykonywane we wszystkich prowincjach. Ograniczano samodzielność lokalnych władz, a ich miejsce zajmowali urzędnicy mianowani przez rząd centralny. Dzięki temu państwo stopniowo zyskiwało większą kontrolę nad swoim terytorium.

Reforma objęła również podział administracyjny kraju. Władze dążyły do uporządkowania granic prowincji oraz stworzenia bardziej jednolitego systemu zarządzania. Poszczególne jednostki administracyjne otrzymały jasno określone kompetencje, a ich działalność była coraz ściślej nadzorowana przez ministerstwa w Teheranie. Celem było odejście od dawnego systemu, w którym wiele decyzji zależało od lokalnych układów i wpływów.

Istotnym elementem reform stała się budowa nowoczesnej biurokracji. Rozszerzano sieć urzędów państwowych oraz zwiększano liczbę pracowników administracji. Stopniowo wprowadzano bardziej jednolite procedury dotyczące wydawania decyzji, prowadzenia dokumentacji oraz kontaktów między urzędami. Państwo zaczynało funkcjonować według zasad opartych na przepisach, a nie wyłącznie na osobistych relacjach czy lokalnych zwyczajach.

Reza Szach przywiązywał dużą wagę do podnoszenia kwalifikacji urzędników. Coraz większą rolę odgrywało wykształcenie oraz przygotowanie zawodowe. Administracja miała być obsadzana ludźmi zdolnymi do wykonywania powierzonych zadań, a nie jedynie przedstawicielami wpływowych rodzin. Choć proces ten nie przebiegał bez trudności, oznaczał stopniową profesjonalizację służby państwowej.

Ważnym kierunkiem zmian była reforma systemu podatkowego. W czasach Kadżarów pobór podatków był często nieskuteczny, a część wpływów trafiała do lokalnych przywódców lub pośredników zamiast do skarbu państwa. Nowe władze dążyły do stworzenia jednolitego systemu podatkowego, który zapewniałby regularne dochody budżetowe i ograniczał możliwość nadużyć.

Wprowadzano dokładniejsze rejestry podatników oraz zwiększano kontrolę nad poborem należności. Rozbudowywano administrację skarbową i starano się ujednolicić zasady opodatkowania w różnych częściach kraju. Dzięki temu dochody państwa stopniowo rosły, co umożliwiało finansowanie kolejnych reform oraz inwestycji.

Znaczącym zmianom poddano również sądownictwo. Reza Szach dążył do stworzenia nowoczesnego systemu wymiaru sprawiedliwości opartego na jednolitych przepisach obowiązujących w całym kraju. Dotychczas wiele spraw rozstrzygano według lokalnych zwyczajów lub w sądach religijnych, których kompetencje różniły się w zależności od regionu.

Kluczową rolę w reformie sądownictwa odegrał minister sprawiedliwości Ali Akbar Dawar. Od 1927 roku rozpoczął on gruntowną przebudowę całego systemu. Rozwiązano dotychczasowe sądy i utworzono nową strukturę opartą na wzorcach europejskich. Powstały sądy cywilne, karne i apelacyjne, a sędziowie coraz częściej otrzymywali specjalistyczne wykształcenie prawnicze.

Równocześnie rozpoczęto opracowywanie nowoczesnych kodeksów prawnych. W kolejnych latach przyjęto między innymi kodeks cywilny, kodeks handlowy oraz nowe przepisy regulujące funkcjonowanie sądów. Choć część prawa rodzinnego i spadkowego nadal pozostawała związana z prawem islamskim, rola świeckiego wymiaru sprawiedliwości systematycznie rosła.

Reformy administracyjne miały również wymiar symboliczny. Reza Szach chciał, aby mieszkańcy Iranu postrzegali państwo jako najważniejszą instytucję odpowiedzialną za utrzymanie porządku, bezpieczeństwa oraz rozwoju kraju. Rozbudowywano więc obecność administracji nawet w odległych prowincjach, zwiększano liczbę urzędów oraz wzmacniano rolę przedstawicieli rządu centralnego.

Rosnący autorytet państwa był jednym z najważniejszych rezultatów tych zmian. Coraz więcej spraw dotyczących życia codziennego – od podatków po wymiar sprawiedliwości – przechodziło pod kontrolę władz centralnych. Dla wielu obywateli oznaczało to większą przewidywalność działania instytucji, ale jednocześnie ograniczało znaczenie lokalnych tradycji i dawnych form samorządności.

Współcześni historycy oceniają reformę administracji jako jeden z największych sukcesów Rezy Szacha. W ciągu kilkunastu lat udało się stworzyć aparat państwowy znacznie sprawniejszy niż ten, który istniał za panowania Kadżarów. Jednocześnie centralizacja władzy prowadziła do wzrostu znaczenia monarchy oraz osłabienia niezależności wielu instytucji publicznych. Nowoczesne państwo budowane było więc równolegle z umacnianiem autorytarnego modelu rządów.

Reforma administracji stworzyła podstawy funkcjonowania współczesnego państwa irańskiego. Wiele instytucji powołanych w tym okresie przetrwało kolejne dziesięciolecia, a zasady zarządzania wprowadzone za panowania Rezy Szacha wywarły trwały wpływ na organizację administracji publicznej w Iranie.

1.3. Modernizacja armii

Od początku swoich rządów Reza Szach uważał armię za najważniejszy filar państwa. W jego przekonaniu słabość sił zbrojnych była jedną z głównych przyczyn problemów, z jakimi Iran zmagał się przez cały XIX wiek oraz na początku XX stulecia. Klęski w wojnach z Rosją, trudności z utrzymaniem porządku wewnętrznego oraz zależność od obcych mocarstw utwierdziły go w przekonaniu, że bez nowoczesnej armii państwo nie będzie w stanie zachować niezależności.

Rozbudowa sił zbrojnych rozpoczęła się jeszcze przed objęciem przez niego tronu, gdy pełnił funkcję ministra wojny. Po koronacji reformy nabrały jednak znacznie większego tempa. Reza Szach dążył do stworzenia regularnej armii narodowej podporządkowanej wyłącznie władzom centralnym. Liczebność wojska systematycznie rosła, a jego organizacja stawała się coraz bardziej nowoczesna.

Jednym z najważniejszych elementów reformy było wprowadzenie powszechnego poboru do wojska. Ustawa o obowiązkowej służbie wojskowej została uchwalona w 1925 roku, a w kolejnych latach stopniowo rozszerzano jej stosowanie. Młodzi mężczyźni byli zobowiązani do odbycia służby wojskowej, co pozwalało zwiększyć liczebność armii oraz tworzyć dobrze wyszkolone rezerwy.

Powszechny pobór miał znaczenie nie tylko militarne, ale również polityczne i społeczne. Do wojska trafiali młodzi ludzie pochodzący z różnych regionów, grup etnicznych i środowisk społecznych. Władze uważały, że wspólna służba będzie wzmacniać poczucie jedności narodowej oraz lojalności wobec państwa. Armia miała stać się miejscem, w którym ponad lokalnymi i plemiennymi podziałami kształtowała się nowoczesna tożsamość irańska.

Reza Szach przywiązywał dużą wagę do unowocześnienia wyposażenia wojska. Iran rozpoczął zakupy nowoczesnego uzbrojenia oraz sprzętu wojskowego za granicą. Nabywano karabiny, artylerię, pojazdy wojskowe oraz środki łączności, starając się stopniowo zastępować przestarzałe wyposażenie używane jeszcze w czasach Kadżarów.

Znaczną uwagę poświęcano również rozwojowi lotnictwa wojskowego. Choć irańskie siły powietrzne były początkowo niewielkie, ich utworzenie symbolizowało wejście kraju w epokę nowoczesnej techniki wojskowej. Zakupywano pierwsze samoloty szkolne i bojowe, a wybrani oficerowie zdobywali doświadczenie za granicą.

Równolegle modernizowano system szkolenia oficerów. Rozbudowywano szkoły wojskowe, podnoszono wymagania wobec kandydatów oraz unowocześniano programy nauczania. Część młodych oficerów kierowano na studia do Europy, zwłaszcza do Francji, gdzie zapoznawali się z nowoczesnymi metodami dowodzenia, organizacji armii oraz wykorzystania nowych technologii.

W szkoleniu coraz większy nacisk kładziono na dyscyplinę, jednolite regulaminy oraz profesjonalizm kadry dowódczej. Reza Szach oczekiwał, że armia będzie sprawnym narzędziem państwa, zdolnym zarówno do obrony granic, jak i utrzymania porządku wewnętrznego.

Jednym z najważniejszych zadań wojska było zlikwidowanie niezależnych oddziałów plemiennych. Przez stulecia liczne plemiona utrzymywały własne siły zbrojne, które często przewyższały liczebnością i organizacją jednostki podporządkowane władzom centralnym. Stanowiło to poważne zagrożenie dla jedności państwa.

W latach dwudziestych i trzydziestych armia prowadziła liczne operacje mające na celu rozbrojenie plemion oraz podporządkowanie ich władzom centralnym. Dotyczyło to między innymi części plemion Bakhtiarów, Kaszkajów, Kurdów, Lurów i Turkmenów. W wielu przypadkach działania te kończyły się sukcesem, choć niekiedy wywoływały lokalny opór i walki.

Władze dążyły również do ograniczenia wpływu lokalnych dowódców wojskowych. Wszystkie jednostki miały podlegać jednolitemu systemowi dowodzenia kierowanemu z Teheranu. Dzięki temu państwo zyskiwało pełniejszą kontrolę nad siłami zbrojnymi oraz nad sytuacją w prowincjach.

Armia pełniła coraz większą rolę także poza sprawami wojskowymi. Żołnierze uczestniczyli w budowie dróg, mostów i innych inwestycji infrastrukturalnych, wspierali administrację podczas realizacji reform oraz pomagali utrzymywać porządek publiczny. W praktyce wojsko stało się jednym z najważniejszych narzędzi realizacji polityki państwowej.

Reza Szach postrzegał armię jako gwaranta niepodległości Iranu. Obawiał się, że bez silnych sił zbrojnych kraj ponownie stanie się przedmiotem nacisków ze strony mocarstw zagranicznych. Modernizacja wojska miała więc nie tylko zwiększyć bezpieczeństwo militarne, lecz także umocnić pozycję Iranu na arenie międzynarodowej.

Współcześni historycy zgodnie uznają reformę armii za jedno z największych osiągnięć rządów Rezy Szacha. W ciągu kilkunastu lat Iran stworzył znacznie nowocześniejsze i lepiej zorganizowane siły zbrojne niż te, które istniały za panowania Kadżarów. Jednocześnie armia stała się podstawowym filarem autorytarnego systemu władzy. Jej rosnąca siła wzmacniała państwo, ale także umożliwiała skuteczne tłumienie opozycji oraz egzekwowanie decyzji monarchy.

Modernizacja sił zbrojnych stała się jednym z fundamentów przebudowy Iranu. Dzięki niej państwo odzyskało zdolność do sprawowania realnej kontroli nad swoim terytorium, a armia na wiele dziesięcioleci zajęła centralne miejsce w życiu politycznym i państwowym kraju.

1.4. Reformy społeczne i edukacyjne

Jednym z najważniejszych elementów programu modernizacji Rezy Szacha były reformy społeczne i edukacyjne. Nowy monarcha uważał, że silne państwo nie może opierać się wyłącznie na sprawnej administracji i nowoczesnej armii. Równie istotne było stworzenie społeczeństwa lepiej wykształconego, bardziej świadomego swojej tożsamości narodowej oraz przygotowanego do funkcjonowania w nowoczesnym państwie.

Na początku panowania Rezy Szacha poziom edukacji w Iranie był bardzo niski. Większość mieszkańców kraju nie potrafiła czytać ani pisać, zwłaszcza na terenach wiejskich. Szkoły działały głównie w większych miastach, a dostęp do nauki pozostawał ograniczony. Wiele placówek znajdowało się pod opieką duchowieństwa lub było finansowanych przez prywatnych darczyńców.

Rząd rozpoczął szeroko zakrojoną rozbudowę systemu szkolnictwa. Powstawały nowe szkoły podstawowe i średnie, zarówno w miastach, jak i w mniejszych ośrodkach. Państwo stopniowo przejmowało odpowiedzialność za organizację edukacji, przeznaczając coraz większe środki na budowę szkół, przygotowanie nauczycieli oraz opracowanie jednolitych programów nauczania.

Duży nacisk położono na walkę z analfabetyzmem. Choć w okresie panowania Rezy Szacha nie udało się całkowicie rozwiązać tego problemu, liczba osób objętych nauką systematycznie rosła. Coraz więcej dzieci rozpoczynało edukację szkolną, a państwo starało się docierać z oświatą także do prowincji, które wcześniej miały bardzo ograniczony dostęp do nauki.

Nowe programy nauczania kładły większy nacisk na przedmioty świeckie, takie jak matematyka, nauki przyrodnicze, historia, geografia czy język perski. Władze uznawały, że rozwój nowoczesnego państwa wymaga kształcenia specjalistów posiadających wiedzę techniczną i administracyjną, a nie wyłącznie wykształcenie religijne.

Ważnym krokiem było również rozwijanie szkolnictwa zawodowego. Powstawały szkoły przygotowujące przyszłych urzędników, techników, nauczycieli oraz pracowników administracji. Reformy miały zapewnić państwu kadry zdolne do realizacji ambitnych projektów modernizacyjnych.

Szczególne znaczenie miało utworzenie nowych uczelni wyższych. Najważniejszym wydarzeniem było założenie w 1934 roku Uniwersytetu Teherańskiego, pierwszego nowoczesnego uniwersytetu w Iranie. Skupił on istniejące wcześniej szkoły wyższe oraz wydziały specjalistyczne, stając się głównym ośrodkiem kształcenia lekarzy, prawników, inżynierów i naukowców. Uniwersytet szybko odegrał kluczową rolę w tworzeniu nowoczesnych elit państwowych.

Równocześnie państwo wysyłało wielu młodych Irańczyków na studia do Europy. Stypendyści zdobywali wykształcenie między innymi we Francji, Niemczech, Belgii i Szwajcarii. Po powrocie do kraju mieli wykorzystywać zdobyte doświadczenie przy budowie nowoczesnej administracji, przemysłu, służby zdrowia i szkolnictwa.

Istotnym elementem reform była również przebudowa systemu prawnego. Reza Szach dążył do stworzenia jednolitego prawa obowiązującego wszystkich obywateli. W latach trzydziestych uchwalono między innymi nowoczesny kodeks cywilny oraz rozwijano świecki system sądownictwa rozpoczęty reformami Ali Akbara Dawara. Część nowych przepisów opierała się na rozwiązaniach europejskich, dostosowanych jednak do warunków irańskich.

Zmiany objęły także pozycję kobiet w społeczeństwie. Państwo zaczęło wspierać edukację dziewcząt, otwierając kolejne szkoły i zachęcając kobiety do zdobywania wykształcenia. Stopniowo zwiększała się liczba kobiet pracujących jako nauczycielki, pielęgniarki czy urzędniczki. Był to początek powolnych zmian społecznych, które w kolejnych dekadach miały nabierać coraz większego znaczenia.

Najbardziej kontrowersyjną decyzją władz było wprowadzenie w 1936 roku zakazu noszenia zasłon zakrywających włosy i ciało przez kobiety w miejscach publicznych. Reformę tę, znaną jako _Kaszf-e hidżab_ (odsłonięcie zasłony), Reza Szach traktował jako symbol nowoczesności i emancypacji kobiet. Dla części mieszkanek miast oznaczała ona większą swobodę uczestnictwa w życiu publicznym, jednak wiele kobiet, szczególnie w środowiskach religijnych i na prowincji, odebrało ją jako narzuconą ingerencję państwa w życie prywatne. Współcześni historycy podkreślają, że reforma była przeprowadzona odgórnie i często egzekwowana przy użyciu środków przymusu.

Równolegle władze ograniczały wpływ duchowieństwa na system edukacji. Coraz większa liczba szkół przechodziła pod nadzór Ministerstwa Edukacji, a programy nauczania były przygotowywane przez państwo. Nie oznaczało to likwidacji szkół religijnych ani seminariów, które nadal funkcjonowały, jednak ich znaczenie w kształceniu ogólnym wyraźnie zmalało.

Proces ten wpisywał się w szerszą politykę sekularyzacji państwa. Reza Szach uważał, że administracja, sądownictwo i szkolnictwo powinny podlegać przede wszystkim władzom państwowym, a nie instytucjom religijnym. Taka polityka prowadziła do coraz częstszych napięć między monarchą a częścią szyickiego duchowieństwa, które sprzeciwiało się ograniczaniu swojej tradycyjnej roli w społeczeństwie.

Reformy społeczne i edukacyjne przyniosły trwałe zmiany. Liczba szkół wzrosła, poziom wykształcenia społeczeństwa stopniowo się poprawiał, a Iran zaczął kształcić własnych specjalistów potrzebnych do rozwoju nowoczesnego państwa. Jednocześnie wiele reform wprowadzano w sposób odgórny, bez szerszej debaty społecznej, co budziło sprzeciw części obywateli.

Historycy zgodnie uznają, że reformy edukacyjne Rezy Szacha stworzyły podstawy współczesnego systemu oświaty w Iranie. Równocześnie podkreślają, że proces modernizacji był nierozerwalnie związany z umacnianiem autorytarnej władzy oraz ograniczaniem wpływu tradycyjnych instytucji religijnych i lokalnych elit.

1.5. Rozwój gospodarki i infrastruktury

Jednym z najważniejszych celów Rezy Szacha było unowocześnienie gospodarki Iranu. Nowy monarcha uważał, że kraj nie będzie w stanie utrzymać swojej niezależności bez silnej gospodarki, rozwiniętej infrastruktury oraz sprawnie funkcjonującego przemysłu. Dlatego państwo rozpoczęło realizację ambitnego programu inwestycji, który w ciągu kilkunastu lat znacząco zmienił wygląd Iranu.

Najbardziej spektakularnym przedsięwzięciem tego okresu była budowa Kolei Transirańskiej. Prace rozpoczęły się w 1927 roku, a ukończono je w 1938 roku. Linia połączyła port Bandar-e Szahpur nad Zatoką Perską z portem Bandar-e Szah nad Morzem Kaspijskim, przecinając kraj z południa na północ. Trasa liczyła około 1400 kilometrów i prowadziła przez wysokie góry Zagros oraz Elburs, co wymagało budowy setek mostów i licznych tuneli.

Budowa kolei była ogromnym wyzwaniem technicznym. W pracach uczestniczyli irańscy robotnicy oraz zagraniczni specjaliści z wielu krajów europejskich. Co istotne, projekt został w dużej mierze sfinansowany z podatków pobieranych w Iranie, a nie z zagranicznych kredytów. Reza Szach uważał, że pozwoli to uniknąć uzależnienia państwa od obcych mocarstw.

Kolej Transirańska miała ogromne znaczenie gospodarcze i strategiczne. Ułatwiała transport ludzi oraz towarów między odległymi regionami kraju, przyspieszała rozwój handlu i umożliwiała szybsze przemieszczanie wojsk. Stała się również symbolem modernizacji oraz zdolności państwa do realizacji wielkich projektów infrastrukturalnych.

Równolegle rozwijano sieć dróg. Jeszcze na początku XX wieku znaczna część Iranu nie posiadała nowoczesnych połączeń drogowych, a transport odbywał się głównie z wykorzystaniem karawan lub nieutwardzonych traktów. W latach trzydziestych rozpoczęto budowę tysięcy kilometrów nowych dróg, które łączyły prowincje z Teheranem oraz największymi miastami.

Nowoczesna infrastruktura drogowa przyczyniła się do wzrostu wymiany handlowej oraz poprawy komunikacji między regionami. Ułatwiała także funkcjonowanie administracji państwowej i armii, umożliwiając szybsze przemieszczanie urzędników, żołnierzy oraz zaopatrzenia.

Dużą uwagę poświęcono również rozwojowi przemysłu. Władze wspierały budowę nowych zakładów produkcyjnych, które miały ograniczyć zależność Iranu od importu. Powstawały między innymi fabryki tekstylne, cementownie, cukrownie, zakłady przetwórstwa spożywczego oraz przedsiębiorstwa produkujące materiały budowlane.

Państwo odgrywało w tym procesie bardzo aktywną rolę. Wiele nowych przedsiębiorstw powstawało dzięki inwestycjom rządowym lub przy znaczącym udziale władz. Reza Szach uważał, że prywatny kapitał krajowy jest zbyt słaby, aby samodzielnie przeprowadzić uprzemysłowienie, dlatego państwo musiało stać się głównym inicjatorem zmian.

Modernizacja objęła również rolnictwo, które pozostawało podstawą irańskiej gospodarki. Rozbudowywano systemy irygacyjne, poprawiano stan niektórych kanałów nawadniających oraz zachęcano do stosowania nowocześniejszych metod uprawy. Wprowadzane zmiany miały zwiększyć wydajność produkcji rolnej oraz poprawić bezpieczeństwo żywnościowe kraju.

Efekty reform w rolnictwie były jednak ograniczone. Własność ziemska pozostawała nierównomiernie rozłożona, a większość chłopów nadal gospodarowała w trudnych warunkach. Reza Szach nie zdecydował się na przeprowadzenie szerokiej reformy rolnej, która naruszałaby interesy największych właścicieli ziemskich. W rezultacie wiele problemów irańskiej wsi pozostało nierozwiązanych.

Istotnym elementem modernizacji była również reforma finansów państwa. Władze usprawniły pobór podatków, zwiększyły kontrolę nad wydatkami publicznymi oraz stopniowo ograniczały wpływy zagranicznych doradców finansowych, którzy odgrywali znaczącą rolę jeszcze na początku XX wieku. Dzięki rosnącym dochodom budżetowym państwo mogło finansować coraz większe inwestycje infrastrukturalne.

Równocześnie rozwijano krajowy system bankowy. Szczególnie ważnym wydarzeniem było utworzenie w 1928 roku Banku Melli Iran, który stopniowo przejmował wiele funkcji finansowych wcześniej wykonywanych przez zagraniczne instytucje. Bank ten odegrał istotną rolę w finansowaniu inwestycji oraz wzmacnianiu niezależności gospodarczej państwa.

Rozwój infrastruktury i przemysłu sprzyjał także ożywieniu handlu wewnętrznego. Lepsze drogi i kolej skracały czas transportu towarów, obniżały jego koszty i ułatwiały wymianę między różnymi regionami kraju. Coraz większe znaczenie zyskiwały miasta, które stawały się ośrodkami przemysłu, administracji i handlu.

Jednocześnie gospodarka pozostawała silnie uzależniona od eksportu surowców, przede wszystkim ropy naftowej. Choć dochody z tego sektora rosły, znaczna część zysków nadal trafiała do Anglo-Persian Oil Company na podstawie wcześniejszych umów. Kwestia kontroli nad bogactwami naturalnymi pozostawała jednym z najważniejszych problemów irańskiej polityki gospodarczej.

Historycy zgodnie podkreślają, że rozwój infrastruktury był jednym z największych sukcesów rządów Rezy Szacha. Powstały nowoczesne drogi, linie kolejowe, zakłady przemysłowe oraz instytucje finansowe, które stworzyły podstawy dalszego rozwoju kraju. Jednocześnie modernizacja była prowadzona przede wszystkim odgórnie przez państwo, a jej korzyści nie zawsze były odczuwalne w równym stopniu przez wszystkie grupy społeczne, zwłaszcza mieszkańców wsi.

Mimo tych ograniczeń lata 1925–1941 przyniosły Iranowi największy od dziesięcioleci rozwój infrastruktury i gospodarki. Inwestycje zrealizowane w tym okresie stały się fundamentem dalszej modernizacji kraju w drugiej połowie XX wieku.

1.6. Narodziny nowoczesnego społeczeństwa

Reza Szach był przekonany, że modernizacja Iranu nie może ograniczać się jedynie do reform administracji, armii czy gospodarki. Uważał, że przemianom powinno ulec również społeczeństwo. Dlatego państwo coraz mocniej ingerowało w życie codzienne obywateli, starając się zmieniać ich wygląd, sposób życia oraz postrzeganie własnej tożsamości. Reformy społeczne należały do najbardziej widocznych, ale także najbardziej kontrowersyjnych elementów jego rządów.

Jednym z pierwszych obszarów zmian był sposób ubierania się. Reza Szach uważał, że tradycyjne stroje różniące się w zależności od regionu, plemienia czy grupy społecznej utrudniają budowę nowoczesnego państwa. W jego przekonaniu jednolity ubiór miał podkreślać równość obywateli wobec prawa oraz wzmacniać poczucie przynależności do jednego narodu.

Już pod koniec lat dwudziestych rozpoczęto reformę stroju mężczyzn. Urzędnicy państwowi, wojskowi oraz osoby zatrudnione w administracji zostały zobowiązane do noszenia ubrań wzorowanych na modzie europejskiej. Coraz powszechniejsze stawały się garnitury, marynarki oraz spodnie o zachodnim kroju.

Szczególne znaczenie miało wprowadzenie w 1928 roku obowiązku noszenia tzw. kapelusza pahlawi przez większość mężczyzn. Kilka lat później zastąpiono go kapeluszem z rondem, przypominającym modele popularne w Europie. Reformy te miały symbolizować zerwanie z dawnymi podziałami społecznymi i przybliżenie Iranu do świata zachodniego. Jednocześnie spotykały się z oporem części społeczeństwa, zwłaszcza środowisk religijnych i mieszkańców prowincji.

Najbardziej kontrowersyjną zmianą dotyczącą ubioru była decyzja odnosząca się do kobiet. W styczniu 1936 roku Reza Szach ogłosił zakaz noszenia zasłon zakrywających włosy i ciało przez kobiety w miejscach publicznych. Reforma, określana jako _Kaszf-e hidżab_ („odsłonięcie zasłony”), miała być symbolem nowoczesności oraz większego udziału kobiet w życiu społecznym.

Władze zachęcały kobiety do korzystania z edukacji, podejmowania pracy zawodowej oraz uczestnictwa w oficjalnych uroczystościach państwowych. Żony i córki wysokich urzędników oraz wojskowych często pojawiały się publicznie bez tradycyjnych zasłon, dając przykład zgodny z oczekiwaniami władz.

Jednak sposób wprowadzenia reformy wywołał liczne kontrowersje. Zakaz miał charakter obowiązkowy i był egzekwowany przez policję. Wiele kobiet pochodzących z religijnych rodzin lub z prowincji czuło się zmuszonych do wyboru między przestrzeganiem własnych przekonań a możliwością uczestniczenia w życiu publicznym. Część z nich przez pewien czas ograniczyła opuszczanie domów, aby uniknąć konfliktu z władzami.

Historycy zwracają uwagę, że reforma przyniosła odmienne skutki dla różnych grup społecznych. Dla części mieszkanek dużych miast otworzyła drogę do szerszego uczestnictwa w edukacji i życiu zawodowym. Dla innych stała się symbolem nadmiernej ingerencji państwa w sferę prywatną i religijną. Dlatego ocena tej decyzji pozostaje przedmiotem dyskusji także we współczesnej historiografii.

Lata trzydzieste przyniosły również szybki rozwój miast. Teheran, Meszhed, Isfahan, Sziraz i Tabriz zaczęły się dynamicznie rozbudowywać. Powstawały nowe ulice, place, budynki administracyjne, szkoły, szpitale oraz obiekty użyteczności publicznej. W wielu miastach wytyczano szerokie aleje, budowano nowoczesne sieci wodociągowe i poprawiano warunki sanitarne.

Rozwój infrastruktury przyciągał do miast mieszkańców prowincji poszukujących pracy w administracji, przemyśle i usługach. Proces urbanizacji stopniowo zmieniał strukturę społeczeństwa. Rosła liczba urzędników, nauczycieli, inżynierów i przedstawicieli innych zawodów wymagających wykształcenia, co sprzyjało powstawaniu nowej klasy średniej.

Istotnym elementem polityki Rezy Szacha było również kształtowanie irańskiego nacjonalizmu. Monarcha dążył do budowy wspólnej tożsamości narodowej opartej przede wszystkim na historii, języku perskim oraz dziedzictwie starożytnego Iranu. Szczególną uwagę poświęcano pamięci o imperiach Achemenidów i Sasanidów, które przedstawiano jako okresy największej świetności kraju.

W szkołach coraz większy nacisk kładziono na nauczanie historii Iranu, języka perskiego oraz symboli państwowych. Władze wspierały badania archeologiczne i ochronę zabytków starożytności. Organizowano uroczystości podkreślające wielowiekową ciągłość państwowości irańskiej, a w przestrzeni publicznej coraz częściej odwoływano się do przedislamskiej przeszłości kraju.

Wyrazem tej polityki była również decyzja z 1935 roku, aby w kontaktach międzynarodowych oficjalnie używać nazwy „Iran” zamiast powszechnie stosowanej wcześniej na Zachodzie nazwy „Persja”. Samo określenie „Iran” było od wieków używane przez mieszkańców kraju, jednak decyzja Rezy Szacha miała podkreślić jego historyczną tożsamość i odrębność na arenie międzynarodowej.

Budowa nowej tożsamości narodowej miała służyć przezwyciężeniu podziałów regionalnych, plemiennych i etnicznych. Państwo promowało obraz wszystkich obywateli jako członków jednego narodu irańskiego, niezależnie od miejsca zamieszkania. W praktyce polityka ta często prowadziła do ograniczania używania języków mniejszości narodowych w szkołach i administracji oraz do wzmacniania dominującej roli języka perskiego.

Współcześni historycy oceniają, że polityka społeczna Rezy Szacha przyczyniła się do powstania nowoczesnego społeczeństwa oraz wzmocnienia poczucia wspólnej tożsamości narodowej. Jednocześnie podkreślają, że wiele reform było narzucanych odgórnie i realizowanych bez poszanowania różnorodności kulturowej oraz przekonań części społeczeństwa. Modernizacja życia codziennego stała się więc zarówno źródłem postępu, jak i przyczyną napięć, które miały ujawnić się z jeszcze większą siłą w następnych dekadach.

1.7. Autorytarne rządy Rezy Szacha

Reformy przeprowadzane przez Rezę Szacha doprowadziły do głębokiej modernizacji Iranu, ale równocześnie zmieniały sposób sprawowania władzy. W miarę umacniania swojej pozycji monarcha coraz bardziej ograniczał rolę parlamentu, partii politycznych i niezależnych środowisk społecznych. Uważał, że szybka modernizacja kraju wymaga silnych, scentralizowanych rządów oraz pełnej kontroli nad państwem.

Już pod koniec lat dwudziestych decyzje monarchy zaczęły odgrywać większą rolę niż działalność parlamentu. Choć Madżles nadal formalnie funkcjonował, jego wpływ na najważniejsze kierunki polityki stopniowo malał. Wybory do parlamentu pozostawały pod silnym nadzorem władz, a kandydaci uznawani za przeciwników rządu często nie mieli możliwości prowadzenia swobodnej działalności politycznej.

Reza Szach nie zgadzał się na tworzenie silnej opozycji. Partie polityczne działały w bardzo ograniczonym zakresie, a organizacje krytykujące rząd były rozwiązywane lub pozbawiane możliwości funkcjonowania. W praktyce najważniejsze decyzje zapadały w otoczeniu monarchy, a nie w wyniku otwartej debaty politycznej.

Coraz większym ograniczeniom podlegała również wolność słowa. Państwo rozbudowało system cenzury obejmujący książki, prasę oraz publikacje naukowe. Władze kontrolowały treści uznawane za zagrażające bezpieczeństwu państwa lub podważające autorytet monarchy. Wydawcy i autorzy musieli liczyć się z możliwością zakazu publikacji, konfiskaty nakładu lub odpowiedzialności karnej.

Szczególną kontrolą objęto prasę. Gazety odgrywały coraz większą rolę w życiu publicznym, dlatego rząd uznał je za ważne narzędzie kształtowania opinii społecznej. Redakcje podlegały ścisłemu nadzorowi, a publikowanie materiałów krytycznych wobec władz było bardzo utrudnione. Zamykano tytuły uznawane za nieprzychylne rządowi, a dziennikarze narażeni byli na represje, jeśli przekraczali granice wyznaczone przez cenzurę.

Państwo rozwijało także aparat bezpieczeństwa odpowiedzialny za obserwowanie przeciwników politycznych. Policja i służby specjalne monitorowały działalność osób podejrzewanych o sprzeciw wobec rządów monarchy. Dotyczyło to zarówno działaczy politycznych, jak i części intelektualistów, dziennikarzy czy związkowców.

Represje wobec opozycji przybierały różne formy. Niektórzy przeciwnicy rządu byli aresztowani, inni trafiali do więzień lub byli zmuszani do wycofania się z życia publicznego. Zdarzały się również przypadki tajemniczych śmierci osób krytykujących władzę, choć historycy podkreślają, że nie wszystkie takie wydarzenia można jednoznacznie przypisać bezpośrednim decyzjom monarchy. Bezsporne pozostaje jednak, że klimat polityczny stawał się coraz bardziej represyjny.

Jedną z najbardziej znanych ofiar represji był poeta i działacz polityczny Mohammad Farrochi Jazdi, który otwarcie krytykował rząd. Został uwięziony i zmarł w więzieniu w 1939 roku. Podobny los spotkał część innych działaczy opozycyjnych, co wywoływało atmosferę strachu wśród przeciwników władz.

Coraz większe napięcia pojawiały się również w relacjach z szyickim duchowieństwem. Reformy ograniczające wpływ religii na szkolnictwo, sądownictwo i życie publiczne były przez wielu duchownych odbierane jako zagrożenie dla tradycyjnego porządku społecznego. Szczególnie silny sprzeciw budziły obowiązkowe zmiany stroju oraz zakaz noszenia zasłon przez kobiety.

Jednym z najpoważniejszych konfliktów był protest w meczecie Goharszad w Meszhedzie w 1935 roku. Demonstranci sprzeciwiali się polityce państwa, zwłaszcza reformom dotyczącym ubioru i ograniczaniu wpływu religii na życie publiczne. Wojsko i siły bezpieczeństwa stłumiły protest przy użyciu broni. Dokładna liczba ofiar pozostaje przedmiotem sporów historyków, jednak źródła są zgodne, że wydarzenia te należały do najkrwawszych epizodów panowania Rezy Szacha.

Władze ograniczały także niezależność instytucji religijnych. Duchowni tracili część wpływu na edukację, sądownictwo i administrację, a państwo przejmowało kolejne kompetencje wcześniej należące do środowisk religijnych. Nie oznaczało to likwidacji szyickiego duchowieństwa, lecz znacznie zmniejszało jego znaczenie w funkcjonowaniu państwa.

Rosnąca kontrola nad życiem publicznym powodowała narastanie niezadowolenia społecznego. Część mieszkańców doceniała rozwój infrastruktury, edukacji i gospodarki, jednak coraz więcej osób krytycznie oceniało sposób prowadzenia reform. Sprzeciw budziły przede wszystkim ograniczanie swobód obywatelskich, represje wobec przeciwników politycznych oraz narzucanie zmian obyczajowych przez państwo.

Niezadowolenie było szczególnie widoczne wśród części duchowieństwa, tradycyjnych elit, niektórych właścicieli ziemskich oraz środowisk intelektualnych domagających się większej swobody wypowiedzi. Jednocześnie wielu urzędników, wojskowych i przedstawicieli rozwijającej się klasy średniej nadal popierało modernizację prowadzoną przez monarchę, uznając ją za konieczny warunek rozwoju kraju.

Współcześni historycy zgodnie podkreślają, że rządy Rezy Szacha miały dwoisty charakter. Z jednej strony przyniosły głęboką modernizację państwa, rozwój gospodarki, administracji i edukacji. Z drugiej – odbywały się kosztem ograniczenia wolności politycznych, podporządkowania instytucji państwowych woli monarchy oraz osłabienia społeczeństwa obywatelskiego. Ten paradoks stał się jedną z najważniejszych cech epoki Pahlawich i wywarł trwały wpływ na dalszą historię Iranu.

1.8. II wojna światowa i koniec panowania (1939–1941)

Wybuch II wojny światowej we wrześniu 1939 roku postawił Iran w niezwykle trudnym położeniu. Kraj znajdował się między strefami wpływów Wielkiej Brytanii i Związku Radzieckiego, a jego położenie geograficzne oraz zasoby ropy naftowej sprawiały, że miał ogromne znaczenie strategiczne. Reza Szach starał się za wszelką cenę utrzymać Iran poza konfliktem, jednak wydarzenia wojenne szybko pokazały, że zachowanie pełnej neutralności będzie bardzo trudne.

Tuż po rozpoczęciu wojny Iran ogłosił neutralność. Rząd zapewniał, że nie zamierza opowiadać się po żadnej ze stron konfliktu i będzie prowadził politykę niezależności. Było to zgodne z wcześniejszą strategią Rezy Szacha, który od lat próbował ograniczać wpływy zarówno Wielkiej Brytanii, jak i Związku Radzieckiego.

W latach trzydziestych monarcha rozwijał jednocześnie współpracę gospodarczą z Niemcami. Niemieckie przedsiębiorstwa uczestniczyły w budowie zakładów przemysłowych, infrastruktury oraz dostarczały nowoczesne technologie. W 1940 roku Niemcy stały się jednym z najważniejszych partnerów handlowych Iranu. Nie oznaczało to jednak zawarcia sojuszu wojskowego ani politycznego z III Rzeszą. Reza Szach wykorzystywał współpracę z Niemcami przede wszystkim jako sposób na ograniczenie dominacji brytyjskiej i radzieckiej.

Dla Wielkiej Brytanii i Związku Radzieckiego obecność niemieckich specjalistów w Iranie budziła coraz większy niepokój. Obawiano się, że część z nich może prowadzić działalność wywiadowczą lub wspierać interesy III Rzeszy. Londyn i Moskwa wielokrotnie domagały się wydalenia obywateli niemieckich z Iranu, jednak Reza Szach długo odmawiał spełnienia tych żądań, uznając je za naruszenie suwerenności państwa.

Znaczenie Iranu gwałtownie wzrosło po ataku Niemiec na Związek Radziecki w czerwcu 1941 roku. Alianci pilnie potrzebowali bezpiecznej trasy dostaw sprzętu wojskowego i zaopatrzenia dla Armii Czerwonej. Najdogodniejszą drogą okazał się tzw. korytarz perski prowadzący przez Zatokę Perską, Iran i Morze Kaspijskie do południowych regionów Związku Radzieckiego.

Brytyjczycy obawiali się również o bezpieczeństwo pól naftowych w południowym Iranie oraz rafinerii w Abadanie, należącej do Anglo-Iranian Oil Company. Była to jedna z największych rafinerii na świecie i miała ogromne znaczenie dla zaopatrzenia alianckich sił zbrojnych w paliwo.

Wobec odmowy pełnego podporządkowania się żądaniom aliantów Wielka Brytania i Związek Radziecki zdecydowały się na użycie siły. 25 sierpnia 1941 roku wojska obu państw jednocześnie wkroczyły do Iranu. Brytyjczycy zaatakowali od południa i zachodu, natomiast Armia Czerwona przekroczyła granicę od północy.

Armia irańska próbowała stawić opór, jednak nie była w stanie skutecznie przeciwstawić się dwóm potęgom militarnym. Choć w poprzednich latach została znacznie zmodernizowana, pozostawała liczebnie i technicznie słabsza od sił alianckich. Walki trwały zaledwie kilka dni, a większość jednostek została zmuszona do wycofania się lub kapitulacji.

Inwazja pokazała ograniczenia polityki Rezy Szacha. Mimo wieloletnich wysiłków na rzecz modernizacji armii i administracji Iran nie był w stanie obronić swojej neutralności wobec interesów światowych mocarstw. Dla wielu Irańczyków wydarzenia z 1941 roku były bolesnym przypomnieniem, że położenie geograficzne kraju nadal czyni go przedmiotem rywalizacji wielkich państw.

Pod naciskiem Wielkiej Brytanii i Związku Radzieckiego Reza Szach zgodził się na abdykację. 16 września 1941 roku oficjalnie zrzekł się tronu na rzecz swojego najstarszego syna, Mohammada Rezy Pahlawiego. Alianci uznali, że młody monarcha będzie bardziej skłonny do współpracy i zaakceptuje ich obecność wojskową na terytorium Iranu.

Po abdykacji były monarcha został zmuszony do opuszczenia kraju. Początkowo przebywał na Mauritiusie, a następnie został przewieziony do Johannesburga w Związku Południowej Afryki. Tam spędził ostatnie lata życia i zmarł 26 lipca 1944 roku w wieku 66 lat.

Nowym szachem został dwudziestodwuletni Mohammad Reza Pahlawi. Obejmował władzę w niezwykle trudnych okolicznościach. Iran pozostawał pod okupacją wojsk brytyjskich i radzieckich, a najważniejsze decyzje dotyczące bezpieczeństwa oraz transportu wojennego podejmowano w porozumieniu z aliantami. Młody monarcha musiał dopiero zdobyć doświadczenie polityczne i zbudować własny autorytet.

Mimo zmiany na tronie państwo zachowało ciągłość dynastii Pahlawich. Większość instytucji stworzonych przez Rezę Szacha nadal funkcjonowała, podobnie jak administracja, armia i system szkolnictwa. Wojna oznaczała jednak koniec okresu silnych, scentralizowanych rządów pierwszego monarchy z tej dynastii.

Historycy zgodnie podkreślają, że abdykacja Rezy Szacha była przede wszystkim skutkiem międzynarodowej sytuacji wojennej, a nie wewnętrznego załamania państwa. Brytyjsko-radziecka inwazja wynikała z potrzeb strategicznych aliantów oraz obaw dotyczących niemieckich wpływów w Iranie. Jednocześnie wydarzenia z 1941 roku pokazały, że nawet zmodernizowane państwo nadal miało ograniczone możliwości przeciwstawienia się naciskom największych światowych mocarstw.

Panowanie Rezy Szacha trwało zaledwie szesnaście lat, lecz w tym czasie Iran przeszedł jedną z największych przemian w swojej nowożytnej historii. Kraj zyskał nowoczesną administrację, armię, infrastrukturę i system edukacji, ale jednocześnie doświadczył wzrostu autorytaryzmu oraz ograniczenia swobód politycznych. Dziedzictwo pierwszego władcy z dynastii Pahlawich do dziś pozostaje przedmiotem żywych debat historyków i samych Irańczyków.