Ucieczka od herezji - ebook

PRZEDMOWA

Istnieje wiele znakomitych książek – szczególnie od czasów średniowiecza – które zawierają podsumowanie nauczania chrześcijańskiego i ogólnie nazywane są katechizmami. Większość z nich ma służyć nauczaniu i budowaniu członków Kościoła katolickiego, jak również przekazywaniu niekatolikom poprawniejszych informacji o autentycznym nauczaniu Jezusa Chrystusa, Syna Bożego – nauce zachowywanej i przekazywanej w całości wyłącznie w Kościele. Nasz Pan zapewnił o istnieniu owej niezmiennej integralności doktrynalnej po wszystkie czasy, mówiąc do pierwszych apostołów: „Kto was słucha, Mnie słucha” (Łk 10, 16).

Jako biskup katolicki i następca pierwszych apostołów spróbowałem dołączyć do owego zbioru dzieł dydaktycznych własne opracowanie: _Credo. Kompendium wiary katolickiej_ (Wydawnictwo Esprit, Kraków 2024). Od tamtego czasu moje podróże i posługa duszpasterska ukazały jasno, że potrzebna jest także kolejna książka, innego rodzaju: gromadząca i omawiająca pewne błędy przeciw prawdziwej wierze, żeby można je było jaśniej rozpoznawać i łatwiej unikać w naszych czasach.

Opracowałem więc niniejsze dzieło, _Ucieczka od herezji_, z myślą o trzech celach. Po pierwsze, żeby dostarczyć pociechy wiernym katolikom poprzez ukazanie, że herezje i inne formy błędów religijnych są częścią historii Kościoła od I wieku i że – podobnie jak w przypadku każdej formy zła – Bóg zawsze wykorzystywał błąd, by w swojej tajemniczej opatrzności doprowadzić do jakiegoś większego dobra: „Wszystko służy ku dobremu” (Rz 8, 28; przekład _Biblii Ekumenicznej_). Po drugie, aby zapoznać ich z bardziej znaczącymi i szkodliwszymi błędami, z jakimi Kościół zmaga się od I wieku do naszych czasów. Wiedza, że do wielu dzisiejszych błędów Kościół już wyraźnie się odniósł, często całe stulecia temu, może okazać się zaskakująca. Po trzecie, żeby wezwać ich do lepszego poznawania, kochania i przekazywania swojej wiary innym – bo „jakże uwierzą w Tego, o którym nie słyszeli” (Rz 10, 14*).

Opracowując ten tekst, czerpałem z kilku klasycznych podręczników historii i teologii Kościoła, a także z wyników mojej wcześniejszej pracy, uwzględnionych w _Credo_. W przeciwieństwie do bardziej wyczerpującego opracowania nauczania katolickiego w tej ostatniej książce tutaj celowo ograniczyłem rozważania do wskazywania błędów wiary i moralności jako takich: starałem się je nazwać i sklasyfikować zwięźle, prosto i czytelnie. Dlatego obok katechetycznej metody pytań i odpowiedzi sięgnąłem też po format encyklopedyczny, co może posłużyć czytelnikom w rozmaitym wieku i wywodzącym się z różnych środowisk. Chcę tutaj wyrazić ogromną wdzięczność panu Aaronowi Sengowi z katolickiej firmy Tradivox, zajmującej się materiałami edukacyjnymi, za jego cenną pomoc oraz wydawnictwu Sophia Institute Press za doskonałą pracę edytorską.

Żywię nadzieję, iż dzięki przejrzystemu odniesieniu się do dawnych i współczesnych błędów katolicy będą potrafili lepiej je zwalczać w swoich sferach wpływu, przyjmując niezmienne prawdy Bożego objawienia i prowadząc do tego także innych. Niechaj święci i aniołowie wstawiają się za wszystkimi, którzy będą podejmować to zadanie, aby mogli „postępować w sposób godny Pana, ku pełnemu upodobaniu, wydając owoce wszelkich dobrych czynów i wzrastając przez głębsze poznanie” (Kol 1, 10).

_1 lutego 2024 roku, we wspomnienie św. Ignacego Antiocheńskiego_

+ _Athanasius Schneider, biskup pomocniczy archidiecezji Najświętszej Maryi Panny w Astanie_Powaga herezji

Prawdziwego ciężaru herezji nie można zrozumieć bez miłości.

Ten, kto naprawdę kocha, żyjąc autentyczną miłością, będzie walczył ze wszystkim, co staje między nim a obiektem jego miłości. Rycerz mężnie walczy, aby uratować swą wybrankę, matka chroni swoje dziecko, żołnierz broni ojczyzny. Podobnie dusza kochająca Boga zawsze będzie się starała Go głębiej poznać, gdyż „kochanie wynika z poznania”⁴ – a jednak „nie może miłować Boga, którego nie widzi” (1 J 4, 20), ten, kto nie poznaje Boga w prawdziwy sposób dzięki odpowiedniej doktrynie i modlitwie.

A ponieważ wszelka herezja stanowi przeszkodę dla właściwej wiedzy o Bogu, utrudnia ona człowiekowi wypełnianie pierwszego i największego przykazania, samego celu naszego istnienia: „Będziesz miłował Pana, Boga swego, całym swoim sercem, całą swoją duszą, całym swoim umysłem i całą swoją mocą” (Mk 12, 30). Z tego powodu ci, którzy prawdziwie kochają Boga, zawsze będą się przeciwstawiać błędom doktrynalnym jako jednej z najgorszych rzeczy: „udaremniamy ukryte knowania i wszelką wyniosłość przeciwną poznaniu Boga, a wszelki umysł poddajemy w posłuszeństwo Chrystusowi” (2 Kor 10, 4–5). Święty Augustyn utrzymuje, że taka miłość i gorliwość względem właściwej doktryny cechowały prawdziwy Kościół od jego pierwszych dni i zawsze będą go charakteryzować:

Ten jest Kościół święty, Kościół jeden, Kościół prawdziwy, Kościół katolicki, walczący przeciw wszystkim herezjom. Może walczyć, ale nie może być zwalczony. Herezje wszystkie z niego wyszły jako gałązki nieużyteczne, odcięte od winorośli. On zaś trwa w swym korzeniu, w macicy swojej, w miłości swojej. Bramy piekieł nie zwyciężą go⁵.Definicja herezji

Słowo _herezja_ stosowano w dziejach Kościoła na wiele sposobów; jednak zawsze było ono używane na określenie jakiejś formy wybrania czy wydzielenia czegoś z większej całości, ponieważ wywodzi się od greckiego terminu _hairesis_ („wybór, selekcja”).

W pierwotnym Kościele termin ten był stosowany ogólniej i opisywał każdą ideę, jaka odbiegała od autentycznej chrześcijańskiej nauki i praktyki apostołów. W tym znaczeniu herezją był każdy błąd w wierze lub moralności, i podobnie każda grupa, która akurat wyznawała lub praktykowała takie błędy. Jak czytamy w pismach wszystkich ojców Kościoła, herezję postrzegano jako jedną z najgorszych rzeczy.

Polikarp uważał Marcjona za pierworodnego syna diabła. Ignacy widzi w heretykach trujące rośliny lub zwierzęta w ludzkiej postaci. Justyn i Tertulian potępiają ich błędy jako natchnienia Złego, Teofil porównuje je do jałowych i skalistych wysp, na których rozbijają się statki, a Orygenes mówi, iż podobnie jak piraci rozstawiają światła na klifach, by przywabić i zniszczyć statki szukające schronienia, tak Książę tego świata rozpala ognie fałszywej wiedzy, żeby zniszczyć ludzi. Hieronim nazywa zebrania heretyków synagogami szatana (Ep. 123) i mówi, że ich towarzystwa należy unikać jak żmij i skorpionów (Ep. 130)⁶.

Koniec końców termin _herezja_ zaczęto rozumieć węziej – jako odrzucanie jedynie prawd dotyczących wiary i moralności, czyli rzeczy, w które należy wierzyć, aby być uważanym za katolika. W tym węższym znaczeniu tego terminu wszystkie herezje są jakiegoś rodzaju błędami, ale nie wszystkie błędy doktrynalne są herezjami.

Współcześnie istnieją trzy podstawowe znaczenia tego terminu. Po pierwsze, każde _twierdzenie_, które samo w sobie przeczy wierze boskiej i katolickiej, jest poprawnie nazywane herezją lub heretyckim. Po drugie, kanonicznym _przestępstwem_ herezji jest „uporczywe, po przyjęciu chrztu, zaprzeczanie jakiejś prawdzie, w którą należy wierzyć wiarą boską i katolicką, albo uporczywe powątpiewanie o niej”⁷. Po trzecie, _grzechem śmiertelnym_ herezji jest przestępstwo herezji popełnione dobrowolnie i świadomie; skutkuje ono całkowitą utratą łaski uświęcającej w duszy – wraz ze wszystkimi cnotami, wszystkimi zasługami i wszelką nadzieją na zbawienie, gdyby człowiek umarł w tym stanie.Tajemnica herezji

Jedną z największych tajemnic Bożej opatrzności jest to, że Bóg pozwala, aby zło błędu doktrynalnego w ogóle dotykało Jego Kościół. O ile jako instytucja jest on zawsze chroniony od wystąpienia błędu w oficjalnym nauczaniu i wiążących nakazach, o tyle zdarza się niekiedy, że Bóg dopuszcza, iż nawet jego pasterze i nauczyciele – biskupi, następcy apostołów – popadają w błąd, głosząc błędne nauki lub szkodliwe nakazy w ramach swojej zwyczajnej posługi. Co więcej, Bóg przyzwolił nawet na to, że w przeszłości niektórzy papieże utrzymywali błędy i niejasności doktrynalne, jakkolwiek nie były to formalne herezje jako takie. Te przypadki były bardzo rzadkie; dotyczyły między innymi papieża Honoriusza I (625–638), papieża Jana XXII (1316–1334) i papieża Franciszka (2013–2025). Również pewne twierdzenia w tekstach Soboru Watykańskiego II (1962–1965), jak też niektóre oświadczenia rządzących od jego czasu papieży nie cechują się konieczną jasnością i precyzją doktrynalną i w konsekwencji są podatne na błędne interpretacje.

Wzorzec ten powtarza się od czasów apostolskich na rozmaite sposoby. W pewnych najbardziej uderzających fragmentach całej Biblii św. Paweł przepowiada: „Niektórzy odstąpią od wiary, skłaniając się ku duchom zwodniczym i ku naukom demonów” (1 Tm 4, 1), i znowu: „Wiem, że po moim odejściu wejdą między was wilki drapieżne ; głosić będą przewrotne nauki, aby pociągnąć za sobą uczniów” (Dz 20, 29–30). Dopiero w liście do Kościoła w Koryncie św. Paweł zapisuje tajemnicze rozumowanie kryjące się za tym, iż Bóg przyzwala na takie zło w swoim umiłowanym Kościele, nazywając je nawet koniecznością: „Nawet muszą być wśród was rozdarcia, żeby się okazało, którzy są wypróbowani” (1 Kor 11, 19).

Dzięki temu dowiadujemy się, iż błąd doktrynalny – jak każda inna forma zła w naszym upadłym świecie – jest jedynie dopuszczany przez Boga w dobrym celu: „Przez to wartość waszej wiary okaże się o wiele cenniejsza od zniszczalnego złota, które przecież próbuje się w ogniu, na sławę, chwałę i cześć przy objawieniu Jezusa Chrystusa” (1 P 1, 7). W istocie rzeczy najstraszliwsze herezje i okresy kryzysu w dziejach Kościoła zawsze prowadziły do zwiększenia precyzji i jasności jego oficjalnego nauczania oraz podniesienia dyscypliny i świętości jego członków.

Z Bożą pomocą błędy doktrynalne zawsze będą skłaniać członków Kościoła do głębszego poznania Boga i Jego dzieł – a zatem do większej miłości i świętości.Jak czytać tę książkę

W książce tej termin _herezja_ jest stosowany w jego starszym, szerszym znaczeniu. Tylko niektóre z przedstawionych tu błędów są herezjami w ścisłym, ograniczonym sensie opisanym powyżej; i nigdzie w książce żadna jednostka ani grupa nie zostaje uznana za winną _grzechu_ herezji (ani żadnego innego). Natomiast nadano tu przejrzyste nazwy i definicje pewnym ideom i systemom myślowym, wskazując koncepcje, które na jakimś poziomie są z natury przeciwne wierze i moralności katolickiej.

Śledzenie historii idei w społeczeństwie ludzkim jest złożoną dziedziną, a kompletny opis każdego błędu, jaki oddziaływał na Kościół, wykracza oczywiście poza zakres tej książki. _Ucieczka od herezji_ powinna natomiast być odczytywana jako swego rodzaju sumaryczny katalog oraz krótki opis niektórych błędów, służący ich skuteczniejszemu rozpoznawaniu i unikaniu. Krótko mówiąc, książka ta ma pełnić funkcję mapy drogowej dla katolików słuchających rady wielkiego ojca Kościoła, św. Ignacego Antiocheńskiego: „Unikajcie tych złych odrośli rodzących owoc śmiercionośny, którego gdy ktoś skosztuje, od razu umiera. Nie Ojciec ich sadził”⁸.CZĘŚĆ II
CHRONOLOGIA BŁĘDÓW DOKTRYNALNYCH

Poniższa lista nie jest kompletnym opisem, uwzględnia natomiast pewne główne błędy, z jakimi Kościół mierzy się od chwili publicznego objawienia się w dniu Pięćdziesiątnicy. Zostały one mniej więcej uporządkowane w podziale na stulecia, zależnie od czasu, w którym ujawniły się po raz pierwszy lub mocniej uwidoczniły się w dyskursie publicznym. Niekiedy są przypisane do stulecia, w którym żyli ich szerzej znani zwolennicy lub w którym dany błąd został formalnie potępiony przez Kościół. Dla lepszej spójności błędom przypisane zostały nazwy systemowe, w razie gdy są powszechnie używane lub sensowne (np. berengarianizm zamiast „Berengariusz”).Od epoki przedchrześcijańskiej do czasów obecnych

Animizm

System panteistyczny uznający, że wszystkie rzeczy mają udział w boskości, a przedmioty, miejsca i stworzenia posiadają odrębną duchową istotę. Animizm postrzega wszystkie rzeczy – zwierzęta, rośliny, skały, rzeki, systemy pogodowe, dzieła rąk ludzkich, a w niektórych wypadkach same słowa – jako ożywione, posiadające sprawczość i wolną wolę.

Ateizm

Od greckiego _theos_ („Bóg”); utrzymuje, że Bóg nie istnieje, w przeciwieństwie do wszelkich form _teizmu_. W nowszych czasach ateizm był szczególnie propagowany przez niemieckich filozofów Ludwika Feuerbacha (†1872), Karola Marksa (†1883) oraz Fryderyka Nietzschego (†1900) i opanował organizację państwa w bolszewickim komunizmie sowieckim, albańskim komunizmie państwowym, chińskim komunizmie państwowym (maoizmie) i północnokoreańskim komunizmie państwowym. Potępiony przez papieża Piusa XI (†1939) w encyklice _Divini Redemptoris_ (1937) i wyraźnie odrzucony na Soborze Watykańskim II (1962–1965)⁹.

Determinizm

Postrzega wszystkie działania i skutki jako z góry określone przez nieuchronną siłę kierującą: los (jak w _fatalizmie_), ciała niebieskie (jak w _astrologii_), genetykę (jak w _determinizmie biologicznym_) i tak dalej. Odrzuca istnienie i możliwość wolnej woli – dogmat potępiony przez synod w Orange (529) i Sobór Trydencki (1545–1563)¹⁰.

Dualizm

System zakładający istnienie dwóch przeciwstawnych i wiecznych zasad, będących ze sobą w konflikcie: światła i ciemności, materii i ducha czy dobra i zła. Ogólnie rzecz biorąc, postrzega wszechświat materialny oraz akty zewnętrzne jako złe lub moralnie neutralne.

Gnostycyzm

Od greckiego _gnosis_ („wiedza”); utrzymuje, że zbawienie można osiągnąć tylko dzięki (często tajemnej) inicjacji w jakąś ukrytą wiedzę; ogólnie rzecz biorąc, cechuje się założeniami radykalnego dualizmu, często przeciwstawiającymi sobie „dobrego boga” i „złego boga” jako współwieczne zasady, przy czym „zły bóg” jest stwórcą widzialnego świata materialnego, zróżnicowania seksualnego na istoty męskie i żeńskie oraz przykazań moralnych (jak w Starym Testamencie). Pierwszym pisarzem antygnostyckim był św. Justyn Męczennik († ok. 165). Fragmenty antygnostyckiego traktatu św. Justyna o zmartwychwstaniu (_Peri anastaseos_) są zawarte w _Dialogu o zmartwychwstaniu_ Metodego z Olimpu oraz _Sacra parellela_ św. Jana Damasceńskiego. Najistotniejsze znaczenie ma wielkie dzieło antygnostyckie św. Ireneusza, biskupa Lyonu i doktora Kościoła (†202), pod tytułem _Adversus haereses_. Największym antygnostyckim polemistą pierwotnego Kościoła był Tertulian († ok. 220); jego główne dzieła antygnostyckie to: _De praescriptione haereticorum_, _Adversus Marcionem_, _Adversus valentinianos_, _Scorpiace_, _De carne Christi_ i _De resurrectione carnis_.

Hedonizm

System moralny uznający przyjemność za normę ludzkiego postępowania; jego główną etyką jest osiągnięcie maksymalnej przyjemności przez jak największą liczbę osób.

Magia

Poszukiwanie skutków przekraczających siłę przyczyn naturalnych za pomocą innych niż Bóg czynników sprawczych. Gdy takie praktyki obejmują tajne formuły rytualne, są też znane jako _okultyzm_. Gdy obejmują kontakty z demonami, noszą również nazwy: _czary_, _gusła_, _czarnoksięstwo_ i _szamanizm_.

Monizm

Od greckiego _monos_ („jeden”); odrzuca istnienie we wszechświecie odrębnych bytów i rzeczywistych różnic, utrzymując, że pozorna wielość to w rzeczywistości tylko fazy lub też przejawy jednej i tej samej rzeczy.

Panteizm

Utrzymuje, że wszystkie rzeczy uczestniczą w boskości. Odrzuca rozróżnienie między tym, co naturalne, a tym, co nadprzyrodzone, uznając wszechświat za tożsamy z jednym najwyższym bóstwem i wyrastający z niego. Kościół wielokrotnie potępiał błędy panteizmu. _Syllabus errorum_ (1864) potępił pogląd mówiący: „Nie istnieje żaden najwyższy, pełen mądrości i opatrzności byt boski, który byłby różny od wszechrzeczy; Bóg jest tym samym co natura rzeczy, a więc podlega zmianom; Bóg rzeczywiście staje się w człowieku i w świecie, tak że wszystko jest Bogiem i ma samą substancję Boga; jedną więc i tą samą rzeczą jest Bóg ze światem, jak również duch z materią, konieczność z wolnością, prawda z fałszem, dobro ze złem, sprawiedliwe z niesprawiedliwym”¹¹. Sobór Watykański I (1869–1870) obkłada ponadto anatemą tych, którzy twierdzą, że wszystkie rzeczy mają jedną i tę samą substancję albo istotę wraz z Bogiem lub że wszystkie rzeczy wyemanowały z istoty Boga¹².

Pogaństwo

W najszerszym znaczeniu obejmuje wszelkie inne religie oprócz prawdziwej religii objawionej przez Boga, w węższym zaś – wszystkie religie z wyjątkiem głównych systemów monoteistycznych: chrześcijaństwa, judaizmu i mahometanizmu. Termin ten jest niekiedy stosowany wymiennie z _politeizmem_.

Politeizm

Wiara w wiele bóstw, dzielona niekiedy według liczby wyznawanych bóstw: wiara w dwa bóstwa to _biteizm_, w trzy to _tryteizm_ i tak dalej.

Reinkarnacjonizm

Utrzymuje, że ta sama dusza podlega kilku cyklom zamieszkiwania różnych ciał. Nazywany również _transmigracją_ i _metempsychozą_. Potępiony przez Międzynarodową Komisję Teologiczną w dokumencie _Some Current Questions in Eschatology_ (1992)¹³ oraz w _Katechizmie Kościoła katolickiego_ (1992)¹⁴.

Satanizm (diabolizm, demonizm)

Religijny kult Szatana i/lub innych demonów lub też czegokolwiek, co praktykujący postrzega jako przeciwieństwo Boga.

Spirytyzm

Wiara, że ludzie mogą się porozumiewać ze zmarłymi duszami i to czynią, a także jakakolwiek próba podejmowania takiej komunikacji. Jeśli takie praktyki obejmują pobożnościowy aspekt religijny (jak w przypadku kultu przodków), nosi nazwę _nekromancji_. Nowoczesny spirytyzm, zwany też _kardecyzmem_, narodził się we Francji, a jego twórcą był nauczyciel Allan Kardec (†1869), który twierdził, że w swojej doktrynie, „opartej na istnieniu, objawieniach i naukach duchów”, łączy aspekty naukowe, filozoficzne i religijne. Wyznawcy są szeroko znani z promowania pomocy społecznej i filantropii i wywierają silny wpływ na różne inne nurty religijne, takie jak santería, umbanda i New Age. Spirytyzm i jego rozmaite praktyki zostały potępione przez Kongregację Inkwizycji w 1840, 1847 i 1856 roku, a różne dzieła spirytystyczne zostały w 1864 roku zakazane w Indeksie. Ruch ten został również potępiony przez II Synod w Baltimore (1866) i późniejszy dekret Świętego Oficjum (30 marca 1898).

Totemizm

System animistyczny, w którym pewna jednostka lub grupa utrzymuje jakąś formę mistycznego utożsamiania się z odrębnym przedmiotem materialnym lub kategorią przedmiotów.

Wróżbiarstwo

Poszukiwanie wiedzy o przyszłych wydarzeniach lub ukrytych rzeczach przy użyciu nieadekwatnych środków i/lub czynników sprawczych innych niż Bóg.O AUTORZE

Biskup Athanasius Schneider jest współcześnie jednym z czołowych obrońców ortodoksji katolickiej. Jest płodnym pisarzem i pełni funkcję biskupa pomocniczego archidiecezji Najświętszej Maryi Panny w Astanie (Kazachstan), przewodniczącego Komisji Liturgicznej oraz sekretarza generalnego Konferencji Biskupów Katolickich Kazachstanu. Jest autorem wielu książek, między innymi _Wiosna Kościoła, która nie nadeszła_, _Msza katolicka_ oraz najbardziej aktualnego i angażującego katechizmu naszych czasów, _Credo. Kompendium wiary katolickiej_.------------------------------------------------------------------------

¹ Zob. św. Grzegorz z Nazjanzu, _Orationes theologicae_, 21.

² Św. J.H. Newman, _Arians of the Fourth Century_, London 1908, V, 2.

³ Cyt. za: _Pierwsi świadkowie. Pisma Ojców Apostolskich_, red. M. Starowieyski, Kraków 2010, s. 124.

⁴ Św. Tomasz z Akwinu, _Summa Theologiae_ , II-II, q. 27, a. 3, 2.

⁵ Św. Augustyn, _De symbolo. Sermo ad catechumenos_, 14; tenże, _Pisma katechetyczne_, tłum. W. Budzik, Warszawa 1952, s. 74.

⁶ _The Catholic Encyclopedia_, New York 1910, t. 7, s. 259.

⁷ _Kodeks prawa kanonicznego_, kan. 751.

⁸ Św. Ignacy Antiocheński, _Ad Trallianos_, 10, cyt. za: _Pierwsi świadkowie_, dz. cyt., s. 124.

⁹ Zob. Sobór Watykański II, _Gaudium et spes_, 19–21.

¹⁰ Zob. Sobór Trydencki, sesja 6, kan. 5.

¹¹ Zob. Pius IX, _Syllabus errorum_, I, 1.

¹² Zob. Sobór Watykański I, sesja 3, kan. 3–4.

¹³ Zob. zwłaszcza _Some Current Questions in Eschatology_, 9, 3.

¹⁴ Zob. _Katechizm Kościoła katolickiego_, 1013.